orfoepiya va uning tamoyillari 2

PPTX 86,9 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1713170844.pptx orfoepiya va uning tamoyillari reja: orfoepiya haqida orfoepik meyorlar boshqa tillardan oâzlashtirilgan orfoepiyalar orfoepiya soâzlarni, ularning tarkibidagi tovushlarni, shuningdek, oâzak va qoâshimchalardan iborat soâ/ formalarini toâgâri talaffuz qilish meâyorlari tizimidir. tilshunoslikning bu tizim haqidagi boâlimi ham orfoepiya deyiladi. orfoepik meâyorlar aslida xalq jonli tili faktlari asosida yaratiladi â jonli tildagi turlicha talaffuz koârinishlaridan adabiy til anâanalariga, taraqqiyot traditsiyalariga mos keladiganlari tanlanadi.. masalan, oâzbek shevalarida bir soâz turlicha talaffuz qilinadi: yoâq-joâq, koâz-goâz, ota-ata, aka-oka, anor-onar kabi. hozirgi zamon davom feâli qoâshimchasi shevalarda âyap(ti), -op(ti), -utti, -vot(ti) shakllarida qoâllanadi: boryapti, boropti, borutti, borvotti kabi. adabiy tilda shulardan yoâq, koâz, ota, aka, anor boryapti variantlari adabiy talaffuz meâyori (orfoepik norma) sifatida saralangan. toâgâri talaffuz nutq madaniyatining muhim belgilaridan biri sanaladi. adabiy tilda toâgâri yozish qanchalik muhim boâlsa, toâgâri talaffuz ham shunchalik ahamiyatlidir. shuning uchun ham oâquvchi va talabalarda toâgâri talaffuz koânikmalarining shakl la nt i ri 1 ish iga taâlimning barcha bosqichlarida …

ri bilan turlangan shakllari quyidagicha talaffuz etiladi: a) koâp boâgâinli soâzlarda qishloq> qishlogâimiz, qishlogâingiz, qishlogâi; telpak > telpagim, telpaging, telpagi kabi. birboâgâinli soâzlarda bunday oâzgarish bolmaydi: oâq > oâqi, tok > toki kabi (yoq, yoâq soâzlari bundan mustasno). q, k, g, gâ bilan tugagan otlarningjoânalish kelishigidagi shakllari quyidagicha talaffuz qilinadi: qishloq+ga > qishloqqa, chelak+ga > chelakka, togâ+ga > toqqa, pedagog+ga > pedagokka kabi. boshqa barcha holatlarda: jarangsiz undoshlardan soâng âka, jarangli undoshdan va unlidan soâng âga talaffuz etiladi: otka, oshka, qopka, ammo uyga, ovga, to/ga, tomga, bolaga, akaga kabi. feâllarda: a) ong+la > angla, son+a > sana, yosh+a > yasha kabi; ek+gan > ekkan, ket+gan > ketkan, oq+gan > oqqan, tush+gan > tushkan kabi. olmoshlarda: u+n+da > unda, bu+n+da > bunda, shu+n+da > shunda (bir â«nâ» orttiriladi), men+ning > mening, sen+ning > sening (bir â«nâ» tushirib qoldiriladi). fi/>soâzidan dona son yasalganda, oâzakdagi â«râ» undoshi â«tâ»ga oâtadi: bir+ta > bitta kabi. …

