Back

bog`lovchisiz shakllangan teng komponentli murakkab sintaktik qurilmalar derivatsiyasi

DOC 2.0 MB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇
1
1342788854_12.doc αζαρ bog`lovchisiz shakllangan teng komponentli murakkab sintaktik qurilmalar derivatsiyasi reja: 1. bog`lovchisiz msq sintaktik derivatsiyasi 2. teng komponentli msq sintaktik derivatsiyasi va uning ustpredikativlik hodisasiga munosabati. o`zbek tilshunosligida bog`lovchisiz bog`langan qo`shma gaplar tadqiqiga maxsus monografik ishlar bag`ishlanmagan bo`lsa-da, mazkur mavzuni mutlaqo ishlanmagan deb bo`lmaydi. bu sohada darslik va o`quv qo`llanmalarida, shuningdek, ayrim monografik tadqiqotlarda olimlarimiz ilmiy mulohazalari berilgan. mazkur mavzu bo`yicha, ayniqsa, g`.abdurahmonov va m.asqarova kabi yetakchi tilshunoslar tomonidan aytilgan fikrlar muhim ilmiy salmoqqa egadir. g`.abdurahmonovning ilmiy-monografik ishlarida tarkibiy qismlari bog`lovchi vazifasidagi so`zlarning yordamisiz aloqaga kirishib, yaxlit bir fikrni ifodalovchi qo`shma gaplarning maxsus turi bog`lovchisiz qo`shma gap sanalishi ta`kidlanadi va bunday gaplarda ohangning hamda ayrim leksik unsurlarning mavqei oshishi alohida uqtiriladi . g`.abdurahmonovning fikriga ko`ra, bog`lovchisiz qo`shma gapni tashkil etgan sodda gaplar mazmunan va ohangda qorishib ketadi. ular alohida olinganda mazmuniy va ohang tugalligiga ega bo`lmaydi. bunday qo`shma gap tarkibiy qismlari o`zaro qo`shilib ma`lum bir fikrni ifodalaydi . yuqorida …
2
o`qotadi, chunki uning tarkibiy qismlari mustaqil sodda gaplar tarzida qo`llanganda, ular msq qolipidagi mikromatnning emas, balki undan hajmiga ko`ra kattaroq bo`lgan muayyan bir matnning bevosita ishtirokchi komponentlariga aylanadi va buning natijasida mazkur sodda gaplar o`rtasidagi sintaktik munosabatda ham o`zgarish ro`y beradi. boshqacha aytganda, mustaqil sodda gaplar matn doirasida bog`lanishli nutq qonun-qoidalari asosida faoliyat ko`rsata boshlaydi. bunda, albatta, pragmatik sharoit ham muhim mavqega ega bo`ladi. ana shulardan kelib chiqib, bog`lovchisiz msq komponentlarini mazmuni va shakliy belgilariga ko`ra nisbiy mustaqil gaplar tarzida talqin etish mumkin deb o`ylaymiz. bunday msq komponentlarining ba`zilari mustaqil qo`llana olmasa ham, ularning semantik va sintaktik jihatdan nisbiy butunliklari sezilib turadi: o`zing yaxshi – olam yaxshi. yurt tinch – sen tinch. g`.a.abdurahmonov bog`lovchisiz qo`shma gaplarning tuzilishida ayrim so`zlarning qo`llanilishi, umumiy ikkinchi darajali bo`laklarning bo`lishi, ma`lum gap bo`laklarining har ikki qism tarkibida takroriy qo`llanilishi kabi omillar vosita bo`la olishini mutlaqo to`g`ri ko`rsatadi va bu bilan bunday sintaktik qurilmalarning mikromatn qolipini …
3
bek tilshunosligida, balki boshqa tilshunosliklarda ham kuzatiladi. bu haqda ishimizning birinchi bobida eslatib o`tilgan edi (a.n.gvozdev, a.g.rudnev). nazarimizda, bog`lovchisiz qo`shma gap haqida so`z yuritilganda «tobe qism» tushunchasi birmuncha noqulaylik tug`diradigan ko`rinadi. chunki tobelik haqida mulohaza yuritilganda, hokimlik to`g`risidagi fikr ham o`z-o`zidan kun tartibiga qo`yilmog`i lozim bo`ladi va natijada «bog`lovchisiz qo`shma gap» hamda «ergash gapli qo`shma gap» tushunchalari qorishib ketadi. bunday vaziyat, bizningcha, masala tavsifini ancha murakkablashtirib yuboradi. bu haqda r.r.sayfullayevaning mulohazalari ham ishimizning birinchi bobida keltirilgan edi. m.asqarovaning bog`lovchisiz qo`shma gaplarni tarkibiy qismlarining o`zaro munosabatiga qarab bog`langan yoki ergash gapli qo`shma gap deyish qiyinligi, bunday qo`shma gaplar ba`zan tuzilishiga ko`ra bog`langan qo`shma gapga, mazmunan esa ergash gapli qo`shma gapga o`xshashi xususida aytilgan fikriga to`liq qo`shilish mumkin. chunki ularda komponentlar munosabatlari buday xulosaga kelish uchun to`liq imkoniyat yaratadi . m.asqarova bog`lovchisiz qo`shma gaplar tarkibiy qismlarining bog`lanishi har ikki qism uchun umumiy so`zlar, olmoshlar ishtirokida voqelanishi mumkinligini ham to`g`ri ta`kidlaydi . bunday …
4
ng o`rni orqali o`zaro bog`lanishini ham to`g`ri ta`kidlaydi . bog`lovchisiz qo`shma gap tarkibiy qismlarining o`zaro bog`lanishi haqida so`z yuritganda b.o`rinboyev, yuqorida eslatib o`tilgan vositalar bilan bir qatorda, sinonimlar, antonimlar, kirish so`zlar hamda yuklamalar ham muhim mavqega ega ekanligini ko`rsatadi . mazkur fikr bilan to`liq qo`shilish mumkin, chunki qo`shma gapga matn maqomini berishda bunday leksik vositalarning alohida xizmati bo`ladi. mazkur ishda biz bog`lovchisiz qo`shma gaplarni teng komponentli msq tarzida o`rganayotganimiz uchun ularning sintaktik derivatsiyasi talqini ham shunga asoslandi. bu o`rinda avvalo shuni aytish lozimki, bog`lovchisiz shakllangan msqlar ham, msqlarning barcha turlari kabi, hosila strukturani taqozo etadi, zotan, ular tarkibida kamida ikki gap sintaktik munosabatga kirishadi: 1. gazeta o`qiyotgan qiz shu yerga kelganda o`zini tutolmadi, qo`llari qaltiray boshladi (r.fayziy. hazrati inson). 2. tong yaqinlashib qoldi, qarshidagi yuksak cho`qqining tepasi oqara boshladi (o. yoqubov. ulug`bek xazinasi). msq tarkibiga birlashayotgan gaplar tayanch strukturalarni taqozo etishi yoki hosila qurilma qolipida kelishi mumkin: 1.it huradi – …
5
v + sxv = derivat(hosila). (hosila yasovchi har qanday unsur x bilan belgilanmoqda). bog`lovchisiz shakllangan teng komponentli msq sintaktik derivatsiyasi voqelanayotgan jarayonda derivatsion munosabatga kirishuvchi mustaqil gaplarning mazmuniy salmoqlari muhim ahamiyat kasb etadi. boshqacha aytganda, muayyan semantik qurshov (distributsiya) doirasiga sig`ishi mumkin bo`lgan gaplargina o`zaro aloqada bo`ladi va ana shu semantik xususiyat ikki mustaqil gapning sintaktik munosabatga kirishuvi uchun imkon yaratadi. bu esa , o`z navbatida, msq sintaktik derivatsiyasining voqelanishini ta`minlaydi. shuning uchun ayni paytda derivatsiya operatori vazifasini belgisiz ifodali, ya`ni o`zining aniq morfologik ifodasiga ega bo`lmagan unsur - semantik omil bajaradi: 1. mamat unga yorilib xato qilganini darrov angladi, vujudiga titroq tushdi (a.muxtor. ildizlar). 2. notanish mehmon yonidan qog`oz chiqarib miyon sotiboldixonga uzatdi, sotiboldixon maktubni ixtiyorsiz bukladi (s.abdulla. mavlono muqimiy). keltirilgan misollarda msq komponentlarining o`zaro mazmuniy munosabatlari mavjudligi izoh talab qilmaydi, albatta. mazkur semantik munosabat birinchi misolda msqning har ikki komponentida ham kesim vazifasidagi so`zlar bilan (angladi, titroq tushdi) …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "bog`lovchisiz shakllangan teng komponentli murakkab sintaktik qurilmalar derivatsiyasi"

