sintaksis

DOC 48,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1405757967_56536.doc sintaksis reja: 1. tarixiy sintaksis haqida ma`lumot. 2. soâz birikmasi. 3. gap boâlaklari. qadimgi turkiy til va soânggi davrlar tilining sintaktik tuzilishi bilan hozirgi zamon tili sintaktik tuzilishini qiyoslar ekanmiz, oâzbek tili sintaksisida ham jiddiy koârish mumkin. morfologiya va leksikada bo'lgan oâzgarishlar tufayli roây bergan. masalan, vosita kelishigining iste`moldan chiqishi soâzlarning boshqaruv munosabatini oâzgartiradi va hol doirasini kengaytiradi. sintaksis taraqqiyotidagi ikkinchi omil - boshqa tillarning ta`siridir. tarixda oâzbek tiliga, ayniqsa, fors-tojik tilining ta`siri sezilarli bo'lgan. bu tilning ta`siri bilan yangi soâz birikmalari, ergash gaplar vujudga keldi. soâz birikmasi. ma`lumki, soâz birikmalari ikkiga boâlinadi: tobe birikmalar, teng birikmalar. teng birikmalarda soâzlar oâzaro teng munosabatga kirishsa, tobs birikmalarda soâzlar oâzaro tobe-hokim munosabati orkali guruhlanadi tobe birikma tarkibidaga bosh va ergash soâz vositalar bilan boshanishiga qarab, uch turga boshqaruv, moslashuv, bitishuv. boshqaruv munosabatida ergash soâz bosh soâzning talabi bilan biror grammatik formada ikki turi mavjud; kelishikli boshqaruv va koâmakchili boshqaruv. kelishikli boshqaruvda …

dagi moslashuvli birikmaga ekvivalent bo'la oladi. o'zbek tili leksikasining katta qismini arab va fors so'zlari tashkil etgani uchun bu tillardan izofiy birikmalar ham juda koâplab oâzlashgan. misollar: haki pay, abi hayvan (lutf.). arab va fors tillaridagi aniqlovchi-aniqlanmishning joylashuvi bilan o'zbek tilidagi aniqlovchi-aniqlanmishning o'rinlashuvi o'rtasida jiddiy farq mavjud. arab va fors tillarida avval aniqlanmish keyin aniqlovchi kelsa, oâzbek tilida avval aniklovchi soâng aniqlanmish keladi. gap boâlaklari. ma`lumki, gap boâlaklari gapni tashkil qiluvchi so'z shakllari, birikmalari va boshqa sintaktik birliklarning tarkibiy va ma`no xususiyatlariga ko'ra farqlanadi. bunda tarkibiy xususiyat tushunchasi gap boâlaklarining ifodalanishi, ularning gapdaga boshqa sintaktak hodisalar bilan bogâlanishi va sintaktik mavqe tushunchalarini oâzida birlashtiradi, ular ma`lum bir ma`noni tashishga xizmat qiladi. bosh boâlaklar. ma`lumki, ega fikr ob`ektini, nutq, predmetini koârsatuvchi bosh bo'lakdir. an`anaviy tilshunoslikda gapning harkim bolaga ega deb e`tirof etiladi. â«ega ikki sostavli gapning bosh boâlaklaridan biridir: u hokim sostavning grammatik markazi, shu sostavdagi boâlaklarga, shuningdek, tobe sostavdagi bosh …

rda gapning bosh boâlaklari xususida ham yangicha qarashlar paydo boâldi. bu, ayniqsa, n.mahmudov, a.nurmonov, m.abuzalovalarning ishlarida o'z ifodasini topdi. bu qarash boâyicha oâzida predikativlikni aks ettiradigan, "gapni uyushtiruvchi va shakllantiruvchi bo'lak kesimdir. kesim gapning markaziy bo'lagi bo'lganligidan butun tavsifi-grammatik kategoriyalari: tasdiq-inkorlik, shaxs, zamon, kommunikativ maqsad va hokazolar kesimga qarab belgilanadi. kesim gap qurilishida uyushtiruvchilik rolini o'ynaydi. to'gâri, kesim haqidagi bunday fikr-mulohazalar an`anaviy tilshunoslikda ham bor. jumladan, a.gâulomov shunday yozadi: â«kesim ega bilan oâzaro bogâlangan boâlib, gapning uyushtiruvchi markazlaridan biridir: u hukmni ifodalovchi, gapning asosiy belgilarini (modallik, zamon va shaxsni) - predikativlikni ko'rsatuvchi eng muhim boâlak boâlganligidan gapning mazmunini, strukturasini, xarakterini belgilashda katta rol` o'ynaydi, ega nutq, predmetini-temani (gapning nima toâgrisida borishinigana) bildiradi, shu haqda nima deyilishini, xabarni, xarakteristikani kesim bildiradiâ» (gâulomov a., asqarova m. hozirgi zamon gili. sintaksis.t.,1987, 84). shuningdek, bu asarda kesimning gapdagi eng zaruriy bo'lak ekanligini e`tirof etiladi, gapning shakllanishida kesim muhim rol` oâynashi ta`kiddanadi: â«gapni maydonga keltirish, …

