lisoniy birlik sifatida leksemalarga xos bog‘lashuv imkoniyati

DOC 243,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1405666354_56155.doc lisoniy birlik sifatida leksemalarga xos bogâlashuv imkoniyati reja: 1. lisoniy birlik sifatida leksemalarga xos bogâlashuv imkoniyati 2. gapshakl boâlaklarining nutqiy voqelanishi 3. eganing sodda birikmashakl bilan ifodalanishi 4. eganing murakkab birikmashakl bilan ifodalanishi lisoniy birlik sifatida leksemalarga xos bogâlashuv imkoniyati 1- â§. ikki leksemaning oâzaro sintaktik-semantik bogâlanishi bilan b o gâ- l a n m a hosil boâladi: qalin kitob- kabi. bunday sintaktik-semantik hosila sintagma deb ham ataladi. bu termin tilshunoslikda ikki har xil hodisani â nutqning fonetik boâlinishiga xos hodisani ham, sintaktik birlikni ham anglatadi; shu sababli bu termin ishlatilmadi. oâzbek tilshunosligida bogâlanmani qoâshilma termini bilan atash ham paydo boâldi. bu termin mazmunan mos emas: bogâlanma tobelik asosida tuziladi, qoâshilma termini esa tenglikka asoslanadigan hodisa uchun mos. masalan, uyushiq qator qismlari tenglik asosida qoâshiladi, demak, asli shunday sintaktik hodisani qoâshilma deb nomlash oârinli. bogâlanma bogâlashuv asosida hosil boâladi; bunda bir leksema boshqa bir leksemani oâziga tobelaydi, bogâlaydi, bogâlash …

d imorat- kabi; b) son leksemashaklni bogâlaydi: ikki imorat- kabi; d) fe'l leksemashaklni bogâlaydi: qurilayotgan imorat- kabi; e) belgi ifodalaydigan olmoshni bogâlaydi: shunday imorat- kabi; 2) ega vazifasida kelib kesim vazifasidagi leksemashaklni bogâlaydi: a) tuslovchili fe'l leksemashaklni bogâlaydi: imorat quriladi kabi; b) sifat leksemashaklni bogâlaydi: imorat baland kabi; d) ot leksemashaklni bogâlaydi: bu imorat â maktab kabi. 2. qaralmish vaziyatida kelib qaratuvchi vazifasidagi ot leksemashaklni bogâlaydi: imoratning eni- kabi. ot leksemashakl quyidagi vazifalarda bogâlanadi: 1) qaratuvchi vazifasida: imoratning eni- kabi; 2) toâldiruvchi vazifasida: imoratni qur- kabi; 3) kelishik yoki koâmakchi bilan shakllangan hollovchi vazifasida: koâchada uchrash- , imorat uchun ol- kabi; 4) kesim vazifasida: bu imorat â maktab kabi. undalma vazifasida kelgan ot leksemashakl gap tarkibidagi leksemashakl bilan bogâlanmaydi va b. sifat leksemashakl predmetning belgisini anglatadi, shunga koâra sifatlovchi vazifasida ham, kesim vazifasida ham, shuningdek hollovchi vazifasida ham boshqa leksemaga bogâlanadi. ravish leksemashakl ham shunday xususiyatga ega; farqi shuki, sifat …

ish â oâta umumiy fikr. amalda esa sintaktik bogâlashuv imkoniyatini semantik omil cheklab qoâyadi. jumladan, ot leksemalar kishi otlari va narsa otlari deb guruhlanganidek, sifat leksemalarga ham shunga oâxshash guruhlanish xos. sifat leksemalarning ma'lum bir qismi kishiga xos belgini, ma'lum bir qismi narsaga xos belgini, qolgan qismi esa ham kishiga, ham narsaga xos belgini anglatadi. sifat leksema bilan ot leksemaning bogâlashuv imkoniyati ana shunday semantik omil ta'sirida umumiy yoki cheklangan boâladi. bunday semantik omilni atalganlik hodisasi deb nomladik. masalan, novcha yigit- , pakana yigit- deyiladi-yu, lekin novcha bino-, pakana bino- deyilmaydi (baland bino-, past bino- deyiladi), chunki novcha-, pakana- leksemalari kishiga xos belgini anglatadi. yaxshi leksemasining atalganligi umumiy, shunga koâra yaxshi odam-, yaxshi imorat- birikmalari tuzilaveradi. umuman, atalganlik hodisasi oâzbek tilshunosligida maxsus oârganilmagan. atalganlik hodisasidan qat'i nazar, ikki leksema bogâlashuvi uchun ularga xos leksik ma'nolarning ideografik semalari tarkibida zid semalar boâlmasligi, aksincha, umumiy, betaraf ideografik semalar boâlishi lozim. masalan, nonni …