nday soâzlarni asl holicha (unli orttirmay) talaffuz qilish orfoepik meâyor sanaladi. bunday meâyor shu tipdagi soâzlarning yozuvdagi shakiini (imlosini) toâgâri belgilashga ham yordam beradi boshqa tillardan oâzlashtirilgan orfoepiyalar umumturkiy soâzlarda ikki unli yonma-yon qoâllanmaydi, bu hoi arabtilidan oâzlashgan oila, doir, rais, maorif saodat, mutolaa kabi soâzlar talaffuziga taâsir qilgan: oila, doir, rais soâzlarida bitta â«yâ» orttirilgan (oyila, doyir,rayis kabi), maorif, saodat, mutolaa soâzlari esa unlilarning diftong- lashuviga â mo.rip, so:dat, mutoia: kabi talaffuz qilinishiga olib kelgan. keyingi bir asr ichida ms tilidan soâz oâzlashtirishning faollashganligi, ruscha oâzlashmalarning rus tilidagi talaffuz va imlo meâyorlarini oâzbek tiliga aynan singdirish tendensiyasining ustun boâlganligi oâzbek tilida ikki unliâning soâz tarkibida yonma-yon kelishini orfoepik va orfografik meâyorga aylantirdi: biologiya, geometriya, geologiya, geodeziya va boshqalar. bu hoi arabcha oâzlashmalarda (oila, doir, rais, maorif, saodat, matbaa, mutolaa kabilarda) ham ikki unlining yonma-yon talaffuz qilinishi va yozilishini meâyor darajasiga koâtardi arab tilidan oâzlashtirilgan taâna, daâvo, maâno, eâlon, meâmor, …

arning ã¼rgâusiz boâgâinidagi â«uâ» qisqa talaffuz qilinadi, ammo oâzbek tilidagi â«uâ» ayni shu fonetik pozitsiyada ruscha â«uâ»dan ham qisqaroq boâladi. qiyos qiling: dushman > dbshmen (oâzb.) â turbina (rus.), muzday > mhzday (oâzb.) â muzey (rus) kabi. soâz boshidagi berkitilmagan, urgâusiz boâgâinda â«uâ» unlisi ruscha soâzlarda yoâgâonroq, oâzbekcha soâzlarda ingichkaroq (yumshoqroq) talaffuz etiladi. qiyos qiling: uklad (rus.) â uxlamoq (oâzb.), uzual (rus.) â uzum (oâzb.) kabi. ruscha leksik oâzlashmalarda â«uâ» unlisi yumshoq undoshdan soâng oâta ingichka (old qator unli tarzida), qattiq undoshdan soâng esa yoâgâon (orqa qator unli tarzida) talaffuz qilinadi. qiyos qiling: abajur va manikur (aã¶amyp ea manuiaop), ultimatum va kastum (yribmumamym ea kocmiom), plug va salut (nrtye ea can tom) kabi. rus tilidan oâzlashtirilgan soâzlarda yumshoq undoshdan keyin kelgan â«uâ» oâzbekcha â«uâ» dan ham ingichkaroq va yumshoqroq talaffuz etiladi. qiyos qiling: burro (oâzb.) â byuro (rus.) kabi. ruscha leksik oâzlashmalarning urgâusiz boâgâinidagi â«eâ» unlisi oâzbekcha â«eâ» dan ancha …

orfoepiya va uning tamoyillari 2 - Page 5

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "orfoepiya va uning tamoyillari 2"

1713170844.pptx orfoepiya va uning tamoyillari reja: orfoepiya haqida orfoepik meyorlar boshqa tillardan oâzlashtirilgan orfoepiyalar orfoepiya soâzlarni, ularning tarkibidagi tovushlarni, shuningdek, oâzak va qoâshimchalardan iborat soâ/ formalarini toâgâri talaffuz qilish meâyorlari tizimidir. tilshunoslikning bu tizim haqidagi boâlimi ham orfoepiya deyiladi. orfoepik meâyorlar aslida xalq jonli tili faktlari asosida yaratiladi â jonli tildagi turlicha talaffuz koârinishlaridan adabiy til anâanalariga, taraqqiyot traditsiyalariga mos keladiganlari tanlanadi.. masalan, oâzbek shevalarida bir soâz turlicha talaffuz qilinadi: yoâq-joâq, koâz-goâz, ota-ata, aka-oka, anor-onar kabi. hozirgi zamon davom feâli qoâshimchasi shevalarda âyap(ti), -op(ti)...

Формат PPTX, 86,9 КБ. Чтобы скачать "orfoepiya va uning tamoyillari 2", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: orfoepiya va uning tamoyillari 2 PPTX Бесплатная загрузка Telegram