вилоятга айлантирилган салтанат

DOCX 95,4 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1509378420_69539.docx вилоятга айлантирилган салтанат россия давлати бухоро ва хива хонликларига қарши бос-қинчилик уруши олиб бораётган йилларда қўқон хонлиги ўз бошидан чуқур сиёсий ва ижтимоий-иқтисодий бўҳронни кечи-раётган эди. бу вақтга келиб хонликнинг ҳозирги қиргизис-тон, қозоғистон худудларидаги оқмачит, туркистон, сайрам, чимкент, авлиёота, пишпак, алмати каби вилоятлари, яъни салтанатнинг деярли ярми россия томонидан босиб олинган эди. қўқон хонлигининг ҳудуди асосан фарғона водийсидан иборат бўлиб қолганди. қўқон хонлигининг туркистон, чимкент, тошкент ва бош-қа шаҳарларини босиб олган чор истилочилари бу худудларни россия тасарруфига киритиб олдилар ва расмий «қонунлашти-риб» ҳам қўйдилар. 1868 йил 13 февраль куни туркистон гене-рал-губернаторлиги билан қўқон хонлиги ўртасида шартнома имзоланди. бу келишув, ўз моҳияти билан, қўқон хонлиги учун ниҳоятда оғир, шармандали шартнома эди. мазкур шарт-номага кўра, рус савдогарлари қўқон хонлигидаги барча ша-ҳарлар ва қишлоқларда истаган карвонсаройга эга бўлиш ва савдо агентликларини тузиш ҳуқуқига эга бўлдилар. қўқон хонлиги савдогарлари эса фақат туркистон генерал-губерна-торлиги ҳудудидаги шаҳар ва қишлоқлардагина, яъни ўз юрти-дагина шундай имтиёзга эга …

онидан бошқарилаётганини рус маъмуриятига етказди. бу даврда хонлик чегараси анча қисқариб кетган, хазинага тушадиган даромад камайган эди. хазинани тўлдириш учун эса оғир ва хилма-хил солиқ ва мажбуриятлар жорий этилади. бу ўринда рус тарихчиларидан н. раевскийнинг эътирофи-ни келтириш мақсадга мувофиқдир. у бундай деган: «ўлкани руслар эгаллагандан кейин аҳолининг аҳволи кундан кунга оғирлашиб борди. аҳолидан биз куп нарсани талаб этмокда-миз. улардан солиқ йиғишда эса ҳаддан зиёд авжга чиқаётир-миз. лекин халққа нима бердик? тошкентда ва турли комис-сияларда чиройли айтилган иборалардан ташқари, халқ хўжа-лиги учун биз ҳеч нарса қилмадик». қўқон хони худоёрхон мустамлакачиларга ўзини яхши кўрсатишга зўр берарди. щу боис, у рус маъмурларига ўз садо-қатини ва ҳар қандай хизматга тайёрлигини изҳор этувчи бир қанча хатлар ёзиб турди. бу хусусда худоёрхоннинг 1869 йил 18 апрелда туркистон генерал-губернаторига йўллаган бир мак-туби диққатга лойиқдир. «сизлар томонга қочиб ўтган сарбоз турсунқулов билан, —деб ёзган эди у, - юборган самимий хатингизни олдим. сизга нисбатан бўлган дўстлик туфайли мазкур сарбозни …

ру зулм тарафига ўтуб турга-нида, раияту халқ [ундан] юз ўгирди»,1 — деб ёзган эди. унинг замондошларининг гувоҳлик беришича, худоёрхон сўнгги ўн йиллик (1865—1875) ҳукмдорлигида ўз халқини мисл-сиз талади, бу давр ўғрилик ва қотилликга тўла эди. у бухородан паноҳ топиб юрган кезларида ўзининг ўтмиш қилмишларидан тавба қилиб, энди салтанатга келсам адолатли иш тутаман деган хаёлга ҳам борганлиги маълум. «яна тахтга ўтирсам ҳаммага тенг подшо бўламан, бирини биридан фарқ этмайман» деб парвардигорга шарт ва ваъда қил-ган экан»,2 — деб ёзади муҳаммад азиз марғилоний. худоёр-хоннинг айшу-ишратга муккасидан кетиб, халқ, ватан манфаа-тини чет эл босқинчиси оёғи остига ташлаганини эса шундай тасвирлайди: «ўрусия билан урушмайман. божи хирож бериб туришни хохдайман. пулни кўпайтирсам бўлар экан. бошқа томондан келадиган ёв йўқ. бохузур айшу ишрат қилиб ёта-ман», деб муқаррар қилибди3. таниқли муаррих аҳмад закий валидий ўзининг «худоёрхон-нинг сўнгги кунлари» асарида хонни «мислсиз очкўз, дунёпараст, ўта зулмкор, шафқатсиз, маънавий қашшоқ» шахе сифатида таъ-рифлайди. «худоёрхон, — деб ёзади у, — …

