gapning ajratilgan bo'laklari

ZIP 11 pages 81.6 KB Free download

11 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 81.6 KB

File type ZIP

Pages 11

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 11

1541695000_68202.pptx gapning uyushiq va ajratilgan bo'laklari o‘zidan oldingi bo‘lakning ma’nosini izohlab, bo‘rttirib, to‘ldirib, aniqlashtirib kelgan bo‘lak ajratilgan izoh bo‘lak deyiladi: men ishni mana shundan, ya’ni tushuntirishdan boshladim. ajratilgan bo‘laklarning uyushiq bo‘laklardan farqi shundaki, ular bir tushunchaning ikkita nomidir, ya’ni bir shaxs yoki bir narsa ikki marta nomlanadi, uyushiq bo‘laklar esa bir necha shaxs yoki narsani ifodalaydi. gap bo‘laklarining ajratilishida gapda so‘z tartibining o‘zgarishi, gap bo‘laklarining kengayishi, bir bo‘lakning o‘zidan oldingi bo‘lakni izohlashi bir bo‘lakni boshqalaridan ajratib bo‘rttirib ko‘rsatish zaruriyati kabilar sabab bo‘lishi mumkin. m: ko‘chada borar, g‘amgin va o‘ychan. ukasi, ko‘zlari chaqnagan, unga g‘azab bilan qaradi. oldinda, muyulishda, bir qora ko‘rindi. u har kuni quyoshtikka kelganda, shaharga tushadi. ko‘pincha ravishdosh va sifatdosh bilan ifodalangan hollar ham kengaygan holda ajratilishi mumkin:o‘zidan-o‘zi hadiksirab, atrofga ola-zarak boqadi. otasi, ikki qo‘ltig‘ida narsa ko‘targan holda yo‘lga tushdi. gapning ajratilgan bo'laklari quyidagi gap bo‘laklari ajratiladi: ajratilgan kesim o‘zidan oldin kelgan kesimni izohlaydi: 1) fe’l-kesim: men uni …

2 / 11

ich-aniqlovchini izohlaydi: bir necha kishilarning, ayol va erkaklarning qorasi ko‘rindi; ajratilgan sifatlovchi-aniqlovchi sifatlanmishdan keyin kelib uni izohlaydi (ba’zi darsliklarda bu ters sifatlovchi-aniqlovchi deb ataladi): gullar terdim, chiroyli. ajratilgan izoh hol gapda o‘zidan oldingi holni izohlab keladi. quyidagi hol turlari ajratiladi: 1) o‘rin: uning qo‘lidan ushlab ichkariga, mehmonxonaga boshladi. 2) payt: anjuman bugun, soat beshda boshlanadi. 3) ravish (vaziyat): qo‘llar ishlar tez – mo‘jizakor. 4) maqsad: shaharga borish uchun, ya’ni o‘g’lini ko‘rish uchun, ulov qidirdi. 5) miqdor-daraja: bugun sizni yana, ikkinchi marta kechirishdi. ajratilgan izoh bo‘laklarda tinish belgilarining ishlatilishi yozma nutqda izoh bo‘laklar ko‘pincha vergul va tire bilan ajratiladi: 1) izoh bo‘laklarning o‘z ichida vergul bo‘lsa, ikki tomoniga tire qo‘yiladi: endi odamlar –otliq, piyoda, yosh-qari – uchray boshladi. 2) ajratilgan bo‘lak kengayib, uyushib, gap oxirida kelsa, undan oldin tire qo‘yiladi: mening o‘z muhabbatim bor – toza va musaffo! 3) bosh kelishikdagi kishilik olmoshini izohlagan bo‘laklardan avval tire, keyin vergul qo‘yiladi: men …

3 / 11

ildi. buning natijasida u bo’lak avvalgi holatdagiga nisbatan (mehribon ona) kuchaygan ayrimlik va mustaqillikka (nisbiy mustaqillikka) ega bo’ldi: mehribon ona birikmasida birinchi so’z ikkinchi (bosh — hokim) so’zga tobe, qaram, u bilan zich bog’-langan: onam, mehribonim konstruktsiyasida esa keyingi so’zning o’zi ayrim tasdiqni bildirish darajasiga borib qolgan. chog’ish-tiring: mehribon onam keldi — onam, mehribonim, keldi.— onam keldi, u mehribon. demak, bu aniqlovchi predikativlik elementi-ga — yarim predikativlikka ega. aniqlovchining ajratilishy fikrni emoshyunallik bilan, ifodali, ta’sirli qilib berishga xizmat qiladi. yuqoridagi tipda ayrimlikka ega bo’lgan ikkinchi darajali bo’laklar gapning ajratilgan bo’laklari sanaladi. anglashiladiki, biror bo’lakni ajratish hodisasi mazmun, grammatik (sintaktik) va intonatsion jihatdan o’zgarish hosil qilish bilan bog’langan. demak, bunday vaqtlarda gapning struk-turasida ham o’zgarish bo’ladi. yana quyidagi misollarni chog’ishtiraylik: erkin ukam inje-ner bo’ldi.— erkin, ukam, injener bo’ldi. birinchi gapda erkin so’zi ukam so’ziga odatdagi aniqlovchi (keng ma’noda) bo’lib kelgan: q a y s i ukam?— erkin ukam (so’zlovchining bir necha …

