ot so'z turkumi qo'llanma.docx

DOCX 41 pages 87.1 KB Free download

41 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 87.1 KB

File type DOCX

Pages 41

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 41

morfologiya bo’limi (ot so’z turkumi) morfologiya bo’limi (ot so’z turkumi) morfologiya bo’limi (ot so’z turkumi) morfologiya (morphe- so’z, shakl, logos—ta’limot) morfologiya grek va yunon tillaridan olingan so’z bo’lib, ‘’ so’z shakllari haqidagi ta’limot’’ degan ma’noni anglatadi. morfologiya qadimda ‘’sarf’’ deb atalgan. tilshunoslikning 2ta bo’limida so’z o’rganiladi: 1. morfologiya 2. leksikollogiya morfologiya--so’zning grammatik ma’nosi, grammatik shakli, so’z tarkibi, so’z turkumlari va uning o’ziga xos xususiyatlarini o’rganadi. leksikollogiya--- so’zning leksik( atash) ma’nosini o’rganadi. !!! grammatik shakllar deganda shakl yasovchi qo’shimchalar ya’ni yangi so’z hosil qilmaydigan qo’shimchalar tushuniladi. shakl yasovchi qo’shimchalar 2ga bo’linadi: 1. lug’aviy shakl yasovchi 2. sintaktik shakl yasovchi qo’shimchalar grammatika – grekcha so’z bo’lib, ‘’ harf o’qish va yozish san’ati’’, ‘’harf’’ degan ma’nolarni anglatadi. grammatika tilning morfologik va sintaktik qurilishini o’rganadi. so’zlarni turkumlarga bo’lish masalasi qdimda olimlarning e’tiborini tortib kelgan. hindlar tilshunoslikni fan sifatida shakllantirib, so’zlarni otlar, fe’llar, yordamchilarga ajratishgan. hindlarning tilshunoslik fkrlari asosida arablar:ismlar, fe’llar, yordamchilarga bo’ladilar. yunon(grek)lar ham …

2 / 41

oraliqdagi so’zlar (undov, taqlid, modal so’zlar) 3. yordamchi so’zlar (bog’lovchi, ko’makchi, yuklama) atash ma’nosiga ega bo’lgan, ma’lum bir so’roqqa javob bo’ladigan, gapda biror sintaktik vazifa bajara oladigan so’zlar mustqil so’zlar hisoblanadi. atash ma’nosiga ega bo’lmagan, ma’lum bir so’roqqa javob bermaydigan, gapda biror sintaktik vazifa bajara olmaydigan so’zlar yordamchi so’zlar deyiladi. ot so’z turkumi talaba shaxs kim? kitob narsa nima? maktab o’rin-joy qayer? chorvachilik faoliyat nima? terim jarayon nima? bilim mavhum tushuncha nima? kuz zamon(payt) nima? shaxs,narsa,o’rin-joy,faoliyat,jarayon,mavhum tushuncha va payt ma’nolarini bildirib kim? nima? qayer? so’roqlariga javob bo’luvchi mustaqil so’zlar ot deyiladi. shaxs, narsa ma’nolarini, shuningdek, joy nomlalarini bildirib, kim? nima? qayer? so’roqlariga javob bo’ladigan so’zlar ot deyiladi. kim? so’rog’i shaxs bildiruvchi so’zlarga, nima? so’rog’i narsa-buyumni bidiruvchi so’zlarga qayer? so’rog’i joy nomini bildiruvchi so’zlarga beriladi. shunga ko’ra otlar shaxs otlari, narsa-buyum otlari, o’rin-joy otlariga bo’linadi. ot turkumiga xos asosiy belgilar quyidagilar: 1.gapning har qanday bo’lagi vazifasida qo’llana oladi. 2.son,egalik, kelishik , …

3 / 41

h qanday gramatik vositalarsiz, ya’ni bitishuv usulida bog’lansa , bu otning ravishlashuvi sanaladi, chunki bunday otlar ravish kabi harakat-holatning belgisini bildiradi, ravish kabi qay holda? qay tarzda? qancha? kabi so’rolarga javob bo’ladi va ravish kabi tarz holi yoki daraja miqdor holi vazifasida qo’llaniladi.masalan qon yig’lamoq, dahshat tayyorlanmoq, oy boring(omon keling), takror aytmoq, it yotish-mirza turish. diqqat!!! sifat yoki ravish vazifasida qo’llanayotgan ot o’z turkumini o’zgartirmaydi, faqatgina gramatik vazifa o’zgargan bo’ladi, xolos! ot kategoryalari otlarda 3 ta kategoriya mavjud 1.son kategoriyasi(birlik va ko’plik) 2. egalik kategoriyasi 3.kelishik kategoriyasi otlarning birlik yoki ko’plikda qo’llanishi otlarda son deyiladi.masalan, kitob-birlikda, kitoblar-ko’plikda, otlar son-miqdor ma’nosiga ega va u birlik yoki ko’plik shakllari orqa ifodalanadi.birlik nol ko’rsatkich (maxsus grammatik ko’rsatkichning yo’qligi)ga ega. otlarda ko’plik ikki xil bo’ladi: 1.semantik ko’plik 2.grammatik ko’plik semantik ko’plik hech qanday grammatik ko’rsatkichlarsiz, faqat ma’noda ko’plik ma’nosining mavjudligidir.masalan,xalq, armiya, poda, jamoa, guruh, brigada, to’da, olamon, aholi,uyur, suruv, o’rmon kabi to’da otlaridan shunday …

