fe'l turlari (vazifa shakllari) haqida umumiy ma'lumot. ravishdosh, sifatdosh, harakat nomi ugmsi

DOC 52.5 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1706114550.doc fe'l turlari (vazifa shakllari) haqida umumiy ma'lumot. ravishdosh, sifatdosh, harakat nomi ugmsi reja: 1. fe’lning vazifa shakllari ugmsi. 2. ravishdosh, sifatdosh, harakat nomi shakllari paradigmasi. 3. umumiy xulosalar. fe`1 turlari, fe`lni o`zgalash, fe`lning vazifa shakllari, ravishdosh ugmsi, sifatdosh ugmsi, harakat nomi ugmsi, ismi foil, oppozitsiya, kuchli belgili a`zo, belgisiz a`zo, o`zgalovchi shakllar, o`zgalovchi shakllarning bo`lishsiz shakli. fe’lning vazifa turlari ham nisbat shakllaridek o’zbek tilshunosligida nutq bosqichida ancha mukammal o’rganilgan. g’. abdurahmonov, r. jumaniyozov, g’. zikrillayev, j. muxtorov, h. ne’matov, b. sayimov, u. tursunov, a. hojiyev kabi zakiy tilshunoslar fe’lning vazifa turlari bo’lmish sifatdosh, ravishdosh, harakat nomi shakllarining ma’noviy xususiyatlarini to’liq tavsiflaganlar. rus turkiyshunoslaridan n. a. baskakov, s.n. ivanov, s.y. malov kabi yirik olimlarning tadqiqotlarida fe’lning vazifa turlari orasidagi munosabat, ularning nisbat kategoriyasiga munosabati, ma’no tomonlari mufassal o’rganilgan. fe’lning funksional formalari nutqda fe’lning boshqa so’zlar bilan aloqaga kirishish vositasidir va bu jihatdan kelishik kategoriyasiga o’xshab ketadi. kelishiklar ham, fe’lning funksional …

ga egadir (paradigma quyiroqda beriladi). ushbu shakllar tilshunoslikda funksional shakllar, nokategorial shakllar, o’zgalovchi kategoriya, fe’lning vazifa turlari atamalari ostida o’rganilib kelinmoqda. ravishdosh, sifatdosh, harakat nomining har biri bir nechta shakldan iborat bo’lgani bilan yagona bitta kategoriyaga birlashishi fanda isbotlangan2. o’zgalovchi shakllar ma’lum bir umumiy ma’no va umumiy vazifa bilan birlashadigan shakllar qatorini – paradigmasini tashkil etadi. boshqa gk shakllari kabi harakat nomining uchta ([-moq,][-sh/ish],[-v/-uv]), sifatdoshning ham uchta ([-gan], [-digan], [-yotgan]), ravishdoshning oltita ([-b/-ib], [-a/-y],[-gach], [-guncha],[-gani] ,[-ganda] ) shakli ajratiladi. ravishdosh o’zgalovchi kategoriyaning “fe’lni fe’lga bog’lash va unga ravishlik belgisini berish” vazifasini bajaruvchi qismi bo’lib, u quyidagi ichki shakllar paradigmasiga ega: 1.-gach- harakatning bosh chegarasini ko’rsatish. 2.-guncha- harakatning oxirgi chegarasini ko’rsatish. 3.-gani- maqsad ma’noli harakatni fe’l bilan bog’lash. 4. -ganda- harakat sodir bo’lish paytini ifodalash. 5. -b/ib- davomli va davomsiz harakatni ifodalash. 6. -a/y - davomli harakatni ifodalash. 7. -may/masdan- bo’lishsizlik ma’nosini ifodalash. -a/-y; -b/-ib shaklli ravishdoshlar bajaradigan vazifasining xilma-xilligi bilan …

hech kimga ayta ko ’rma) kabi rang-barang ma’nolarni ifodalab keladi. -a/y;-b/-ib ko’rsatkichli ravishdoshining bo’lishsiz shakli -may /masdan qo’shimchalari orqali yasaladi: o’ qib-o’qimay, o’ qimasdan; yozib-yozmay, yozmasdan. she’riyatda -may shaklning -mayin tarzida qo’llanishi ham uchraydi: bilmayin bosdim tikanni, tortadurman jabrini (xalq og’zaki ijodidan). ravishdoshning -a/y shakli harakatining belgisini bildirish vazifasida, asosan, takror yoki juft holda qo’llanadi va ma’no kuchaytirish uchun xizmat qiladi: sidiqjon shosha-pisha chiqib keldi (a.q.). tog’ oralig’idagi qalin qor eriy-eriy odam bemalol kira oladigan g’or bo’lib qolibdi (s.anorboyev). -b /ib; -a/y shaklli ravishdoshlar harakatining doimiyligi, uning takroriy va davomiyligi belgisi asosida ichki oppozitsiyada turadi. chunki -b /ib shaklli ravishdosh bir belgiga ї bir fe’lni ikkinchi bir fe’l bilan bog’lash belgisiga egadir. qolgan barcha ravishdosh shakllari mazkur belgidan tashqari ravishdoshlarning ichki oppozitsiyalari asosida qo’shimcha belgilarga ega: toma -toma ko’l bo’lur (maqol). demak, ravishdosh shakllaridan -b/ib va -a/y davomli-davomsizlik belgisiga ko’ra farqlanadi, -gach, -guncha, -ganda shakllari o’zaro zamon ma’nosiga ko’ra, -gani/gali …

