Back

fe’l, uning ugmsi, fe’llarning o’timli va o’timsiz turlari, asosiy lug’aviy ma’no guruh (lmg)lari, har bir lmgning markaziy leksemalari

DOC 64.5 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇
1
1706114540.doc fe’l, uning ugmsi, fe’llarning o’timli va o’timsiz turlari, asosiy lug’aviy ma’no guruh (lmg)lari, har bir lmgning markaziy leksemalari reja: 1. fe’lning umumiy ma’nosi. 2. fe’llarning o’timli va o’timsiz turlari. 3. fe’l [lmg]larining o’rganilishi. 4. fe’l yasalishi. ularning yasalish qoliplari. fe’lning umumiy ma`nosi, o`timli va o`timsiz fe’llar, fe`l lmglari, harakat fe’llari, holat fe’llari, ichki holat, ruhiy holat, jismoniy holat, tashqi holat, nutq fe’llari, natijali faoliyat fe’llari, tafakkur fe’llari, fe’llarda graduonimiya, munosabat fe’llari, sintetik va analitik shakl, fe’l lugaviy ma`no guruh (lmg) larida ko`chma ma`no, fe’l yasash sistemasi, fe’l yasash qoliplari, affiksatsiya, kompozitsiya va valentlik. fe’llar ish-harakatni yoki holatni atab keladi. holatni atab kelganda ham uni jarayon tarzida bir holatdan ikkinchi holatga o’tish ma’nosi bilan beradi. daraxt - ko’k –sifat-kesim; daraxtning barqaror, turg’un belgisini ifodalab kelmoqda. daraxt ko’kardi– fe’l-kesim, daraxtning bir holatdan ikkinchi holatga o’tishini harakat, jarayon sifatida ifodalab kelmoqda. shuning uchun harakat, jarayon ma’nosi fe’llarning umumiy ma’nosini tashkil etadi. bu …
2
™rnidan turdi.(o.) ba’zi fe’llar matnda qanday so’zlar bilan bog’lanib kelishiga qarab o’timli ham, o’timsiz ham bo’lib kela oladi: o’quvchi masalani ishladi - u bu dargohda ancha ishladi. keyingi yillarda so’z turkumlarining semantik tahliliga e’tibor kuchaymoqda. o’zbek tilshunosligida fe’llarning semantik xususiyatlari, tasnif masalalari tilshunoslarning diqqat markazida turibdi. bu jihatdan a.hojiyev, i.qo’chqortoyev, k.xoliqov, m.sodiqova, r.rasulov va qator tadqiqotchilarning asarlarini sanash joizdir. jumladan, k.xoliqov tomonidan fe’llarning bir necha ma’noviy guruhlari ajratilib: “hali ilmiy tadqiqotga mansub qator fe’l razryadlari mavjud, shuningdek, fe’llarning leksik-semantik tasnifi, ularning o’zlariga xos grammatik xususiyatlari atroflicha o’rganilishi zarur” degan fikr o’rtaga tashlangan.bu sohada r.rasulovning olib borgan tadqiqot ishlari diqqatga sazovordir. olim tomonidan holat fe’llari va ularning lmglari chuqur o’rganilib tahlil etilgan. holat fe’llarining yana ichki 9 ko’rinishi (davomli holat, ijro holati, biologik holat, fiziologik holat, psixik holat fe’llari kabi) ajratilgan. turkiy tillardagi fe’llarning lmglarini dastlab n.k.dmitriyev belgilab chiqqan edi: nutq fe’llari, sezgi fe’llari, faoliyat, harakat fe’llari kabi. bu tasnif hozir …
3
k, iqtisodiy, tafakkur bilan bog’liq jihatlar e’tiborga olinadi. i. harakat fe’llari inson, hayvon, jonsiz predmetlarga xos faoliyatni ifodalaydi. ular yurish, ta’sir etish, zarb berish kabilar bilan bog’liq bo’ladi. qo’l, yuz, og’iz, gavda bilan bog’liq harakatlarda harakatlantiruvchi obyektlar yaqqol ko’rinib turadi. masalan: 1.oyoq harakati bilan bog’liq fe’llar. bu harakat, asosan, “yurmoq” fe’li bilan beriladi. yurish bilan bog’liq bo’lgan: a) yo’rg’alamoq - la’li bo’ronbek bilan yo’rg’aladi (h. g’ulom); b) pildiramoq-bola onasining oldiga tushib pildirab ketdi (oybek); d) chopmoq- bolalar maydonchaga chopib ketishdi; e) lapanglamoq - choyni keyin o’zingiz bafurja ichaverasiz,- dedi u lapanglab o’rnidan turayotgan oyshabonuga (h.g’.); f) gandiraklamoq- u gandiraklab kelib, g’ulomjonning chiroyli ko’zlariga tikildi (m.ism.); g) do’qong’lamoq - soli sovuq do’qong’laganiganicha chiqib ketdi (m.ism.); h) sudralmoq- orif aka birdan majolsizlangan oyog’ini bazo’r sudradi (a.m.); i) bitta-bitta bosmoq- jannat xola o’rnidan turdi-da, bitta-bitta bosib ko’cha eshigidan tashqariga qaradi (s.ahmad); j) tentiramoq- bezori tong otguncha qaylardadir bemaqsad tentiradi (a.q.); k) tisarilmoq- bexos …
4
oq tortdi (m. ism.); f) chimchilamoq-nodirmohbegim sandal ichidan oyog’ini uzatib unsinning boldirini chimchiladi (a.q.); g) uqalamoq-bola buvisining oyog’ini uqalab qo’ydi; h) qitiqlamoq-qizlar bir-birini qitiqlab kulishardi; i) changallamoq-burgut o’ljasini changallab osmonga ko’tarildi; j) mushtlamoq-o’rtaroqda aytishib o’tirgan ikki bola to’satdan mushlashib ketdi (h. g’.); k) chertmoq- domla stolni chertdi(p.qodirov.); l) hovuchlamoq-sidiqjon mayizni hovuchlab og’ziga soldi (a.q.); m) chapak chalmoq-ular chapak chalib yuborishdi (a.q.); n) paxsa qilmoq-u qo’lini paxsa qildi. xuddi shunday yuz, gavda, og’iz harakatlari bilan bog’liq harakat fe’llari mavjud. ii. nutq fe’llari gapirish harakati bilan bog’liqdir. bunday fe’llar inson faoliyati bilan aloqador bo’ladi. a) gapirmoq (sinonimlari - so’zlamoq, aytmoq, demoq) - elchibek jonliroq gapira boshlaganini o’zi ham payqadi (a.mux.); b) bidirlamoq - voy, bidirlamay qolgur! (h.g’.); d) to’ng’illamoq – u rasta bo’lgan o’spirin tovushi bilan to’ng’illadi (a.q.); e) g’o’ldiramoq (g’uldiramoq) – ayol nimalarnidir g’uldirab ketdi (a.q) kabi. ushbu fe’llarning salbiy xarakterga ega bo’lgan variantlari ham mavjud: vaysamoq, valdiramoq, vaqillamoq, javramoq va …
5
, unutish, dard - alam tortish, achchiqlanish, kuyish… bilan bog’liqdir. bular, asosan, turg’un va frazeologik iboralar bilan beriladi va, shuningdek, ushbu fe’llar miya (o’y, tafakkur), yurak (ko’ngil) bilan bog’liq bo’lib, xuddi shu so’zlarning o’zi ham nutqda ba’zan ishtirok etadi. bunday fe’llar yangi dastur va darsliklarda (maktablar uchun) tafakkur fe’llari deb berilgan: o’yga tolmoq ~ o’yga cho’mmoq o’ylab - o’ylab o’yiga yetolmaslik xayoli qochmoq eslamoq – yodiga olmoq ko’z o’ngiga keltirmoq ko’nglidan o’tkazmoq esiga tushmoq esidan chiqmoq ko’ngliga tugib qo’ymoq. bular, ko’pincha, kishining ichki ruhiy olami bilan bog’liq bo’ladi. tashqi holat bilan bog’liq holat fe’llariga quyidagilarni kiritish mumkin: gangimoq esini yo’qotmoq dong qotib qolmoq kuyunmoq tutoqmoq asabiylashmoq tajang bo’lmoq xunob bo’lmoq. tajang bo’lmoq, xunob bo’lmoq fe’llarida ko’proq ko’chma ma’no o’z ifodasini topgan. bu holat fe’llarining kuchaytiruvchi shakllari ham mavjud: xit qilib yubormoq ichiga solib yurmoq. holat fe’llarini ifodalovchi iboralar ham mavjud: ichini it tirnaydi ichiga chiroq yoqsalar ham yorimaydi dili namozshom …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "fe’l, uning ugmsi, fe’llarning o’timli va o’timsiz turlari, asosiy lug’aviy ma’no guruh (lmg)lari, har bir lmgning markaziy leksemalari"