4 / 11

angni ham, .xatga solgan ekansan. demak, aniqlovchi-izohlovchi gapning kishi-lik olmosh bilan ifodalangak bo’lagiga qarashli bo’lsa, u, odat-,da, ajratilgan bo’lak bo’lib keladi. aniqki, ajratish hodisasi tilning eng muhim, zarur vosita-.laridan biridir. uzbek tilida ajratilgan bo’laklarning taraq-qiyoti rus tilining samarali, progressiv ta’siri bilan organik bog’liq. milliy tillarning o’sishidagi eng boy manba — «ulug’ va qudratli rus tili» (v. i. lenin) o’zbek tilinint taraqqiyotida muhim rol o’ynab kelmoqda. ajratilgan bo’laklar sohasidagi yangi yutuqlar shu progressiv ta’sirning sintaksisdagi ko’rinish-laridan biridir. ikkinchi darajali bo’laklarning hamma turi gapda aj-ratilishi mumkin: ajratilgan izohlovchilar, ajratilgan qara-tuvchilar, ajratilgan sifatlovchi, ajratilgan hollar va ajra-tilgan to’ldiruvchilar. ajratilgan izohlovchi. izohlovchilarda ajratilish ho-disasi aniqlovchining boshqa tiplariga qaraganda ko’p uchraydi. buning ayrim sabablari bor: izohlovchi-izohlanmish munosabati-dagi so’zlarda (traktorchi toshpo’lat) yosh yigit tipidagi sifat-lovchi-sifatlanmishga nisbatan ancha tartib erkinligi bor (yosh yigit tipidagi birikmada tartib erkinligi yo’q); izohlovchi aj-ratilganda moslashish hodisasini ham ko’rish mumkin: toshpo’lat-ga, traktorchiga, ...(bu hol yosh yigit birikmasida yo’q). bu moslik elementlarning ayrimligini …

5 / 11

i aniq-lovchilar bilan qo’llanmaydi): biz, terimchilar, va’damizning-ustidan chiqamiz! («s. uzb.») ajratilgan izohlovchi maxsus yordamchi (ya’ni so’zi) bilan qo’llanishi ham mumkin: difterit, bo’g’ma (difterit, ya’ni bo’g’ma),. bolalarda ko’p uchraydigan kasallikdir. («s. uzb.») ajratilgan izohlovchi bilan izohlanmishning o’zaro sin-taktik aloqasi tenglanishdir (bular shu tomoni bilan uyushi^ bo’lakka o’xshasa ham, lekin uyushiq bo’lakdan tamoman boshqa ho-disadir, ularning o’ziga xos belgilari ko’p. masalan, uyushiq, bo’laklardagi sanash intonatsiyasi bularda yo’q). izohlovchi-ieohlanmish munosabatining bu ko’rinishi mate-rial (qanday so’z bilan ifodalanishi) jihatidan bir qancha ko’-rinishlarga ega: kishilik olmoshi+ot (turdosh yo atoqli ot yokv otlashgan so’z: ukam, tso’zichog’im, orom olib uxlayapti), turdosh ot+turdosh ot (duradgor, amakim, kecha mukofot oldi), turdosh ot+atoqli ot (xirurg, umarov, bu kasalning tuzalishiga ishon-di), atoqli ot+turdosh ot (solovyov, master, delegatlarga har-xil izoxlar berib turdi), atoqli ot+atoqli ot(vasilev, ser-gey ivanovich, dunyoga mashxur fiziklardan edi), atoqli ot+ta-xallus (yoki aksi): mitingda yozuvchilardan uyg’un, otaqo’ziev^ so’zga chiqdi. (...otatso’ziev, uyg’un...) yoyiq izohlovchilarda ajralish xususiyati ancha kuchli. masalan: ochilov, zavodimizda …

Want to read more?

Download all 11 pages for free via Telegram.

Download full file

About "gapning ajratilgan bo'laklari"

1541695000_68202.pptx gapning uyushiq va ajratilgan bo'laklari o‘zidan oldingi bo‘lakning ma’nosini izohlab, bo‘rttirib, to‘ldirib, aniqlashtirib kelgan bo‘lak ajratilgan izoh bo‘lak deyiladi: men ishni mana shundan, ya’ni tushuntirishdan boshladim. ajratilgan bo‘laklarning uyushiq bo‘laklardan farqi shundaki, ular bir tushunchaning ikkita nomidir, ya’ni bir shaxs yoki bir narsa ikki marta nomlanadi, uyushiq bo‘laklar esa bir necha shaxs yoki narsani ifodalaydi. gap bo‘laklarining ajratilishida gapda so‘z tartibining o‘zgarishi, gap bo‘laklarining kengayishi, bir bo‘lakning o‘zidan oldingi bo‘lakni izohlashi bir bo‘lakni boshqalaridan ajratib bo‘rttirib ko‘rsatish zaruriyati kabilar sabab bo‘lishi mumkin. m: ko‘chada borar, g‘amgin va o‘ychan. ukasi, ko‘zlari chaqnagan, unga g‘azab bilan q...

This file contains 11 pages in ZIP format (81.6 KB). To download "gapning ajratilgan bo'laklari", click the Telegram button on the left.

Tags: gapning ajratilgan bo'laklari ZIP 11 pages Free download Telegram