eski o’zbek tilida mayl va zamon formalari

DOC 51,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1405602213_55939.doc eski oâzbek tilida mayl va zamon formalari reja: 1. mayl va zamon formalari haqida tushuncha. 2. eski oâzbek tilidagi tuslovchi affikslar. 3. buyruq-istak mayli formalari. 4. shart-istak mayli formalari. oâzbek tilida, shu jumladan, turkiy tillardagi mayl va zamon formalari munosabati munozarali masalalardan hisoblanadi. turkiy tillardagi mayl va zamon formalari uchun maxsus affikslarning yoâqligi bunday munozaraga sabab boâlmoqda. ma`lumki, mayl ish-harakatning voqelikka munosabatini ifodalab, fe`ldan anglashilgan ish-harakatning bajarilish xususiyatini, imkoniyatini, ya`ni, real voqelikka, sharoitga bogâlanganligini bildiradi. masalan, bordi fe`li ish-harakatning real bajarilganligini, ishla fe`li ish-harakatning bajarilish haqidagi buyruqni ifodalaydi. grammatik zamon esa ish-harakatning nutq, soâzlanib turgan paytga munosabatini ifodalaydi. demak, mayl kategoriyasi zamon kategoriyasiga nisbatan kengdir. lekin hamma mayl formalarida ham grammatik zamon ma`nosi bir xilda mavjud boâla bermaydi. masalan, aniqlik maylida har uchala zamon, buyruq-istak va shart maylida esa faqat kelasi zamon formalari mavjud boâladi. oâzbek tilidagi mayl va zamon formalari haqida tuslanish tushunchasisiz fikr yuritib bo'lmaydi. shu munosabat …

$quyidagilar: 1.i tip tuslovchilar yoki toâla tuslovchilar: birlik koâplik i shaxs -men -biz, -miz ii shaxs âsen -siz iii shaxs - - 2. ii tip turlovchilar yoki qisqargan tuslovchilar: i shaxs -m q,k ii shaxs ân -niz,niâz,nuz,nuz iii shaxs -(siu/si) -(siu/si) 3. iii tip tuslovchilar fe`lning buyruq-istak maylida qoâllanadi. to'la tuslovchilar sifatdosh va ravishdosh formalariga âgâay/gay//qay/kay\maqda/makda affiksli formalarga qoâshiladi. qisqargan tuslovchilar -di/diu//ti/tiu. shuni aytish lozimki, toâla tuslovchilar qadimgi turkiy yodgorliklarda -di/diâ//ti/tiâ affiksli formadan keyin ham qoâllangan.masalan,basdiumiuz, buzdiumiuz (rabgâ.). bu holat eski o'zbek tilining dastlabki yodgorliklarida ham qoâllangan: eshittimiz taqiâ bildimiz tedilar (rabgâ.). shaxs-son affikslari tarixan kishilik olmoshlarining rivojlanishidan paydo bo'lgan. buni m.qoshgariyning ma`lumotidan ham bilsa boâladi.uning ma`lumot berishicha, xi asrda ugâuzlar, qipchoqlarning ayrimlari oâtgan zamon ma`nosini ifodalash uchun -duq/duk/tuq/tuk affiksini ishlatib, ular oldidan kishilik olmoshlarini qo'llash ularning qaysi shaxsda ekanligini bildirgan. keyinchalik kishilik olmoshlari fe`ldan keyin ham keltiriladigan boâlgan: men bardun men (men bordim), sen bardung, sen (sen bording) kabi. …$

$llangan: kuchum yetmishcha koâp xizmat qiulayiun (mn). -(a)y/(e)y. xiv asrdan keyingi yodgorliklarda qoâllanadi: gul keldi yuzun davriudakim, husn satay deb (lugf.). -gâayiun/gayin//gâayium/gayim.xvasrdan oldingi yodgorliklarda uchraydi: kimga degayim nechuk qiulayium, men buyla yiuraqda, ul yaqiunraq jandiun (sayfi saroyi). -(a)yium/(aâ)yim. xv asrdan oldingi davrlarda qoâllangan boâlib, keyingi davrlarda esa ayrim yodgorliklarda ba`zan uchrab qoladi: men qariundashlarium birle kenashayim (rabgâ.). bundan tashqari, â«qissasi rabgâuziyâ», â«tafsirâ»,â«xisrav va shirinâ» asarlarida âgâam/gaâm affiksi ham i shaxs buyruq-istak mayli formasini hosil qilgan: fazl qiulgâam va ana artuq bergam (taf.). 1 shaxs koâplik formalari. buyruq-istak maylining i shaxs quyidagi affikslar bilan hosil qilingan: -gâalium/galim,-gâaliun\galin-(y)alium/(y)a1im. bu affikslar xv asrdan oldingi davr yodnomalarida uchraydi: ey rabb, bizge farman bergil, koâkka agâgâalium (taf.) bu affiks ba`zan lab unlisi bilan -alum/alum formasida ham keladi: bu er ulugâ soâz so'zlayu turur, ketalum tedilar (rabgâ.). -gaâliâ/gali. xvi-xvii asr yodnomalarida uchraydi: seni telmurtub aniu tutmagâaliu a)liun/(a)lin. xviii asrgacha bo'lgan yodnomalarda uchraydi. (a)liu/(e)li affiksli forma xv-xvii …$

