madaniy nutq mezonlari

DOC 50.0 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1405678343_56171.doc madaniy nutq mezonlari madaniy nutq mezonlari reja: 1. o`qituvchi nutqining sofligi. 2. tilning sofligini buzuvchi nome`yoriy faktorlar. 3. ifodalilik-nutqning muhim fazilati. 4. ifodalilikni ta`minlovchi vositalar. nutqning maqsadga muvofiqligi madaniy nutqdan talab qilinuvchi asosiy mezonlar bilan belgilanadi. madaniy nutqning lingvistik va nolingvistik mezonlariga quyidagilar kiradi: nutqning to`g`riligi, nutqning aniqligi, nutqning mantiqiyligi va tozaligi (sofligi), nutqning ta`sirchanligi (ifodaliligi), nutqning o`rinliligi. madaniy nutq yuzaga kelishi uchun bu o`lchovlardan o`z me`yorida foydalanish zarur. nutqning sofligi ham madaniy nutqning asosiy mezonlaridan biri hisoblanadi. nutqning sofligi ba`zi ilmiy adabiyotlarda nutqning tozaligi tarzida tilga olinadi. nutqning sofligi, tozaligi deganda adabiy til me`yorlariga mos holda fikr ifodalash tushuniladi. bu masala uzoq davrlardan beri notiqlar, olimlar, yirik so`z san`atkorlarini qiziqtirib kelmoqda. o`qituvchi jamiyatning faol kishisi sifatida o`z nutqiga katta e`tibor bilan qaratishi lozim. “adabiy til uchun begona unsurlari bo`lmagan, axloq normalari tan olmaydigan so`zlardan holi bo`lgan nutq sof nutq deb yuritiladi” . nutq shaxsga xos hodisa bo`lganligi sababli, …

etik-orfoepik jihatdan so`z va qo`shimchalarni noto`g`ri talaffuz etishdir. buxoroga bo`ldim, aslida buxoroda bo`ldim kabi. 2. tilning sofligiga putur yetkazuvchi faktorlardan yana biri so`z va qo`shimchalarni mahalliylashtirib, sheva xos holda talaffuz etishdir. masalan: parhod (farhod), kelopti (kelyapti), kelli (keldi), ko`rdiz-ku? (ko`rdingizku-ku?) kabi. nutqimizda x va h harflarini, x va q harflarini talaffuz etishda, ishlatishda ham xatoliklar yuzaga keladi: xol (yuzdagi xol) hol (kishining ahvoli), tarix (fan) tariq (o`simlik). shevaga xos so`zlar adabiy til me`yori doirasiga kirmasa ham, so`zlashuv va badiiy nutq uslublarida ishlatiladi. ayniqsa, “badiiy adabiyotda tasviriy vosita-mahalliy kolorit yaratish, qahramonlar nutqini individuallash vazifasini bajardi. shu bilan bir qatorda adabiy tilning sheva hisobidan boyib borishiga ta`sir ko`rsatadi”. demak, o`qituvchi nutqi mahalliy shevaga xos so`z va iboralardan holi bo`lishi uning nutqi sof, toza ekanligidan dalolat beradi. urg`uni noto`g`ri ishlatish ham adabiy til me`yorlarining buzilishiga olib keladi. masalan: keldi-adabiy talaffuzda urg`u i harfiga tushsa, ba`zi (qiziltepa, buxoro, romitan) shevalarda ye harfiga tushurib talaffuz …

zlar kabi. yozuvchi asar qahramonlarining tilini individuallashtirish, o`ziga xos xususiyatlarini alohida ta`kidlash maqsadida varvarizmlardan foydalanadi. masalan o`zbek shoir va yozuvchilaridan abdulla qodiriy, g`afur g`ulomlar arabcha va forscha so`zlardan keng foydalanganlar. bu hodisa navoiy asarlariga ham xos (hodisa) bo`lib, shoir asarlari arabcha, forscha, so`zlardan iborat bo`lgan matnlar ko’p uchraydi. shoir va yozuvchilar qahramonlar timsolini yaratishda varvarizmlardan oqilona foydalanish natijasida xarakterga xos bo`lgan qirralarni mohirona tasvirlab berganlar. jargonlar-ayrim kasb egalari, guruhlarning o`z “tili” bo`lib, faqat ularga xos bo`lgan, boshqalar tushunmaydigan terminlardan foydalaniladi: masalan: qassoblar, dallollar, o`g`rilar nutqi. “jargon yoki argo (fr.jargon-buzilgan til so`zidan)- jargan, abdal tili. ma`lum guruhga mansub kishilar o`rtasidagi sun`iy til bo`lib, u o`zi xizmat qiluvchi guruh kishilari kasb-koriga oid tushunchalarni anglatuvchi so`z va iboralardan tashkil topadi” . jargonlar adabiy asarda turli guruhlarga mansub qahramonlar tilining haqqoniy chiqishida, asardagi xarakterni boyitishda muhim vazifani bajardi. nutqning sofligiga putur yetkazuvchi unsurlardan yana biri vulgarizmlardir. vulgarizm latincha-dag’al, qo`pol ma`nosini anglatadi, adabiy tilda qo`llanilmaydigan …

