devoni lug`otit turk asarining yaratilishi

DOC 52.0 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1405600637_55920.doc devoni lug`otit turk asarining yaratilishi r e j a : 1. «devoni lug`otit turk» asarining yaratilishi hamda ilmiy-tarixiy ahamiyati. 2. «devoni lug`otit turk» asarining o`rganilishi va tarjimalari. 3. asarda turkiy qabilalar va ularning tillari xususida fikrlar. 4. asarda turkiy tovushlarning xususiyatlari va tovush o`zgarishi haqida fonetik ma`lumotlar. 5. devonda qo`llangan so`z turkumlari va ular haqidagi ma`lumotlar. 6. devonda so`z yasalishi va affikslar haqiagi ma`lumotlar. turkiy urug` va qabilalar tillarining xususiyatlarini ularning tarixi va lug`at boyligini o`rganishga bag`ishlangan. «devoni lug`otit turk» asari maxmud ibn husayn ibn muhammadil qoshg`ariy qalamiga mansubdir. muallif o`z asarini yozishdan oldin ko`p yillar davomida turkiy qabilalar orasida yurib, nafaqat ularning tili va dinini, balki tarixini ham sinchiklab o`rgandi va juda ko`p materiallar so`z va iboralar, she`riy parchalar maqol va hikmatli so`zlarni to`pladi. bu haqida u o`z asarida ham ma`lumot beradi va yana sshunday deydi: «men bu ishlarni til bilmaganligim uchun emas, balki bu tillardagi har bir …

ariy abu xayyon ibn muxanna, aloiddin beylik al-qifchoqiy, jamoliddin turkiylarning an`anasini davom ettirishi va rivojlantirilganligidir. «devoni lug`otit turk» asari 1914 yilda turkiyaning diyorbakr shahrida topilgan va ayni paytda istambulda saqlanmoqda. devonning i-ii qismlari 1914 yil, iii- qismi esa 1917 yilda turk olimi ramiddin rifat tomonidan nashr ettirildi. 1918-1928 yillar davomida sharqshunos olim vrokkelman devonini o`rganish borasida ko`pgina ishlarni amalga oshirdi. uning buyuk xizmati shundaki, u qoshg`ariy devonini nemis tiliga tarjima qilib, nashr ettirdi. turk olimi bosim atoliy 1914 yil devonning faksi melisini, 1943 yili esa anqarada indeks lug`atini nashr ettiradi. 1938-1941 yillarda devon usmonli turk tilida 3 tom hamda nashr etiladi. o`zbek olimlari ham bu asar haqida bir qancha tadqiqiotlar olib bordilar. s.mutallibov tomonidan devonning o`zbek tiliga tarjima qilinishi fikrimizning yaqqol dalilidir. 1960-1963 yillarda bu tarjima ham 3 tomli kitob holida nashr ettirildi. bundan tashqari 1967 yili g.abduraxmonov va s.mutallibov ishtiroki va tahriri ostida indeks lug`ati va grammatik ocherkining topilishi …

so`ng yabaku, so`ng tatar, so`ng qirg`iz, so`ng chigil, so`ng tuxsi, so`ng yagma, so`ng igrak, so`ng taruq, so`ng jumul, so`ng uyg`ur, so`ng tungut, so`ng xitoy... so`ngra tavgach deydi. va turkiy qabilalarning chatishuvi va aralashuvi natijasida o`g`iz, chigil va qipchoq tillari gruppalaridagi tillar so`ngra umumiy tillar vujudga kela boshlaganini ko`rsatadi. bundan tashqari qoshg`ariyning qabrlari, ularning bir-biriga munosabati va tillari to`g`risida aniq ma`lumotga qarab, y-j; m-b; t-d; ga o`tishi bilan xarakterlanishi, o`sha davrdanoq qipchoq, tuman yagmo tillarida «ch» fonemasining yo`qligi, uning o`rnida «sh» ishlatilganligini ko`rsatadi. bu xususiyat ayni paytda qozoq, qoraqalpoq va kugay tillariga xos xususiyatdir. shunday qilib, «devoni lug`otit turk» asari orqali x-xii asrlarda chindan cheshdan o`rta osiyoga bo`lgan katta hududda yashagan turkiy qabilalarning tillari, so`zlashuvi va dialekt xususiyatlarini o`rganishimiz mumkin degan xulosaga kelish o`rinlidir. mahmud qoshg`ariy o`z asarlarida morfologiya, leksika va dialektologiya bilan bir qatorda fonetikaga ham katta e`tibor qaratadi va tillarni turlicha ekanligini qiyoslash jarayonida nihoyatda muhim faktlarni bayon etadi. …