1342788854_12.doc αζαρ bog`lovchisiz shakllangan teng komponentli murakkab sintaktik qurilmalar derivatsiyasi reja: 1. bog`lovchisiz msq sintaktik derivatsiyasi 2. teng komponentli msq sintaktik derivatsiyasi va uning ustpredikativlik hodisasiga munosabati. o`zbek tilshunosligida bog`lovchisiz bog`langan qo`shma gaplar tadqiqiga maxsus monografik ishlar bag`ishlanmagan bo`lsa-da, mazkur mavzuni mutlaqo ishlanmagan deb bo`lmaydi. bu sohada darslik va o`quv qo`llanmalarida, shuningdek, ayrim monografik tadqiqotlarda olimlarimiz ilmiy mulohazalari berilgan. mazkur mavzu bo`yicha, ayniqsa, g`.abdurahmonov va m.asqarova kabi yetakchi tilshunoslar tomonidan aytilgan fikrlar muhim ilmiy salmoqqa egadir. g`.abdurahmonovning ilmiy-monografik ishlarida tarkibiy qismlari bog`lovchi vazifasidagi so`zl...

DOC format, 2.0 MB. To download "bog`lovchisiz shakllangan teng komponentli murakkab sintaktik qurilmalar derivatsiyasi", click the Telegram button on the left.

Tags: bog`lovchisiz shakllangan teng … DOC Free download Telegram

Similar files

You might also like these

Show all
murakkab qo’shma gap. murakkab qo’shma gaplarda sintaktik aloqa turlari — PPT PPT
murakkab qo’shma gap. murakkab qo’shma gaplarda sintaktik aloqa turlari
44 pages 9.5 MB
grammatik shakllangan gapning minimal va maksimal lisoniy sintaktik qolip — PPTX PPTX
grammatik shakllangan gapning minimal va maksimal lisoniy sintaktik qolip
26 pages 409.0 KB