адиган қамиш шох-шибба, янтоқ ва шунга ўхшаш нарсалардан ҳам солиқ унди-рилган. кейинги вақтларда тоғлардан ариқлар орқали оқиб келадиган сувга ҳам солиқ солинган. фақат нафас олинаётган ҳаводан солиқ олинмаган, холос. бу ҳол хонга қарши норози-ликнинг асосий омилларидан бири бўлган эди»1. оқибатда мамлакатда ғалаёнлар бошланди. ғалаёнлар қай тариқа бош-лангани хусусида муаррихлардан мулло мирзо олим тошкан-дий асарида маълумот бор. «абдураҳмон офтобачини қўшуб, кўп аскар бирла буюрди. булар бориб урушуб қирғизларни қочурдилар. қирғизлар паришон бўлуб кетдилар. бирнеча бийлар, чунончи, умарбек, абдураҳмон шайтон, қорақушбий ва сулаймон ўғри ва бир неча қирғиз бийлар бирла қўлга тушти, кўп обрў бирла келиб хонни кўруб, мулоқот қилиб, дуо айладилар. филжумла, хотиржам бўлдилар. эрса мусулмонқул деган қирғиз қипчоқ урушдан қочуб, бир неча қирғизлар мас-лаҳат айлаб хонзода топмоқ учун бухоро тарафига бориб, пўлатхон валади муродхонни' олдига бориб васваса қилиб экан. урганжға, муҳаммад алихон ўғли музаффархоннинг олдига бориб, неча кун туруб васваса қилдиким, хон қилиб, ота тахтига ўлтурмоққа фотиҳа ўқубмиз, сизга буюрдилар, …

имхоннинг набираси деб чустда хон кўтарди. мулло исҳоқ марғилон шаҳрига яқин уҳна деган қишлоқда истиқомат қилувчи бўстон қабиласига мансуб оклада ту-ғилган ва отаси марғилондаги оқмадрасада мударрислик қил-ган. мулло исҳоқ дастлабки маълумотни тунқотар мадрасаси-да, сўнгра отаси ҳузурида олган. 1867 йили ўқишни ташлаб фарғонадаги' сўхга келади ва бу ердаги кўчманчи қирғизлар орасида икки йил яшаб, сўнг уҳнадаги маежидда, кейин эса андижондаги маежидларнинг бирида имомлик қилади. айни пайтда савдогарлик билан ҳам шуғулланади. мулло исҳоқ хонликнинг нуфузли кишиларидан бири, қурамалик абдулмўмин додхоҳ билан дўстлашиб, иккалари тошкентга келадилар. хонликнинг сиёсий курашларида фаол қатнашган ва кўпни курган абдулмўмин кўп воқеаларни унга гапириб бериб, мулло исҳоқнинг сиёсий онги ўсишида муҳим аҳамият тутган. сохта пўлатхон бўлиш таклифини у шу ерда қабул қилади. чин пўлатхоннинг такдири эса бундай бўлган эди: 1810 йили кўқон хони олимхон ўлдирилгандан кейин унинг хотини ота-лиқхон исмли ўғли билан крратегинга қочади. қоратегин ҳоки-ми шо ўз қизини оталиқхонга никоҳлаб беради ва уларни бухо-ро амирига хизмат қилиш …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "вилоятга айлантирилган салтанат"

1509378420_69539.docx вилоятга айлантирилган салтанат россия давлати бухоро ва хива хонликларига қарши бос-қинчилик уруши олиб бораётган йилларда қўқон хонлиги ўз бошидан чуқур сиёсий ва ижтимоий-иқтисодий бўҳронни кечи-раётган эди. бу вақтга келиб хонликнинг ҳозирги қиргизис-тон, қозоғистон худудларидаги оқмачит, туркистон, сайрам, чимкент, авлиёота, пишпак, алмати каби вилоятлари, яъни салтанатнинг деярли ярми россия томонидан босиб олинган эди. қўқон хонлигининг ҳудуди асосан фарғона водийсидан иборат бўлиб қолганди. қўқон хонлигининг туркистон, чимкент, тошкент ва бош-қа шаҳарларини босиб олган чор истилочилари бу худудларни россия тасарруфига киритиб олдилар ва расмий «қонунлашти-риб» ҳам қўйдилар. 1868 йил 13 февраль куни туркистон гене-рал-губернаторлиги билан қўқон хонлиги ўртасида...

Формат DOCX, 95,4 КБ. