kelishik kategoriyasi

DOC 87,0 KB Bepul yuklash

Sahifa ko'rinishi (5 sahifa)

Pastga aylantiring 👇

$1405662092_56108.doc kelishik kategoriyasi reja: 1. kelishiklar taraqqiyoti. 2. eski oâzbek tilida bosh, qaratqich, tushum kelishiklari. 3. eski oâzbek tilida joânalish,oârin-payt va chiqish kelishiklari. kelishiklar gapda otning yoki otlashgan so'zning fe'lga, ba'zan boshqa soâz turkumiga munosabatini ifodalaydigan formalardir. eski oâzbek tilida hozirgi o'zbek tilidagidek 6 ta kelishik shakli saqlangan. turkiy tillar taraqqiyotining qadimgi davrlari uchun xarakterli boâlgan vosita kelishigi shakli xiii-xiv asrlarga oid yozma yodgorliklar tilida ham ma'lum darajada qoâllangan. xv asr va undan keyingi davrlarda vosita kelishigining qoâllanishi ancha chegaralangan bo'lib, oâzining grammatik xususiyatini yo'qotgan va kelishik kategoriyasi sifatida iste'moldan chiqqan. shu davrdan boshlab vosita kelishigi shaklida qo'llangan soâzlar ravish kategoriyasiga oâtgan yoki oâtish jarayonida boâlib, payt, holat kabi ma'nolarni ifodalashga xizmat qiladi: aq urub, faryad yetvr-men sensizin \\ bu vujudo'mdo'n salo'btur yalguz un (lugf.). bolsa jannatda atayi sensizin, 'o'lgay fo'gan (atoiy). bosh kelishik. odatdagidek, bu kelishik maxsus ko'rsatkichga ega bo'lmaydi. uning asosiy sintaktik funksiyasi ega vazifasida kelishidir: sakkokiy ul …$

$rasulnin soâzi (taf.). xarunnun aqli' (rabgâ.). koâzunnun alli'da nargis kelib qati'gâ koâzlug.. .(nav.ss). bu qoâshimchaning yuqoridagi negizlarga qoâshilishi xv-xv1 asrlargacha davom etgan. shuningdek, bu qonuniyatdan chekinish hollari uchraydi: koâznin niyati (atoiy), xalqnun ranji' (taf.). -i'n\in\yn. qadimgi turkiy tilda undosh bilan tugagan negizlarga qoâshiladigan bu qoâshimchalar eski oâzbek tilida uchraydi. lekin uning qoâllanishi ayrim soâz shakllarigagina xosdir. bu davr yodnomalaridan mazkur qoâshimcha faqat â«tafsirâ»da ancha keng qoâllangandir: ul yelin yevlari, anlari'n yevlari. -un qoâshimchasi. bu qoâshimcha kim olmoshi bilangina qoâllangan: sen kimun oâgâli'-sen? qaratqich kelishigi qoâshimchasining bunday variantlari singarmonizmli turkiy tillarda va singarmonizmli oâzbek shevalarida ham uchraydi. bu kelishikning belgisiz qoâllanishi eski oâzbek adabiy tili uchun ham xarakterli boâlgan: mulk ikki bagâi' ikki alam \\ sultanli'gâ yerur sana musallam (nav.ss). tushum kelishigi. eski oâzbek adabiy tilida tushum kelishigi âni \\ n\\i'\\i variantlariga ega bo'lgan. -ni'\\ni. bu affiks oâzbek tili taraqqiyotining barcha davrlarida qoâllanib kelgan: yolni' berkitayin, qamugni' qutqarayi'n (rabgâ.). bu soâzni …$

$p (sakk.). tushum kelishigining qadimgi turkiy tilga xos boâlgan âgâ\g,-i'gâ\ig\ugâ\ug variantlari eski oâzbek tilida uchramaydi. joânalish kelishigi. bu kelishik qoâshimchasi eski oâzbek tilida âqa\gâa\ka\ga, -a\-aâ va âna\nâa kabi variantlarga ega. shu bilan birga, qadimgi turkiy tilga xos bo'lgan âgâaru\garu\qaru\karu âra\raâ\ru\ruâ qoâshimchalari ham ayrim yodnomalarda uchraydi. -gâa\ ga varianti unli va jarangli undosh bilan tugagan soâzlarga qoâshiladi, -qa qoâshimchasi jarangsiz undoshlar va undoshlari bilan tugagan negizlarga qoâshiladi: yeykim bari' she'r ahli'gâa sen xan yanli'gâ \\ she'rin bari' sheârlarga sultan yanli'gâ (bobir). xiv-xv asr yodgorliklarida bu tartib buzilgan, ya'ni, -gâa oârnida -qa qoâshimchasi yoki aksincha qoâllanavergan: ibrahimga i ibrahimqa, avgâa\avqa, otgâa\otqa (rabgâ.). -ka\ga. til oldi unlilari qatnashgan negizlarga qoâshiladi. eski oâzbek tilida qay hollarda -qa, qaysi hollarda -ga qoâshimchasining qoâshilishini aniqlash birmuncha qiyin, chunki arab yozuvida bu ikki variant ham (kof) harfi bilan yozilgan. shunga qaramasdan, jarangli va sonor undoshlar va unlilardan soâng -ga, jarangsiz undoshlardan so'ng -ka qoâshimchasining qoâllanganini fahm qilish …$

