nutq jarayonidagi fonetik hodisalar

DOC 55,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1405685002_56267.doc nutq jarayonidagi fonetik hodisalar nutq jarayonidagi fonetik hodisalar reja: 1. kombinator tovush o`zgarishlari. 2. pozitsion tovush o`zgarishlari. 3. fonetik o`zgarishlarning imlo bilan bo`g`liq tomonlari. kombinator va pozitsion o`zgarishlar, singarmonizm, assimilyatsiya, dissimilyatsiya, metateza, proteza, epenteza, eliziya, diereza, reduksiya, apakopa, sinkopa, sinerezis, epiteza, prokopa. fonema nutqda voqealanar ekan, uning variantlari nutqiy sharoit (yonma-yon kelgan tovushlar yoki qo`shimchalar ta’siriga uchrashi) tufayli turlicha namoyon bo`ladi. ayrim tovushlar yondosh tovushlarga moslashadi, ayrimlarida o`zgarishlar kuchayib, boshqa tovushlarga almashadi. nutq jarayonida sodir bo`ladigan o`zgarishlar tovushlarning kombinator-pozitsion o`zgarishlari deyiladi. masalan, rus tilidagi лодка va город so`zlarida [d] tovushi [t] tarzida talaffuz qilinadi, ya’ni jarangsizlashadi. o`zbek tilida yutdi va obod so`zlarida ham shu holat yuz beradi. лодка va yutdi so`zlarida jarangsizlanish qo`shni tovush ta’sirida yuz bersa, город va obod so`zlari talaffuzida o`zgarish tovushning so`z tarkibidagi mavqeyi bilan bog`liqdir. birinchi holat kombinator o`zgarish bo`lsa, ikkinchi holat pozitsion o`zgarishdir. biz quyida shu o`zgarishlar haqida fikr yuritamiz. 1. singarmonizm. bu hodisada …

lisi [q] undoshiga, keyingi bo`g`indagi [a] esa oldingi bo`g`indagi [a] unlisiga moslashadi. lab garmoniyasida unlilarning moslashishi ikki tomonlama bo`ladi. bunda unlilar ham til oldi - til orqalik jihatidan, ham lablanganlik- lablanmaganlik jihatidan o`zaro, shuningdek, undoshlarga ham moslashadi. bunga ko`ra, so`z boshidagi unli lablangan til oldi unlisi bo`lsa, so`z oxirida ham lablangan til oldi unlisi keladi. so`z boshidagi unli lablangan til orqa unlisi bo`lsa, so`z oxiridagi unli ham lablangan til orqa unlisi bo`ladi. masalan, boshqird, sog`in, bo`g`in so`zlaridagi kabi. 2. assimilyatsiya. nutq tovushlari qator kelganda ba’zan bir-biriga ta’sir qilib, biri ikkinchisini o`ziga moslashtiradi. nutqdagi bunday hodisa assimilyatsiya deyiladi. assimilyatsiya ikki xil bo`ladi: progressiv assimilyatsiya va regressiv assimilyatsiya. agar oldingi tovush keyingi tovushni o`ziga o`xshatsa, moslashtirsa, progressiv assimilyatsiya yuz beradi: ket+di=ketti, ayt+di=aytti, ot+dan=ottan, yurak+ga=yurakka. keyingi tovush oldingi tovushga ta’sir qilib, uni o`ziga o`xshatsa, moslashtirsa, regressiv assimilyatsiya yuz beradi: yigit+cha=yigichcha, yoz+sin=yossin, uch+so`m=usso`m, tuz+sin=tussin. rus tilida отдать so`zi oддать tarzida talaffuz etiladi. bu ham …

lish kelishigidagi [g] tovushi oldingi [sh] tovushining ta’sirida [k] tovushiga aylanmoqda. bu so`zda qisman assimilyatsiya yuzaga kelmoqda, ya’ni [g] jarangli tovushi o`zidan oldingi [sh] tovushiga faqat bir tomonlama – jarangsizlanish tomonidan o`xshamoqda, xolos, lekin to`liq uning tusiga kirgan emas. [uchta] leksemasining ushta, [pochta] leksemasining poshta deb talaffuz qilinishi ham shu hodisaga misol bo`la oladi. rus tilidagi кaробкa, вoдкa: inglizcha: goods, cats so`zlarida ham shu turdagi assimilyatsiya mavjud. dissimilyatsiya. og`zaki nutqda tovushlar doimo bir-biriga o`xshay bermasdan, ba’zan uning aksi bo`ladi. ayrim paytda talaffuzda ikki o`xshash tovush bir joyda yoki bir so`zda kelgan vaqtda ulardan biri noo`xshash tovushga aylanib ham qoladi. bunday hodisa assimilyatsiya kabi progressiv va regressiv bo`ladi. keyingi tovush noo`xshash tovushga aylansa progressiv dissimilyatsiya yuz beradi: zarar-zaral, zarur-zaril, birorta-bironta, muyassar-muyastar, kissa-kista kabi. oldingi tovush o`zgarsa, regressiv dissimilyatsiya yuz beradi: malol-malor, koridor-kalidor, ittifoq-intifoq kabi. dissimilyatsiya hodisasi odatda juda kam uchraydi. hatto assimilyatsiyaning regressiv turiga nisbatan ham ancha kam qo`llanadi. chunki dissimilyatsiya …

