Back

fe’lning modal ma’no ifodalovchi shakllari

DOC 59.5 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇
1
1405604305_55968.doc fe’lning modal ma’no ifodalovchi shakllari reja: 1. sintetik shakllar 2. analititik shakllar 3. ko‘makchi fe’l 4. to‘liqsiz fe’l. 5. fe’llarning tuzilishiga ko‘ra turlari. yasalish usuliga ko‘ra bunday fe’l shakllarning ikki turi mavjud: 1) sintetik shakllar; 2) analitik shakllar. sintetik shakllar harakatning turli modal ma’nolarini ifodalovchi affikslar asosida shakllanadi. bular o‘z xususiyatiga ko‘ra ikki turga bo‘linadi: a) harakatning takroriyligini, davomliligini ifodalovchi affikslar fe’lga –la, -kila (-gila, -rila, -qila) affikslarini qo‘shish orqali hosil qilinadi: ishqa – ishqala, sava – savala, turt – turtkila, cho‘z – chuzg‘ila, yugur – yugurgila, tort – tortqila, tep – tepkila kabi; b) harakatning kuchsiz darajasini ko‘rsatuvchi –(i)nqira, -(i)msira affikslari yordamida yasaladi: oqar - oqarinqira, qo‘rq - qo‘rqinqira, kul - kulimsira kabi. analititik shakllar fe’lning asosiy modal ma’no hosil qiluvchi shakllari bo‘lib, ularning ko‘pchilik qismini ko‘makchi va to‘liqsiz fe’llar vositasida yasaluvchi shakllar tashkil qiladi. ko‘makchi fe’l yetakchi (mustaqil) fe’lga bog‘lanib, harakatning turlicha xususiyatlarga ega bo‘lgan modal ma’nolarini …
2
nday hodisa ikkita mustaqil fe’lning birikishidan hosil bo‘ladigan qo‘shma (olib chiq, tortib ol kabilarga) fe’llarga tashqi jihatdan o‘xshash bo‘lsa ham, ular o‘rtasida quyidagicha farq mavjud: a) qo‘shma fe’llarni hosil qiluvchi qismlarning har ikkalasi ham mustaqil fe’l bo‘lib, ular birgalikda bitta yangi lug‘aviy ma’no ifodalashga xoslanadi; b) yetakchi ko‘makchi felli so‘z qo‘shilmalarida esa ko‘makchi fe’l o‘z mustaqil lug‘aviy ma’nosini yo‘qotib, modal ma’no ifodalovchi analitik unsurga aylanadi, ya’ni grammatikalizatsiyalashadi. shu bois bunday so‘z qo‘shilmalaridagi birinchi fe’l yetakchi fe’l hisoblanib, u mazkur birikmadagi asosiy lug‘aviy ma’noni tashuvchi komponent hisoblanadi. o‘z mustaqil lug‘aviy ma’nosini yo‘qotib, modal ma’no ifodalovchi analitik unsurga aylangan fe’l esa ko‘makchi fe’l deyiladi: aytib berdi (aytib— yetakchi, berdi — ko‘makchi). yetakchi fe’l vazifasida sodda fe’ldan tashqari qo‘shma fe’l (qaror qilib qo‘ymoq, olib chiqib ketmoq), takroriy fe’l (o‘yib-o‘yib olmoq, chimchib-chimchib olmoq) ishtirok etishi mumkin. hozirgi o‘zbek adabiy tilida quyidagi fe’llar ko‘makchi fe’l vazifasida qo‘llanadi: boshla, yot, tur, yur, o‘tir, bo‘l, bit, ol, …
3
yoza oldi; yozdim-oldim, yozding-olding, yozdi-oldi kabi. ba’zi ko‘makchi fe’llar, keltirilgan misoldagi kabi, yetakchi fe’lga har uch shaklda birikadi, ba’zilari esa faqat ravishdosh shakli yordamida birikadi: o‘qib chiqdi, yoza boshladi. bulardagi chiq, boshla ko‘makchi fe’llari yetakchi fe’l bilan o‘qidi-chiqdi, yozdi-boshladi shaklida birikmaydi. ayrim ko‘makchi fe’llar yetakchi fe’l bilan –(i)b va –a, -y ravishdosh yasovchilari yordamida, ba’zilari esa faqat –(i)b yoki –a, -y affiksi