k. ega quyidagi ma`no xususiyatlarini bildiradi: 1. harakat, holat va belgini bildiradi: hamul besh-on kunde abtar devananiu bozaxanada pana vir vzidek abtar boyniuniu chapiub vldurdi (nav.xm). 2. ish-harakat ob`ektini bildiradi: vazirga bu xabar yetishti (nav.tma). 3.ish-harakatning o'rnini bildiradi: va ul hazratniun mubarak murnadi jom vilayatiuda jarjud qasabasiudadur (nav.mn). .. . 4. ish-harakat yoki belgining paytini bildiradi: va ialashniuc zamani besh yiuldiun juzviy oksukdur (nav.tma). tarkibiga kura ega sodda va murakkab turlarga boâlinadi. sodda ega bir soâz shakli bilan ifodalanadi murakkab ega bir tushunchani ifodalovchi turgâunlashgan so'zlar birikmasidan iborat bo'ladi: bu she`rga uazrat mahdumi nuran javab aptiubturlar (nav.mn). kesim gap tarkibida muhim oârin tutadigan bosh bo'lakdir, shuning uchun ham u sodda gaplarda muhim poziciya tutadi. kesim tuzilishi va ifodalanishiga ko'ra quyidagi turlarga boâlinadi: sodda kesim bir soâz shakli bilan ifodalanadi. sodda kesimlar kdysi suz turkumi bilan ifodalanishiga qarab sodda fe`l kesim va sodda ot kesimlarga bo'linadi. sodda fe`l kesimlar fe`l, uning …

uchun asosan ot ml olmosh turkumi ifoda ashyosi bulib xizmat qiladi. vositasiz toâldiruvchi tushum kelishigidagi soâz bilan ifodalanadi. ular quyidagi soâz turkumlari bilan ifoda qilingan: i. ot bilan ifodalangan: bu zalimlar mulkni barbad (nav.myu- olmosh bilan: jamiki aniu kvrdilvr (nav.mk,). i. fe`lning amaliy shakllari bilan: ishleri tal pchmshniu, talamsh (nav.mk,). 2. olmosh bilan: alarda bu hasad daim bar erdi (nav.tma). 3.otlashgan sifat bilan: turkiy va far si da tab`i yaxshiu tasarruf quyaur (nav.mn). aniqlovchi. aniqlovchilar ham ma`no xususiyatiga ko'ra ikki guru^ga bulinadi: sifatlovchi aniclovchi va caratcich anshlovchi. sifatlovchi aniqlovchilar biror bulakning belgisini a ifodalanadi: foydalanilgan adabiyotlar roâyxati: 1. axmedov b.a. gosudarstvo koclievix uzbekov. m., 1965. 2. baskakov n.a. vvedeniye v izucheniye tyurskix yazikov. m.1969. 3. batmanov i.a. yazik yeniseyskix pamyatnikov drevnetyurskoy pismennosti. frunze, 1959. 4. borovkov a.k. leksika sredneaziatskogo tefsira xii âxtii vv. m.r izd â vo â«naukaâ», 1963. 5. blagova g.f. tyurskoye skloneniye v arealnoâ istoricheskom osveshenii. m., fed …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "sintaksis"

1405757967_56536.doc sintaksis reja: 1. tarixiy sintaksis haqida ma`lumot. 2. soâz birikmasi. 3. gap boâlaklari. qadimgi turkiy til va soânggi davrlar tilining sintaktik tuzilishi bilan hozirgi zamon tili sintaktik tuzilishini qiyoslar ekanmiz, oâzbek tili sintaksisida ham jiddiy koârish mumkin. morfologiya va leksikada bo'lgan oâzgarishlar tufayli roây bergan. masalan, vosita kelishigining iste`moldan chiqishi soâzlarning boshqaruv munosabatini oâzgartiradi va hol doirasini kengaytiradi. sintaksis taraqqiyotidagi ikkinchi omil - boshqa tillarning ta`siridir. tarixda oâzbek tiliga, ayniqsa, fors-tojik tilining ta`siri sezilarli bo'lgan. bu tilning ta`siri bilan yangi soâz birikmalari, ergash gaplar vujudga keldi. soâz birikmasi. ma`lumki, soâz birikmalari ikkiga b...

Формат DOC, 48,5 КБ. Чтобы скачать "sintaksis", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: sintaksis DOC Бесплатная загрузка Telegram