$ik funksiyasini yoâqotgan. ular keyinchalik eski oâzbek tilida ham ravish yasovchilarga aylanib ketgan. qadimgi turkiy tilga oid boâlgan -ra\raâ affiksi â«tafsirâ»da uchraydi: ya muhammad, tashra chi'q. biroq bu affiks ham keyinchalik ravish yasovchiga oâtib ketgan: ichra (ichkari), asra (pastki,quyi). joânalish kelishigining belgisiz qoâllanishi ham eski oâzbek tili uchun xarakterli boâlgan. misollar: senki ul yan azimat yetkundur (nav.ss). bir inisin yibarur boldi' hisar (sh.n). oârin-payt kelishigi. bu kelishikni hosil qiladigan quyidagi affiks variantlari uchraydi: -da\daâ jarangli undosh va unli bilan tugagan soâzlarga qoâshiladi: qaygâuda za'if boldi' (rabgâ). -ta\taâ jarangsiz undosh bilan tugagan soâzlarga qâshiladi. bu ishta ixti'yari'm yoq turur (atoiy). tani'maqta magar yaniâlmiâsh-sen (nav.ss). oârin-payt kelishigining âta\ta' affiksi â«boburnomaâ»da va ayrim boshqa asarlarda uchrasa ham, odatda, jarangsiz undoshlardan keyin ham âda\daâ affiksi qoâshila bergan. chiqish kelishigi. bu kelishikni hosil qiluvchi quyidagi affikslar mavjud: -di'n\din unli va jarangli undosh bilan tugagan so'zlarga qoâshiladi: charx qasri'di'n quyash har kun tushar alamara (nav.ss). -ti'n\tin …$

oâqushgâudun soân, anun koâzu koâktun ko'krak yerdi. til tarixi faktlari shuni koârsatadiki chiqish kelishigi formasi keyingi davrlarda shakllangan boâlib, uning oârnini maâlum davrlarda oârin-payt kelishigi vazifasini bajargan. eski oâzbek xususiyat qadimgi turkiy tilga xos boâlsa ham, eski oâzbek adabiy tilida chiqish kelishigi ma'nosida oârin-formasi qoâllangan: bashi'ni' uch yerda yardi'lar (tafsir).bu ishlarda birini qi'lsangi'z (rabgâ.). vosita kelishigi. yuqorida taâkidlanganidek, bu kelishik qadimgi turkiy tilga oid boâlgan hodisadir. lekin u xiii-xiv asr yodgorliklarining ayrimlarida uchrab turadi. fasih tilin javab berdi (taf.). ani' kishilar koâzin koârgan bar-mu.(taf). vosita kelishigi xv asrga oid manbalarda lutfiy, atoiy asarlarida ham uchraydi. lekin bu davrda vosita kelishigining iste'mol doirasi chegaralangan boâlib, maânosi toraygan. vosita kelishigi formasidagi soâzlarning ravish kategoriyasiga oâtgan. ravish kategoriyasiga oâtish,asosan, payt bildiruvchi soâzlar doirasida boâlgan. bu soâzlar tarkibidagi -iân,-in, -yn,-yn,-n vosita kelishigi affiksi boâlib, keyinchalik soâzning tarkibiy qismiga aylangan va bunday soâzlar ravish sifatida shakllangan. foydalanilgan adabiyotlar roâyxati: 1. axmedov b.a. gosudarstvo koclievix uzbekov. …

Ko'proq o'qimoqchimisiz?

Faylni Telegram orqali bepul yuklab oling.

To'liq faylni yuklab olish

"kelishik kategoriyasi" haqida

1405662092_56108.doc kelishik kategoriyasi reja: 1. kelishiklar taraqqiyoti. 2. eski oâzbek tilida bosh, qaratqich, tushum kelishiklari. 3. eski oâzbek tilida joânalish,oârin-payt va chiqish kelishiklari. kelishiklar gapda otning yoki otlashgan so'zning fe'lga, ba'zan boshqa soâz turkumiga munosabatini ifodalaydigan formalardir. eski oâzbek tilida hozirgi o'zbek tilidagidek 6 ta kelishik shakli saqlangan. turkiy tillar taraqqiyotining qadimgi davrlari uchun xarakterli boâlgan vosita kelishigi shakli xiii-xiv asrlarga oid yozma yodgorliklar tilida ham ma'lum darajada qoâllangan. xv asr va undan keyingi davrlarda vosita kelishigining qoâllanishi ancha chegaralangan bo'lib, oâzining grammatik xususiyatini yo'qotgan va kelishik kategoriyasi sifatida iste'moldan chiqqan. shu...

DOC format, 87,0 KB. "kelishik kategoriyasi"ni yuklab olish uchun chap tomondagi Telegram tugmasini bosing.

Teglar: kelishik kategoriyasi DOC Bepul yuklash Telegram