4 / 41

si hisoblanadi. --lar qo’shimchasi ko’plikdan boshqa ma’noni ifodalashi, bu uning uslubiy vazifasi sanaladi. bu qo’shimcha uslubiy vazifa bajarayotganda so’zning birlik mma’nosi o’zgarmaydi. bu vaqtda – hurmat, kinoya-piching, ta’sirchanlikni oshirish, tasviriylikni oshirish, umumlashtirish, taxminlash kabi ma’nolarda qo’llanishi mumkin. masalan: 1. ko’zlarimga ishonmayman(‘’ o’tkan kunlar’’) --- bu yerdagi -lar qo’shimchasi ta’sirchanlikni oshirish va ifodalilik ma’nosini bildirgan. 2. bolalarning shovqinidan boshlarim og’rib ketdi. bu gapni : bolalarning shovqinidan boshim og’rib ketdi—desak ham bo’ladi. chunki bu yerda bir kishining boshi haqida gap ketmoqda. birinvhi misolimizdagi -lar qo’shimchasi bosh so’zining ma’nosini kuchaytirish, ta’kidlash uchun qo’llangan. 3. dadamlar keldilar( hurmat) 4. yigitcha ‘’botir’’ bo’lib keldilar( kinoya) 5. alpomishlar maydonga chiqdi(umumlashtirish) 6. bolalar quvonchlarga to’ldi( kuchaytirish) donalab sanalmaydigan narsa va hodisalarni bildiruvchi otlar birlik shaklda kelsa ham, aslida jamlikni bildiradi. masalan: ko’chaga qum to’kilgan; yoki, ariq to’la suv… bunday so’zlarga ko’plik shakli qo’shilganda narsa va hodisaning xilma-xil ekanligini bildiradi. masalan: suvlar( gazli suv, gazsiz suv, mineral suv..); …

5 / 41

t- holatlarni uch shaxsdan biriga qarashliligini bildirgan qo’shimchalar egalik qo’shimchalari deyiladi. birlik ko’plik 1-shaxs -m; -im -miz; -imiz so’zlovchi nutq ishtirokchisi 2-shaxs -ng; -ing -ngiz; -ingiz tinglovchi nutq ishtirokchisi 3-shaxs -i; -si -i; -si o’zga nutqdan tashqari har bir egalik qo’shimchasi( affiks) ayni vaqtda ham shaxs ma’nosini, ham son ma’nosini ifodalaydi.( 3-shaxs qo’shimchasi bundan mustasno, ya’ni birlik va ko’plikda farqlanmaydi, umumiy sanaladi). so’zlarga egalik qo’shimchasi qo’shilganda sodir bo’ladigan fonetik hodisalar: 1. tovush tushishi: (a,i,u --unlilari tushib qolishi kuzatiladi) o’g’il, singil, ko’ngil, shahar, zahar, burun… 2. tovush almashinishi: oxirgi harfi k yoki q bilan tugagan so’zlarga egalik qo’shilsa, k=g, q=g’ ---ga almashadi. masalan: qishloq, o’roq, o’zbek, ertak, yutuq, bilak, buloq… !!!. har qanday k yoki qundoshi bilan tugagan so’zlarga egalik shakllari qo’shilganda tovush almashinishi sodir bo’lavermaydi. masalan: erk, ocherk, ko’rk,huquq, zavq, shavq, ishtiyoq, turq, farq, idrok, sharq, park, turq, ishtirok… 3. tovush ortishi: u, bu, shu, o’sha olmoshlariga egalik 2marta qo’shilsa, …

Want to read more?

Download all 41 pages for free via Telegram.

Download full file

About "ot so'z turkumi qo'llanma.docx"

morfologiya bo’limi (ot so’z turkumi) morfologiya bo’limi (ot so’z turkumi) morfologiya bo’limi (ot so’z turkumi) morfologiya (morphe- so’z, shakl, logos—ta’limot) morfologiya grek va yunon tillaridan olingan so’z bo’lib, ‘’ so’z shakllari haqidagi ta’limot’’ degan ma’noni anglatadi. morfologiya qadimda ‘’sarf’’ deb atalgan. tilshunoslikning 2ta bo’limida so’z o’rganiladi: 1. morfologiya 2. leksikollogiya morfologiya--so’zning grammatik ma’nosi, grammatik shakli, so’z tarkibi, so’z turkumlari va uning o’ziga xos xususiyatlarini o’rganadi. leksikollogiya--- so’zning leksik( atash) ma’nosini o’rganadi. !!! grammatik shakllar deganda shakl yasovchi qo’shimchalar ya’ni yangi so’z hosil qilmaydigan qo’shimchalar tushuniladi. shakl yasovchi qo’shimchalar 2ga bo’linadi: 1. lug’aviy shakl yasovchi...

This file contains 41 pages in DOCX format (87.1 KB). To download "ot so'z turkumi qo'llanma.docx", click the Telegram button on the left.

Tags: ot so'z turkumi qo'llanma.docx DOCX 41 pages Free download Telegram