$k maylining ii shaxs birlik formasi eski oâzbek tilida âgâin/gin\qiul/kil affiksi bilan ham hosil qilingan. bu affiks âgâiul/gil/-qiul/kil affiksining fonetik varianti boâlib, nisbatan keyingi davrlarda paydo boâlgan turkiy tillarda buyruq-istak maylining ii shaxs birligi koâpincha affikssiz qoâllanadi, ya`ni formal jihatdan fe`l oâzagiga toâgâri keladi. eski oâzbek tilida ham keng kuzatiladi: taqiu yuz miun altun keltur(rabgâ.). she`riy asarlarda buyruq-istak mayli ii shaxs birligi ba`zan -u/-y affiksi bilan qoâllanadi. bu hol alisher navoiy va husayn boyqaro she`rlarida uchraydi: ey saba, avvara koânglum har yan baru. axtarurda tapsan ul koânglumki, majnun shivadur//har nechuk bolsa adam sahrasiu sariu bashqaru. misollardagi baru, axtaru, bashqaru fe`llari borgin, axtargin, boshqargin ma`nosini ifodalaydi. buyruq-istak maylining ii shaxs koâplik formalari. eski o'zbek tilida buyruq-istak maylining ii shaxs koâpligi uchun quyidagi formalar qoâllangan. bu forma eski oâzbek tilida nisbatan kam qo'llangan: ahbab,yigitlikni gâanimat tutungiz//0âzni mehnatiudiun qorqutuiuz (nav.mq) -nlar/nlar (undoshdan keyin: -iuniuzlar/inizldr) affiksi bilan yasalgan forma ham eski oâzbek tilida kam …$

$chekibtur sa`y etib bispar-bispar//yudik bashtiun aysh zishar-zishar. keltirilgan misollardagi pudik, aldik, saldik fe`llari yuvsin, olein, solsin ma`nosini ifodagd formasining qoâllanishida eski oâzbek tili bilan hozirgi oâzbek tili oârtasida deyarli farq yoâq. shart mayli affiksi eski oâzbek tilida -sa/saâ affiksi bilan shakllangan: barsa, kelse kabi. bu affiks qadimgi turkiy tilda âsar\saâr variantida qoâllangan: barsa, kelsa kabi. shart mayli formasiga shaxs-son qoâshilishi quyidagicha boâlgan: 1. shart mayli affiksi -sar/sar affiksi bilan toâla tuslovchilar qoâshilgan: barsar-men kelsar-sen,barsar-biz kabi. 2. -sa/sa affiksli shart mayli fe`liga shaxs-son affikslarining qisqargan variantlari qoâshilgan: barsam, kelsam, barsalar kabi. x1-xiv asrlardagi ayrim yodgorliklarda toâla tuslovchilar ham qoâshilgan: barsa-men, kelsa-sen kabi. shart maylining analitik formalari: -sa/saâ erdi: tapsam erdikim, nedur andiun murad (nav. lt). -di/diâ//ti/tiâ ersa: qoâydum erse bu mashaqqat janiuma (nav.lt). -miâsh/mish ersa. kel, menin bagâriumniu koâr, yuz para bir dagiuda. foydalanilgan adabiyotlar roâyxati: 1. axmedov b.a. gosudarstvo koclievix uzbekov. m., 1965. 2. baskakov n.a. vvedeniye v izucheniye tyurskix …$

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "eski o’zbek tilida mayl va zamon formalari"

1405602213_55939.doc eski oâzbek tilida mayl va zamon formalari reja: 1. mayl va zamon formalari haqida tushuncha. 2. eski oâzbek tilidagi tuslovchi affikslar. 3. buyruq-istak mayli formalari. 4. shart-istak mayli formalari. oâzbek tilida, shu jumladan, turkiy tillardagi mayl va zamon formalari munosabati munozarali masalalardan hisoblanadi. turkiy tillardagi mayl va zamon formalari uchun maxsus affikslarning yoâqligi bunday munozaraga sabab boâlmoqda. ma`lumki, mayl ish-harakatning voqelikka munosabatini ifodalab, fe`ldan anglashilgan ish-harakatning bajarilish xususiyatini, imkoniyatini, ya`ni, real voqelikka, sharoitga bogâlanganligini bildiradi. masalan, bordi fe`li ish-harakatning real bajarilganligini, ishla fe`li ish-harakatning bajarilish haqidagi buyruqni ifodalaydi. g...

Формат DOC, 51,0 КБ. Чтобы скачать "eski o’zbek tilida mayl va zamon formalari", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: eski o’zbek tilida mayl va zamo… DOC Бесплатная загрузка Telegram