leksikografiya. lug’at va uning tuzilishi, turlari

DOC 88,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1405665694_56138.doc leksikografiya. lug’at va uning tuzilishi, turlari reja: 1. lug’atlarning maqsadi va mo’ljaliga ko’ra bo’linishi. umumiy lug’atlar va maxsus lug’atlar. 2. entsiklopedik lug’atlar. 3. filologik lug’atlar. tilshunoslikning lug’at tuzish masalalarini ilmiy tadqiq qiluvchi va lug’at tuzish bilan shug’ullanuvchi sohasi leksikografiya (gr.lexikos-co’z, so’zga oid va grapho-yozaman) yoki lug’atchilik deyiladi. maqsad va vazifalariga ko’ra leksikografiya ikkiga bo’linadi: a)ilmiy leksikografiya lug’atchilikning nazariy masalalari bilan shug’ullansa; b) amaliy leksikografiya bevosita lug’at tuzish ishlari bilan mashg’ul bo’ladi. leksikografiya muhim ijtimoiy vazifalarni bajaradi. bular quyidagilarda ko’zga tashlanadi: ona tilini va boshqa tillarni o’rgatishga xizmat qiladi; 2) ona tilini tasvirlash va me‘yorlashtirish vazifasini o’taydi; 3) tillararo munosabatlarni ta‘minlaydi; til leksikasini ilmiy tekshiradi va talqin qiladi; lug’atlar, avvalo, maqsadi va mo’ljaliga ko’ra ikkiga bo’linadi: umumiy lug’atlar; maxsus lug’atlar. umumiy lug’atlar keng o’quvchilar ommasiga, maxsus lug’atlar esa tor doiradagi kishilar-alohida soha mutaxassislariga mo’ljallangan bo’ladi. har ikkala tur lug’atlar ham o’z o’rnida yana ikkiga bo’linadi: entsiklopedik lug’atlar; filologik lug’atlar. demak, …

unday deyiladi: o’zme (o’zbekiston milliy entseklopediyasi) universal entseklopediya bo’lganligi uchun fan-texnika va madaniyatning barcha sohalariga oid ma‘lumotlar muxtasar tarzda ifodalanib, u insoniyat tsivilizatsiyasining muhim yutuqlari haqidagi bilimlar majmuidan iboratdir. prezident i.karimov o’zme ga yozgan so’zboshisida u haqda «entseklopediyamiz o’zining ilmiy jihatdan chuqur, ayni vaqtda ommabopligi bilan keng kitobxonlar orasida obro’-e‘tibor topib, jahonning nufuzli qomuslari qatoridan munosib o’rin olishiga ishonchim komil» deb, uning funktsiyasini alohida ta‘kidladi. maxsus entseklopedik lug’atlar (mel). fan-texnika, san‘at va madaniyatning ma‘lum bir sohasiga oid tushunchalarni shu soha qiziquvchilari va mutaxassislari uchun mo’ljallab tavsiflaydi. bunday lug’atlar sifatida soha entsiklopedik lug’atlari - «meditsina entsiklopediyasi», «fizicheskiy entsiklopedicheskiy slovar», «lingvisticheskiy entsiklopedicheskiy slovar» kabilarni misol qilib keltirish mumkin. uellardan farqli ravishda mellar tor sohaga doir tushunchalarni keng va batafsil sharhlaydi. masalan, rus tilida yaratilgan «lingvisticheskiy entsiklopedicheskiy slovar»da shunday deyiladi: «bu lug’at turli ixtisosliklardagi filolog-tilshunoslar va ilmiy xodimlarning keng doirasiga, shuningdek, tilshunoslik bilan yaqin bo’lgan sohalar-psixologlar, mantiqshunoslar, filosoflar, etnograf va adabiyotshunoslarga mo’ljallangan». quyida …

shadi. ayrim tillarda unlining undoshga moslashishi xosdir, masalan, rus tilida a, o, u unlilari yumshoq undoshlardan keyin til oldi unlilariga aylanadi (ularning artikulyatsiyasi ekskursiyaga intilgan). qiyoslang: «mat»-«myat», «mol»- «myol», «luk»-«lyuk». boshqa tillarda esa undoshning unliga akkomodatsiyasi kuzatiladi, masalan, fors tilida til oldi unlisidan oldin kelgan undosh tanglaylashadi». (22-bet) ko’rinadiki, maxsus entsiklopedik lug’at soha mutaxassislari uchungina zarur bo’lgan tushunchani ana shu soha ilmiy uslubiga xos ifoda bilan tasvirlaydi. umumiy filologik lug’atlar barcha soha kishilari, keng foydalanuvchilar ommasiga mo’ljallangan izohli, imlo, orfoepik, tarjima lug’atlardir. «o’zbek tilining izohli lug’ati» (o’til) «ruscha-o’zbekcha lug’at» (ro’l) ana shunday lug’atlar sirasiga kiradi. shu boisdan o’til da shunday deyiladi: «lug’at keng o’quvchilar ommasiga-tilshunoslar, o’rta va oliy maktab o’quvchilari va o’qituvchilari, yozuvchilar, jurnalistlar, gazeta va nashriyot xodimlari va o’zbek tiliga qiziquvchi barcha kitobxonlarga mo’ljallangan.» (1-tom, 5-bet) izohli lug’at so’zning ma‘nosini shu tilda sharhlaydi, izohlaydi va so’zni shu ma‘nosi bilan nutq tarkibida beradi. misollar: baqirlamoq baqir-buqur ovoz chiqarib qattiq qaynamoq. …

