xudoyorxon o’rdasi tarixi

DOCX 19 pages 607.8 KB Free download

19 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 607.8 KB

File type DOCX

Pages 19

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 19

xudoyorxon o’rdasi tarixi qo‘qonda farg‘ona vodiysidagi boshqa shaharlarga nisbatan me’moriy yodgorliklar ko‘p saqlanib qolgan. dahmai shohon, jome masjidi, komolqozi (xo‘ja dodxoh), norbo‘tabiy, miyon hazrat, dasturxonchi madrasalari, madarixon dahmasi, xudoyorxon o‘rdasi va boshqa ko‘plab yodgorliklar shaharning tarixiy qiyofasini belgilab, uning husniga husn bag‘ishlab turibdi. xix asrning muazzam va muhtasham obidalaridan bo‘lmish xudoyorxon o‘rdasi turkiston zaminida mavjud mashhur uch saroy inshootidan biridir. qo‘qon xonligi davrida xonlar tomonidan olti marta o‘rda (saroy) qurdirgan. zamona zayli bilan ular vayron bo‘lib, faqat oxirgi o‘rda – xudoyorxon o‘rdasining kichik bir qismigina saqlanib qoldi. manbalarning xabar berishicha, xudoyorxon o‘rdasi o‘rnida amir umarxon o‘rdasi bo‘lgan. muhammad alixon davrida mazkur inshoot mukammal ta’mirlanib, “zarrinsaroy” degan nom olgan, ba’zan “qirqustun” deb ham atalgan. ushbu go‘zal inshoot 1842 yildagi urush pirovardida buxoro amiri nasrulloxon tomonidan vayron etilgan. sayyid muhammad xudoyorxon taxtga o‘tirgach, “jahonoro” saroyida istiqomat qilgan. saroy eskirib qolganligi, bu yerda otasi va akasi fitna qurboni bo‘lganligi tufayli, yangi o‘rda qurdirish …

2 / 19

‘ona ustalari bilan birga buxoro, samarqand va o‘rta osiyodagi boshqa shaharlarning quruvchi-ustalari faol qatnashdi. qurilish ishlarini tezlashtirish maqsadida xon xalqni hasharga jalb etadi. jami qurilish ishlarida 16 ming aholi, 80 nafar usta ishlaydi, mingdan ortiq arava va zambilg‘altakdan foydalaniladi. qurilishning asosiy qismi 1870 yilda tugallansada, ayrim bezak ishlari bir qancha vaqt davom ettiriladi. uning rasman qurib bitkazilgan sanasi 1873 yil deb belgilangan. o‘rda binosi o‘sha davrning yirik saroy inshootlaridan bo‘lib, maydoni sakkiz gektarni egallagan. atrofi qal’a sifatida baland binolar, qalin devorlar bilan o‘rab olindi. qal’a atrofiga choh qazilib, qo‘qonsoydan chiqarilgan anhor oqizilib, yana soyga tashlanadi. inshoot to‘rt tarkibiy qismdan iborat bo‘lgan: 1.tashqi saroy (qal’a). 2.o‘rta saroy. 3.bog‘. 4.ichki saroy. har bir qismning sharq tomonga qaragan va bir o‘q yo‘nalishi ustida joylashgan o‘z darvozasi bor edi. birinchi darvoza hozirgi bog‘ning ramziy darvozasi o‘rnida bo‘lgan. saroyning o‘ymakor eshigini ishlagan usta maqsumxo‘ja g‘oziyon madrasasidagi katta eshik va toshkentdagi shayxontohur eshigini ham qo‘ldan chiqargan. …

3 / 19

borgan. eng muhim lavozimlar qipchoqlar qo‘liga o‘tadi va ular hohlaganicha beboshliklar qila boshlaganlar. natijada ichki kursh kuchayib, 1853-yilda qipchoqlar qirg‘ini boshlangan. buning oqibatida 20 mingga yaqin qipchoqlar o‘ldirilgan, musulmonqul esa qo‘qonda dorga osilgan. shu yildan xudoyorxon davlatni mustaqil idora qila boshlagan. ammo, tajribasizligi tufayli ko‘p xatolarga yo‘l qo‘ygan. bundan foydalangan akasi mallabek taxt uchun kurashni boshlab yuborib 1858-yilda o‘zini qo‘qon xoni deb e`lon qilgan. xudoyorxon buxoroga qochishga majbur bo‘lgan. 1863-yilda buxoro amiri muzaffar yordamida qo‘qon taxtiga qayta o‘tirgan. ammo musulmonqulning o‘g‘li mingboshi alimqul xonzodalardan bo‘lmish yosh said sultonmurodni xon deb e`lon qiladi va xudoyorxonni yana buxoroga qoxhishga majbur etgan. alimqul amir ul-umaro bo‘lib amalda davlat ishlarini yakka o‘zi boshqarib borgan. qo‘qon xonligidagi ichki kurashlardan foydalangan rossiya imperiyasi xonlikka tegishli turkiston, chimkent (1864-y) va toshkentni (1865-y.) bosib olgan. 1865-yilda qo‘qon taxtiga xudoyqul («belboqchixon» degan laqabi ham mavjud) o‘tirgan. ammo u 14 kundan so‘ng xazinani o‘zi bilan olib qashqarga qochib ketgan. bundan …