ovqat tarzida qabul qilingan. demak, bu hodisa chetdan kirgan so`zlarda ko`proq uchraydi. proteza. so`z boshida bitta unlining orttirilishi proteza hodisasi sanaladi. odatda, sonor [r] tovushidan oldin [o`] va [i] unlilari orttiriladi: ro`mol-o`ramol, ro`za-o`raza, rayhon-irahon, rozi-irozi, rais-irais, rang-irang, ro`zg`or-o`razg`or kabi. ayrim holatda so`z boshida sirg`aluvchi va portlovchi ikki undosh qator kelganda [i] unlisi orttirilishi mumkin: shkaf-ishkaf, sprafka-isparafka, stol-istol, shtraf-ishtarap, stansiya- istansa. epenteza. so`z boshida, o`rtasida va oxirida ikki undosh qator kelganda ular orasida [i], ba’zan [u] va [a] unlisi orttiriladi: fikr-fikir, hukm- hukum, doklad-dakalad, klass-kilass. epiteza. so`z oxirida bir o`rinda kelgan ikki undoshdan so`ng [a] tovushining qo`shilish hodisasidir: disk-diska, bank-banka, tank-tanka, kiosk-kioska, otpusk-otpuska kabi. prokopa. bunda so`z boshida ba’zan unli yoki undosh tovush tushib qoladi: yiroq-iroq, yigna- igna, yog`ach-og`och, yirik-iri. sinkopa hodisasiga binoan so`z o`rtasidagi va oxiridagi keng unlilar tor unlilar kabi talaffuz qilinadi va ayrim holatlarda tushib qoladi: valochka-valichka, traktor-traktir, avtor-avtir, director-direktir, generator-generatir kabi. apakopa so`z o`zagidagi oxirgi unli yoki …

g`in qo`shilishi bilan urg`u ham ikkinchi bo`g`inga ko`chadi. natijada birinchi bo`g`indagi [i] unlisi kuchsizlanadi va eshitilar-eshitilmas holda sust talaffuz qilinadi: bilak, tilak, biroq. birinchi bo`g`indagi urg`ularning ana shunday kuchsizlanib talaffuz qilinishi reduksiya hodisasiga misol bo`la oladi (reduksiya so`zining lug`aviy ma’nosi “kuchsizlanish”, “orqaga qaytish”, “pastga tushish” demakdir). reduksiyaga quyidagi so`zlarning birinchi bo`g`nida kelgan [i] ning kuchsizlanib talaffuz qilinishi ham misol bo`la oladi: pishiq, shira, pishak, qiliq, ichak kabi. reduksiyaning ikkinchi bo`g`inda kelish hollari ham uchrab turadi. bu hodisa so`zga uchinchi bo`gin qo`shilganda sodir bo`ladi - ikkinchi bo`g`indagi unli tamoman kuchsizlanib, tushib qoladi. masalan, burun- burni, bo`yin-bo`yni, egin-egni, keyin-keyni singari. eliziya. unli bilan tugovchi va unli bilan boshlanuvchi ikki so`zning qo`shilishi natijasida unli tovushdan birining tushib qolish hodisasidir. bunda bir necha holat kuzatiladi: a) birinchi so`z oxiridagi unli tushib qoladi: yoza oladi-yozoladi, bora oladi- boroladi, qora ot- qorot; b) unli bilan boshlanuvchi ikkinchi so`zning bosh unlisi tushib qoladi: borar ekan-borarkan, borar emish- …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "nutq jarayonidagi fonetik hodisalar"

1405685002_56267.doc nutq jarayonidagi fonetik hodisalar nutq jarayonidagi fonetik hodisalar reja: 1. kombinator tovush o`zgarishlari. 2. pozitsion tovush o`zgarishlari. 3. fonetik o`zgarishlarning imlo bilan bo`g`liq tomonlari. kombinator va pozitsion o`zgarishlar, singarmonizm, assimilyatsiya, dissimilyatsiya, metateza, proteza, epenteza, eliziya, diereza, reduksiya, apakopa, sinkopa, sinerezis, epiteza, prokopa. fonema nutqda voqealanar ekan, uning variantlari nutqiy sharoit (yonma-yon kelgan tovushlar yoki qo`shimchalar ta’siriga uchrashi) tufayli turlicha namoyon bo`ladi. ayrim tovushlar yondosh tovushlarga moslashadi, ayrimlarida o`zgarishlar kuchayib, boshqa tovushlarga almashadi. nutq jarayonida sodir bo`ladigan o`zgarishlar tovushlarning kombinator-pozitsion o`zgarishlari deyiladi...

Формат DOC, 55,0 КБ. Чтобы скачать "nutq jarayonidagi fonetik hodisalar", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: nutq jarayonidagi fonetik hodis… DOC Бесплатная загрузка Telegram