1706114540.doc fe’l, uning ugmsi, fe’llarning o’timli va o’timsiz turlari, asosiy lug’aviy ma’no guruh (lmg)lari, har bir lmgning markaziy leksemalari reja: 1. fe’lning umumiy ma’nosi. 2. fe’llarning o’timli va o’timsiz turlari. 3. fe’l [lmg]larining o’rganilishi. 4. fe’l yasalishi. ularning yasalish qoliplari. fe’lning umumiy ma`nosi, o`timli va o`timsiz fe’llar, fe`l lmglari, harakat fe’llari, holat fe’llari, ichki holat, ruhiy holat, jismoniy holat, tashqi holat, nutq fe’llari, natijali faoliyat fe’llari, tafakkur fe’llari, fe’llarda graduonimiya, munosabat fe’llari, sintetik va analitik shakl, fe’l lugaviy ma`no guruh (lmg) larida ko`chma ma`no, fe’l yasash sistemasi, fe’l yasash qoliplari, affiksatsiya, kompozitsiya va valentlik. feâ...

DOC format, 64.5 KB. To download "fe’l, uning ugmsi, fe’llarning o’timli va o’timsiz turlari, asosiy lug’aviy ma’no guruh (lmg)lari, har bir lmgning markaziy leksemalari", click the Telegram button on the left.

Tags: fe’l, uning ugmsi, fe’llarning … DOC Free download Telegram

Similar files

You might also like these

Show all
son. uning ugmsi, lug’aviy shakllari. sonning lugaviy ma’no guruhlari. numerativ (o’lchov) so’zlar. sonning sintaktik vazifalari — DOC DOC
son. uning ugmsi, lug’aviy shakllari. sonning lugaviy ma’no guruhlari. numerativ (o’lchov) so’zlar. sonning sintaktik vazifalari
— 51.0 KB
son. uning ugmsi, lug’aviy shakllari. sonning lugaviy ma’no guruhlari. numerativ (o’lchov) so’zlar. sonning sintaktik vazifalari — DOC DOC
son. uning ugmsi, lug’aviy shakllari. sonning lugaviy ma’no guruhlari. numerativ (o’lchov) so’zlar. sonning sintaktik vazifalari
— 51.0 KB