4 / 19

latlarga boj to‘lamasdan bemalol olib o‘tish huquqi berilgan; rus savdogarlari qo‘qonlik savdogarlar bilan bir miqdorda boj to‘laydigan bo‘lgan. xudoyorxon turkiya va buxoro bilan yaxshi aloqaga bo‘lishga, angliya emissarlari bilan uchrashib, ulardan madad olishga intilgan. ammo, yuzaga kelgan siyosiy vaziyat tufayli u k.p. kaufman bilan ko‘proq yaqinlashishga majbur bo‘lgan. udoyorxonning taxtga uch marta — 1845, 1862 va 1865 yillarda chiqib, yigirma besh yil chamasi mamlakatni boshqarganligi ko’pchilikka ayon. xudoyorxon ilk bor 1858 yili akasi mallaxon tomonidan, so’ngra 1863 yili mashhur alimquli tarafidan taxtdan judo qilingan. uch yildan ortiqroq muddat taxt sohibi bo’lgan mallaxon 1862 yil boshida bir guruh saroy a’yonlari tomonidan o’ldiriladi. alimquli 1865 yili toshkent shahriga bostirib kelgan rus askarlari tomonidan, u taxtga o’tqazgan yosh sulton saidxon esa buxoro amiri muzaffar farmoyishiga ko’ra qatl etiladi. toshkentda hayot-mamot janglari borayotgan bir pallada xudoyorxon amir homiyligidan foydalanib, qo’qon xonligi taxtini uchinchi bor egallaydi. shundan so’ng 10 yildan ortiqroq muttasil hukmfarmolik qiladi. akasi …

5 / 19

etganidan keyingi muddat ikki yilni tashkil etib, bu davrda ham xudoyorxon buxoroda oldingi ayanchli hayotini davom ettirib, amir muzaffarning barcha xo’rliklariga chidab kun ko’radi. lekin uchinchi, so’nggi bor taxtdan ajralishning xudoyorxon uchun qanchalar zo’r fojia bo’lganini so’z bilan ifodalash qiyin. xon taxtdan judo bo’lishidan ikki-uch yil oldin qirg’iz jamoalari orasidan ishoq hasan o’g’li degan bir nosfurush samarqandda mullavachchalik qilayotgan, asli xon avlodlaridan bo’lgan po’latxon nomidan taxt da’vosi bilan chiqadi va atrofiga ko’p askar to’plab, katta xavf tug’dira boshlaydi. xudoyorxonning katta fojiasi shundaki, uning eng ishongan lashkarboshilari abdurahmon oftobachiyu iso avliyogacha, marg’ilon begi lavozimidagi inisi sulton murodu farzandlari nasriddin bilan muhammad aminbekkacha o’z qo’l ostilaridagi o’n minglab askarlari bilan birin-ketin soxta po’latxon tomoniga o’tib ketadilar. xon uchun bundan ko’ra dahshatliroq holni tasavvur etish qiyin. xonni taxtni tashlab rus bosqinchilaridan panoh so’rab borishga majbur etgan soxta po’latxon, aslida nosfurush ishoq hasan o’g’li esa, taxtga aslo munosib bo’lmagan, o’ta to’pori, jallodtabiat odam edi. …

Want to read more?

Download all 19 pages for free via Telegram.

Download full file

About "xudoyorxon o’rdasi tarixi"

xudoyorxon o’rdasi tarixi qo‘qonda farg‘ona vodiysidagi boshqa shaharlarga nisbatan me’moriy yodgorliklar ko‘p saqlanib qolgan. dahmai shohon, jome masjidi, komolqozi (xo‘ja dodxoh), norbo‘tabiy, miyon hazrat, dasturxonchi madrasalari, madarixon dahmasi, xudoyorxon o‘rdasi va boshqa ko‘plab yodgorliklar shaharning tarixiy qiyofasini belgilab, uning husniga husn bag‘ishlab turibdi. xix asrning muazzam va muhtasham obidalaridan bo‘lmish xudoyorxon o‘rdasi turkiston zaminida mavjud mashhur uch saroy inshootidan biridir. qo‘qon xonligi davrida xonlar tomonidan olti marta o‘rda (saroy) qurdirgan. zamona zayli bilan ular vayron bo‘lib, faqat oxirgi o‘rda – xudoyorxon o‘rdasining kichik bir qismigina saqlanib qoldi. manbalarning xabar berishicha, xudoyorxon o‘rdasi o‘rnida amir umarxon o‘rdasi bo...

This file contains 19 pages in DOCX format (607.8 KB). To download "xudoyorxon o’rdasi tarixi", click the Telegram button on the left.

Tags: xudoyorxon o’rdasi tarixi DOCX 19 pages Free download Telegram