on qilingan. jumladan, o`sha davr turkiy qabilalar tilga xos quyidagi hodisalar haqida ma`lumotlar berilgan. undoshlar tizimidagi sodda va kombinator undoshlar, ulardagi jarangli va jarangsizli undoshlarning qator kelishi hodisalarin bayon etadi. asarda tovush tushishi va tovush almashishiga doir ko`pgina ma`lumotlar misollar bilan izohlanadi. masalan: turklardagi so`z boshida keluvchi «u» o`g`iz va qipchoqlarda tushib qoladi yoki «j» (ehtimol «ch»)ga aylanadi: elkin – elkin (musofir) yilig suv – iliq suv (ilik suv) yinju – (jinju) chingu (dur marvarid) turklar bilan o`g`izlar orasidagi bu xususiyat o`zgarmovchi, doimiy bo`lgan. so`z boshidagi «m»ni o`g`izlar, qipoqlar va suvorinlar «v»ga aylanirilgan mun-bun (sho`rva) so`z o`rtasida kelgan va so`z oxirida kelgan «y»ni argular «n»ga almashtiradilar. chigay-chigan (kambag`al:kay-kon (kuy). o`g`iz va qipchoqlarda ayniqsa tovush tushish hodisasi ko`proq kuzatiladi. masalan: t tamgak-tamoq, chumchuq-chuluk (olaqarg`a). bundan tashqari, qoshg`ariy ma`lumotiga ko`ra, ch dan j ga ko`chish erinch-erinj (maishat) ham tovushlarning fonetik xususiyatlaridan. «devoni lug`otit turk»da so`z turkumlari hozirgidek 12 xil emas balki 2 …

gz (bildi,bilig asosida) oge-aqli bilimda (tushuni ladi) · ma (me): kesmz, orta (urama) · ch: komech (non) kumdi fe`lidan · sh: urush, tokush, bilish · gu-gu: urgu (uradigan) keygu, bitgu (kesadigan narsa) · (i) m: yazim-gilam, bichim tilish. fe`l shakllari yasalishi masalasida orttirma, birgalik, o`zlik va majhul nisbatlar shuni ndek orzu istak ma`nolarini ifodalovchi shakllar yasovchi: -t, - (i), u (sh), -sa, se, -(6, -(i) –i-n kabi affikslar keltiriladi. bardi – baturdi, turushdi, ichsadi, atildi, alindi baz tokildi kabi. tushum kelishigi – (i, u) g, -(i, u)g tabug tashurrar, tashboshig yarar. jo`nalish kelishigining –garu, geri, -ra, re, -n affiksli; kuron vosita kelishigi shakli, shuni ngdek, -dacho`, dechi, -glo`, gli, duk affiksli sifatdoshlar ham uchrab turadi. bundan tashqari devonda fe`l zamonlarini hosil qilinishi haqida ham ma`lumotlar berilgan. fe`lning o`tgan zamon shaklini hosil qilishda dialektlar ikki guruhga ajratiladi. 1. yagmo, tuxsi, chigil, uyg`ur to chingacha bo`lgan qabilalar –di, -di)) – ti, -ti …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "devoni lug`otit turk asarining yaratilishi"

1405600637_55920.doc devoni lug`otit turk asarining yaratilishi r e j a : 1. «devoni lug`otit turk» asarining yaratilishi hamda ilmiy-tarixiy ahamiyati. 2. «devoni lug`otit turk» asarining o`rganilishi va tarjimalari. 3. asarda turkiy qabilalar va ularning tillari xususida fikrlar. 4. asarda turkiy tovushlarning xususiyatlari va tovush o`zgarishi haqida fonetik ma`lumotlar. 5. devonda qo`llangan so`z turkumlari va ular haqidagi ma`lumotlar. 6. devonda so`z yasalishi va affikslar haqiagi ma`lumotlar. turkiy urug` va qabilalar tillarining xususiyatlarini ularning tarixi va lug`at boyligini o`rganishga bag`ishlangan. «devoni lug`otit turk» asari maxmud ibn husayn ibn muhammadil qoshg`ariy qalamiga mansubdir. muallif o`z asarini yozishdan oldin ko`p yillar davomida turkiy qabilalar orasida yur...

DOC format, 52.0 KB. To download "devoni lug`otit turk asarining yaratilishi", click the Telegram button on the left.

Tags: devoni lug`otit turk asarining … DOC Free download Telegram