yaxshi udumlari elning boyligidir (e.v.). -adigan, -ydigan qo’shimchali sifatdoshlar esa kelasi zamon ma’nosini ifodalaydi: biz bu cho’qqiga … doimo intilib yashaydigan yuksaklik deb qaraymiz (e.v.). sifatdoshning inkor shakli -mas inkor ma’nosi mavjudligi bilan yuqoridagi shakllardan farq qiladi. sifatdosh shakllari qatorida o’rganilib kelingan -(u)vchi, -(a)r qo’shimchalari ayrim tadqiqotlarda ismi foil2 (faoliyat egasi nomi) sifatida baholanib, bu shakllarning ismi foillik tabiati ochib berilgan, ya’ni oqar (suv), keluvchi (kishi), so’nmas (hayot), ishlovchi (odam) so’z shakllar tarkibidagi -(a)r, -(u)vchi qo’shimchalari mohiyatida ko’proq grammatik jihatdan ko’ra, mazmuniy tomon kuchaygan. demak, ravishdosh va sifatdoshlar nutqda fe’lning boshqa so’zlar bilan aloqaga kirishish vositasi ekan, ravishdosh va sifatdoshlarning faqat fe’llar bilan birika olish belgisi asosidagi zidlanish (oppozitsiya)da ravishdoshlar oppozitsiyaning kuchli (belgili) a’zosi bo’lib, fe’lni faqat fe’l bilan bog’lashga xizmat qiladi. sifatdoshlar esa bu oppozitsiyada belgisiz a’zo bo’lib, fe’lni fe’l bilan ham, ismlar bilan ham bog’lay oladi. chunonchi, zulfiya shunday qudratni topa oldi (e.v.). men keladigan bo'ldim (a.q.). ko’ …

uruvchi, hol, kesim vazifalarida kela oladi: birlashgan o’zar, birlashmagan to’zar (maqol). sen uchun atalgan oppoq atirgullar (qo’shiqdan). ertaga botiralining onasiga jamoadan yegulik olib boradiganman (h.g’ulom). o’qiyotganini aytdi. harakat nomi ugmsi “fe’lga ot xususiyarlarini berish” tarzida baholanadi. harakat nomi shakllari fe’llarga otga xos bo’lgan ma’noviy xususiyatlarni berishi bilan boshqa o’zgalovchilardan farq qiladi. -sh, -ish, -v, -uv, -moq qo’shimchalari bo’lishli ma’noli harakat nomi yasaydi. harakat nomlaridan bo’lishsiz shakl hosil qilib bo’lmaydi. harakat nomlarida fe’l uchun xos bo’lgan belgilar ravishdosh, sifatdoshga nisbatan kamdir. harakar nomlari kelishik, egalik, son kabi kategoriyalar ko’rsatkichlarini erkin qabul qila oladi va gapda turli sintaktik vazifalarni bajaradi: tilim charchar, ajab, gohi seni tarjima qilmoqdan (u.n.). aslida qo’shiq aytishning shukuhi o’ zgacha (e.v.). so ’zida turish - mardning ishi. harakat nomi shakllarida ham sifatdosh, ravishdosh shakllarida bolgani kabi tarz kategoriyasining davomiylik/davomsizlik, takroriylik ma’nolari nutqda o’z aksini topadi. xulosa qilib aytish mumkinki, o’zgalovchi kategoriyaning uch shakli (ravishdosh, sifatdosh, harakat nomi) mavjud. …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "fe'l turlari (vazifa shakllari) haqida umumiy ma'lumot. ravishdosh, sifatdosh, harakat nomi ugmsi"

1706114550.doc fe'l turlari (vazifa shakllari) haqida umumiy ma'lumot. ravishdosh, sifatdosh, harakat nomi ugmsi reja: 1. fe’lning vazifa shakllari ugmsi. 2. ravishdosh, sifatdosh, harakat nomi shakllari paradigmasi. 3. umumiy xulosalar. fe`1 turlari, fe`lni o`zgalash, fe`lning vazifa shakllari, ravishdosh ugmsi, sifatdosh ugmsi, harakat nomi ugmsi, ismi foil, oppozitsiya, kuchli belgili a`zo, belgisiz a`zo, o`zgalovchi shakllar, o`zgalovchi shakllarning bo`lishsiz shakli. fe’lning vazifa turlari ham nisbat shakllaridek o’zbek tilshunosligida nutq bosqichida ancha mukammal o’rganilgan. g’. abdurahmonov, r. jumaniyozov, g’. zikrillayev, j. muxtorov, h. ne’matov, b. sayimov, u. tursunov, a. hojiyev kabi zakiy tilshunoslar fe’lning vazifa turlari bo’lmish sifatdosh, ravishdosh, harakat nomi s...

DOC format, 52.5 KB. To download "fe'l turlari (vazifa shakllari) haqida umumiy ma'lumot. ravishdosh, sifatdosh, harakat nomi ugmsi", click the Telegram button on the left.

Tags: fe'l turlari (vazifa shakllari)… DOC Free download Telegram