yordamida birikadi. masalan, ber ko‘​makchi fe’li ravishdoshning har ikki shakliga birika olgani holda, qara ko‘makchi fe’li faqat –(i)b affiksli ravishdosh shakliga, yoz ko‘makchisi esa faqat –a affiksli ravishdoshga birikadi: yozib ber — yoza ber, o‘qib qara, yiqila yozdi. shunga ko‘ra ko‘makchi fe’llarni quyidagicha guruhlarga ajratish mumkin: 1) ravishdoshning –b (-ib) affiksli turiga birikadigan ko‘makchi fe’llar: yot, o‘tir, kel, yur, bo‘l, bit, chiq, yet, o‘t, yubor, tashla, tush, o‘l, qara, boq, qo‘y; 2) faqat ravishdoshning –a (-y) affiksli turiga birikadigan ko‘makchi fe’llar: boshla, bil, yoz; 3) ravishdoshning ham –b …
4
opgan analitik shakllarda ko‘makchi fe’l birdan ortiq bo‘lishi mumkin. bunday hollarda ham har bir ko‘makchi fe’l o‘zidan oldingi fe’l bilan ravishdosh shakllari yordamida birikadi: aytib berib tua qol. ko‘makchi fe’l yordamida yasaluvchi analitik shaklning bir yetakchi va bir ko‘makchi fe’ldan hosil bo‘lgan turi juda ko‘p qo‘llanadi. ikki va undan ortiq ko‘makchili shakl kam uchraydi. birdan ortiq ko‘makchi fe’l qatnashgan shaklda har bir ko‘makchi fe’l o‘z ma’nosi bilan qatnashadi. analitik shakl tarkibidan biror ko‘makchi fe’l tushirilsa, unga xos ma’no ham yo‘qoladi: aytib berib tura qol - aytib berib tur - aytib ber. birdan ortiq ko‘makchi fe’lli analitik shaklda ravishdoshning –(i)b va –a, -y affiksi yordamida birikuvchi ko‘makchi fe’l ishtirok etsa, yetakchi fe’lga avval -(i)b affiksi yordamida birikuvchi ko‘makchi fe’l, keyin –a, -y affiksi yordamida birikuvchi ko‘makchi fe’l qo‘shiladi: yozib bera qol, yozib ko‘ra boshladi, ishlab tura ber kabi. aynan bir ko‘makchi bilan yasalgan analitik shakldagi fe’llar uyushiq bo‘lak vazifasida kelganda, ko‘makchi …
5
xususiyati bilan birga ularning uchalasi uchun umumiy bo‘lgan xususiyatlar ham bor: 1) to’lnqsiz fe’llar mustaqil lug‘aviy ma’noga ega emas. bu fe’llar tarixan mustaqil ma’noli bo‘lsa-da, hozirgi paytda o’z ma’nosini yo‘qotib, yordamchi fe’lga aylangan; 2) to‘liqsiz fe’l o‘zicha harakat bildira olmasligi sababli fe’llarga xos bo‘lishsizlik, daraja, zamon kabi ma’nolarga va bu ma’noni ifodalovchi shakllarga ega bo‘la olmaydi; 3) garchi shaxs-son qo‘shimchalari to‘liqsiz fe’lga qo‘shilsa-da, ular bildirgan shaxs ma’nosi to‘liqsiz fe’lga emas, balki mustaqil fe’lga tegishli bo‘ladi: xabardor ekan+man, xabardor ekan+san, bilgan edi+m, bilgan edi + ng; bilar emish+man, bilar emish+san. shu bois to‘liqsiz fe’l yakka holda tuslanmaydi. to‘liqsiz fe’l shakllaridagi birinchi tovush (e) noturg‘un, u ma’lum fonetik sharoitlarda, boshqa tovushning ta’siri bilan yoki boshqa tovushga o‘tishi yoki tushib qolishi mumkin. bu hodisa, ayniqsa, og‘zaki nutqda ko‘p uchraydi: ishlar+di, ishlar+kan, ishlar+mish; ishlagan+akan, ishlasa+ydi. to‘liqsiz fe’l shakllari uyushiq kesimlar uchun umumiy bo‘lganda oxirgi kesim tarkibida qo‘llanadi. bu kesimlar turli shakldagi fe’llar, shuningdek, otlar …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "fe’lning modal ma’no ifodalovchi shakllari"