etildi. «boy leksikografik an‘analarning davomi sifatida o’tgan asrning 50-80 - yillari mobaynida o’zbek tilshunosligida erishilgan va o’zbek leksikografiyasini tilshunoslikning tez rivojlanib borayotgan mustaqil sohasiga aylantirgan ulkan muvaffaqiyatlari tufayli yuzaga kelgan» (1-tom, 5-bet) «o’zbek tilining izohli lug’ati» o’zbek xalqi tarixi va ma‘naviyati taraqqiyotida ulkan hodisa bo’ldi. «lug’atning asosiy vazifasi o’zbek adabiy tilining so’z boyligini to’plash va tavsiflash bilan birga, uning me‘yorlarini belgilab berish va mustahkamlashdan ham iboratki, unda adabiy tilning imlo, talaffuz, so’z yasash va ishlatish me‘yorlari tavsiya etildi» (1-tom, 5-bet). demak, o’zbek tilining ilk izohli lug’ati o’z oldiga qo’yilgan o’zbek adabiy tilining so’z boyligini to’plash va tavsiflash hamda uning me‘yorlarini belgilashdan iborat tarixiy vazifasini bajardi. biroq tilshunoslik fanining rivoji, o’rganish manbaiga yondashuv omillari va metodologiyasining taraqqiyoti, jamiyat rivojlanishining muayyan bosqichida ijtimoiy fanlarga qo’yiladigan yangicha talablarning yuzaga kelishi ijtimoiy ong shakllaridan bo’lgan tilning ilmiy talqinida ham yangicha qarashlar shakllanishiga olib keladi . leksemalarning lug’aviy ma‘nosi talqinida lison va nutqni izchil farqlash …

’lgan unsurni ajratish va tavsiflash leksikografik talqinda muhim ahamiyatga ega. ma‘lumki, «o’zbek tilining izohli lug’ati»da [o’tmoq] fe‘lining 31 ta leksikografik ma‘nosi ajratilgan. ma‘nolardan ko’pchiligida bu so’z o’z asl zotiga (lisoniy sathdagi mohiyatiga) aloqador bo’lmagan, balki o’zi birikayotgan so’zlarga bog’liq turli-tuman ma‘nolarni voqelantiradi. qiyoslang: o’tmoq 1 biror narsaning ichidan, ustidan yoki yonidan yurib, uchib, suzib narigi tomoniga yetmoq, ko’chmoq. ko’prikdan o’tmoq. tunneldan o’tmoq. chegaradan o’tmoq... 4 teshik, eshik kabi biror joyning bir tomonidan kirib narigi tomonidan chiqmoq. 1. ip igna teshigidan o’tmadi. 2.uyda xizmatchi ovqat qo’ygan ekan, san‘atkorning tomog’idan hech narsa o’tmadi- ikki piyola choy ichdi, xolos.(a. qahhor.) 5 biror tomonga yo’nalmoq; yurib, suzib yoki uchib biror tomonga jo’namoq; biror tomonga qarab yurmoq. bu daryodan har kuni uch marta paroxod o’tadi. 6 tezroq yurib yoki yurgizib, boshqalardan oldin ketmoq; quvib yetib o’zmoq. goh afandi eshakdan, goh eshak afandidan o’tib uyga yetdilar.(«latifalar».) ko’rinadiki, lug’at ma‘nolari tavsiflari, o’tish harakatining xarakteriga ko’ra emas, balki …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "leksikografiya. lug’at va uning tuzilishi, turlari"

1405665694_56138.doc leksikografiya. lug’at va uning tuzilishi, turlari reja: 1. lug’atlarning maqsadi va mo’ljaliga ko’ra bo’linishi. umumiy lug’atlar va maxsus lug’atlar. 2. entsiklopedik lug’atlar. 3. filologik lug’atlar. tilshunoslikning lug’at tuzish masalalarini ilmiy tadqiq qiluvchi va lug’at tuzish bilan shug’ullanuvchi sohasi leksikografiya (gr.lexikos-co’z, so’zga oid va grapho-yozaman) yoki lug’atchilik deyiladi. maqsad va vazifalariga ko’ra leksikografiya ikkiga bo’linadi: a)ilmiy leksikografiya lug’atchilikning nazariy masalalari bilan shug’ullansa; b) amaliy leksikografiya bevosita lug’at tuzish ishlari bilan mashg’ul bo’ladi. leksikografiya muhim ijtimoiy vazifalarni bajaradi. bular quyidagilarda ko’zga tashlanadi: ona tilini va boshqa tillarni o’rgatishga xizmat qiladi; 2) ...

Формат DOC, 88,0 КБ. Чтобы скачать "leksikografiya. lug’at va uning tuzilishi, turlari", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: leksikografiya. lug’at va uning… DOC Бесплатная загрузка Telegram