fe'lning tuslovchili leksemashakli kesim vazifasida kelib, ega vazifasidagi leksemashaklga bogâlanadi: bunday bogâlanishning koârsatkichi sifatida kesim vazifasidagi leksemaga ega vazifasidagi leksemashakldan (yoki nazarda tutilgan bajaruvchidan) anglashiladigan shaxs-son ma'nosiga muvofiq ravishda tuslovchi qoâshiladi (boâlishli-boâlishsizlik, mayl, zamon koârsatkichlari obyektiv voqelikka koâra qoâshiladi). ega ishlatilmaydigan gapshakllarda harakat-holatning bajaruvchisi mavhum tasavvur qilinadi, tuslovchi ham shaxs-sonni mavhum ifodalaydi. ayrim adabiyotlarda avval fe'l leksemashakl tarkibiga tuslovchi qoâshiladi, keyin ana shu tuslovchiga xos valentlikning voqelanishi sifatida ega (bajaruvchi) belgilanadi degan fikr aytildi. valentlik leksemalarga-gina emas, morfemalarga ham xos xususiyat degan gâoya olgâa surilib, tuslovchilardan ham valentlik xususiyati qidirildi; ushbu gâoyani tasdiqlashga intilish yuqoridagi gâayrimantiqiy fikrni aytishga majbur qildi. barcha tillar sintaksisida avval fikr predmeti-ega (bajaruvchi) aniqlanib, keyinâgina kesim vazifasida keladigan leksemaga tuslovchi shu fikr predmetidan anglashiladigan shaxs-son ma'nosiga mos holda tanlab qoâshiladi. bu-aksioma. ð¢uslovchining fikr predmetidan, gapshaklning ega boâlagidan anglashiladigan shaxs-son ma'nosi asosida tanlab qoâshilishini, masalan, quyidagi hodisa soâzsiz tasdiqlaydi: uyushiq qator bilan ifodalangan ega tarkibida i shaxs …

fikr. leksemaning valentlik xususiyatiga ta'sir koârsatadigan, demak, leksemaning bogâlashuvini oâzgartiradigan ayrim morfemalar mavjud; bular quyiroqda ta'kidlanadi. fe'lning sifatdosh shakli sifatlovchi vazifasiga xoslangan leksemashakl boâlib, ot leksemaga bogâlanadi. fe'lning ravishdosh shakli asosan hollovchi vazifasiga xoslangan leksemashakl boâlib, fe'l leksemaga bogâlanadi. fe'lning otdosh shakli ega vazifasida kelsa, kesimni oâziga bogâlaydi; boshqa vazifalarda kelsa, odatda bogâlanadi. yuqoridagi toârt leksemashakldan tuslovchili leksemashakl ham xuddi sifatdosh leksemashakl, ravishdosh leksemashakl singari tobelanadi; faqat otdosh leksemashakl qaysi kelishik yoki koâmakchi bilan shakllanishiga qarab oâziga tobelaydi yoki tobelanadi. 4- â§. fe'l leksemalarning deyarli barchasida hollovchini bogâlash xususiyati mavjud. har qanday harakat-holat ma'lum makonda va zamonda, ma'lum maqsad va sabab bilan, ma'lum tarzda va darajada voqe boâladi; shularga koâra fe'l leksemaga bir-birini istisno qilmaydigan bir necha hollovchi tobelanib kelaveradi. bunday bogâlashuvda fe'l leksemaning leksik ma'nosi hollovchilarning qaysi ma'no turi bilan saylab bogâlanishini oldindan belgilab turmasa, valentlik haqida gapirish nooârin. har qanday bogâlanishni valentlik deb tushuntirish valentlik hodisasini bogâlashuv hodisasiga …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "lisoniy birlik sifatida leksemalarga xos bog‘lashuv imkoniyati"

1405666354_56155.doc lisoniy birlik sifatida leksemalarga xos bogâlashuv imkoniyati reja: 1. lisoniy birlik sifatida leksemalarga xos bogâlashuv imkoniyati 2. gapshakl boâlaklarining nutqiy voqelanishi 3. eganing sodda birikmashakl bilan ifodalanishi 4. eganing murakkab birikmashakl bilan ifodalanishi lisoniy birlik sifatida leksemalarga xos bogâlashuv imkoniyati 1- â§. ikki leksemaning oâzaro sintaktik-semantik bogâlanishi bilan b o gâ- l a n m a hosil boâladi: qalin kitob- kabi. bunday sintaktik-semantik hosila sintagma deb ham ataladi. bu termin tilshunoslikda ikki har xil hodisani â nutqning fonetik boâlinishiga xos hodisani ham, sintaktik birlikni ham anglatadi; shu sababli bu termin ishlatilmadi. oâzbek tilshunosligida bogâlanmani qoâshilma termini bilan ata...

Формат DOC, 243,5 КБ. Чтобы скачать "lisoniy birlik sifatida leksemalarga xos bog‘lashuv imkoniyati", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: lisoniy birlik sifatida leksema… DOC Бесплатная загрузка Telegram

lisoniy birlik sifatida leksemalarga xos bog‘lashuv imkoniyati

Предварительный просмотр (5 стр.)

Хотите читать дальше?

О "lisoniy birlik sifatida leksemalarga xos bog‘lashuv imkoniyati"

Похожие файлы