1405604305_55968.doc fe’lning modal ma’no ifodalovchi shakllari reja: 1. sintetik shakllar 2. analititik shakllar 3. ko‘makchi fe’l 4. to‘liqsiz fe’l. 5. fe’llarning tuzilishiga ko‘ra turlari. yasalish usuliga ko‘ra bunday fe’l shakllarning ikki turi mavjud: 1) sintetik shakllar; 2) analitik shakllar. sintetik shakllar harakatning turli modal ma’nolarini ifodalovchi affikslar asosida shakllanadi. bular o‘z xususiyatiga ko‘ra ikki turga bo‘linadi: a) harakatning takroriyligini, davomliligini ifodalovchi affikslar fe’lga –la, -kila (-gila, -rila, -qila) affikslarini qo‘shish orqali hosil qilinadi: ishqa – ishqala, sava – savala, turt – turtkila, cho‘z – chuzg‘ila, yugur – yugurgila, tort – tortqila, tep – tepkila kabi; b) harakatning kuchsi...

DOC format, 59.5 KB. To download "fe’lning modal ma’no ifodalovchi shakllari", click the Telegram button on the left.

Tags: fe’lning modal ma’no ifodalovch… DOC Free download Telegram

Similar files

You might also like these

Show all
fe’lning vazifadosh shakllari — PPTX PPTX
fe’lning vazifadosh shakllari
61 pages 5.6 MB
fe’lning munosabat shakllari — PPTX PPTX
fe’lning munosabat shakllari
24 pages 144.6 KB
fe’lning munosabat shakllari — PPTX PPTX
fe’lning munosabat shakllari
24 pages 131.2 KB
fe’lning vazifadosh shakllari — DOC DOC
fe’lning vazifadosh shakllari
— 68.0 KB
fe’llarning yasalishi, fe’lning modal shakllari va tuzilish jihatdan turlari — PPTX PPTX
fe’llarning yasalishi, fe’lning modal shakllari va tuzilish jihatdan turlari
— 53.0 KB
fe’lning shaxs-son shakllari — PPTX PPTX
fe’lning shaxs-son shakllari
— 259.1 KB
sifat so‘z turkumi. sifatning leksik-grammatik xususiyatlari, ma’no turlari, modal shakllari — PPTX PPTX
sifat so‘z turkumi. sifatning leksik-grammatik xususiyatlari, ma’no turlari, modal shakllari
33 pages 10.1 MB
fe’lning gramatik va fukfsional shakllari — DOC DOC
fe’lning gramatik va fukfsional shakllari
12 pages 141.5 KB
fe’lning vazifa shakllari, fe’lning yasalishi va tuzilish jihatdan turlari — PPTX PPTX
fe’lning vazifa shakllari, fe’lning yasalishi va tuzilish jihatdan turlari
21 pages 96.3 KB
6-sinf--fe’lning--shaxs-son-shakllari — PPTX PPTX
6-sinf--fe’lning--shaxs-son-shakllari
15 pages 262.9 KB
fe’l so‘z turkumi sifatida. fe’lning vazifadosh shakllari — PPT PPT
fe’l so‘z turkumi sifatida. fe’lning vazifadosh shakllari
39 pages 9.7 MB
fe’lning vazifa shakllari, yasalishi va tuzilish jihatdan turlari — PPTX PPTX
fe’lning vazifa shakllari, yasalishi va tuzilish jihatdan turlari
21 pages 96.7 KB