ri sifatida ish qog`ozlari va hujjatlar uslubiga xos so`z va iboralar. albatta, ma`lum bir shaklda saqlanadigan so`z birikmalari, gaplar o`z o`rnida juda zarur, ammo bu “qat`iy shakllar” shablonlar so`zlashuv nutqiga, badiiy adabiyotga, publitsistikaga o`tsa madaniy nutqni buzishi mumkin. o`rinsiz kanselyarizmlar kengashlar, majlislar, gazeta, radio, televideniyada so`zlangan nutqlarda ko`plab uchraydi. o`qituvchi nutqida soflikka erishishi uchun kanselyarizmlardan foydalanishga ham jiddiy e`tibor bermog`i lozim. o`qituvchi nutqining muhim fazilatlaridan biri-ifodalilik, ta`sirchanlikdir. ifodali, ta`sirchan nutq tinglovchida qiziqish uyg`otadi, uning ongiga tez yetib boradi, uning e`tibori va qiziqishini qozonadi. nutqning aloqaviy sifatlari-aniqligi, to`g`riligi, mantiqiyligi, sofligi (tozaligi) –nutqning ta`sirchanligini oshirishga xizmat qiladi. nutqning ta`sirchanligini oshirish uchun og`zaki nutqda so`zdagi unli tovushlarni cho`zish orqali shodlanish, taajjub, iztirob, o`kinish, g`azablanish kabi hissiy bo`yoq ifodalanadi, urg`u va so`zlar bo`ginlarga bo`lib talaffuz qilinadi. notiqlar, so`z san`atlari o`z nutqlarini ta`sirchanligini ta`minlash maqsadida ko`tarinki tantanali uslubda so`zlaydilar. muhim qarorlar, axborotlar, farmonlar o`qilganda ham bu uslubdan foydalaniladi. bunda tekis ritm, urg`ularni to`g`ri qo`yish, intonatsion …

lar deb ataluvchi evfemizmlar (homiladorlik bilan bog`liq ikkiqat, oy-kuni yaqin), maqol va aforizmlar, inversiya (jozibali nutqni yuzaga keltiruvchi imkoniyatlar: qo`lingni yelkamdan tort-iltimos, so`rash, tort qo`lingni yelkamdan-buyruq, qat`iy talab kabi) me`yorida foydalanish ham nutq ta`sirchanligini oshiradi. ta`sirchanlikni ta`minlovchi omillardan sanalgan ifodalilik ham nutq vaziyati bilan bog’liq. o`qituvchining darsdagi nutqi bilan notiqning ma`ruzani tushuntirishdagi ifodaliligi, ehm yuzasidan qilingan ma`ruza bilan xalqaro kengashda qilingan ma`ruza ifodaliligi turlichadir. “nutqning ifodaliligi talaffuz urg`u, leksika, so`z yasalishi, morfologiya, sintaksis, uslub bilan mustahkam aloqadordir” . tilshunos b.n.golovin nutqda ifodalilikka erishishning yetti shartini ko`rsatadi: 1. nutq muallifi tafakko’rining erkin, mustaqil bo`lishi, siyqasi chiqqan gaplarni aytmasligi. 2. nutq muallifi nima haqida so`zlayotgani, kimlarga so`zlayotganini bilishi. 3. tilni, uning ifoda vositalarini, imkoniyatlarini yaxshi bilishi. 4. til uslublariga xos xususiyatlarni, xossalarni bilishi. 5. nutqiy malaka ustida muntazam va ongli mashq qilishi. 6. so`zlovchining ifodaligi so`zlashga bo`lgan ongli ishonchi, ruhan tayyorgarligi. 7. tilda nutqning ifodaliligini ta`minlovchi vositalarning bo`lishi. tilning ifoda vositalariga troplar …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "madaniy nutq mezonlari"

1405678343_56171.doc madaniy nutq mezonlari madaniy nutq mezonlari reja: 1. o`qituvchi nutqining sofligi. 2. tilning sofligini buzuvchi nome`yoriy faktorlar. 3. ifodalilik-nutqning muhim fazilati. 4. ifodalilikni ta`minlovchi vositalar. nutqning maqsadga muvofiqligi madaniy nutqdan talab qilinuvchi asosiy mezonlar bilan belgilanadi. madaniy nutqning lingvistik va nolingvistik mezonlariga quyidagilar kiradi: nutqning to`g`riligi, nutqning aniqligi, nutqning mantiqiyligi va tozaligi (sofligi), nutqning ta`sirchanligi (ifodaliligi), nutqning o`rinliligi. madaniy nutq yuzaga kelishi uchun bu o`lchovlardan o`z me`yorida foydalanish zarur. nutqning sofligi ham madaniy nutqning asosiy mezonlaridan biri hisoblanadi. nutqning sofligi ba`zi ilmiy adabiyotlarda nutqning tozaligi tarzida tilga olinadi...

DOC format, 50.0 KB. To download "madaniy nutq mezonlari", click the Telegram button on the left.

Tags: madaniy nutq mezonlari DOC Free download Telegram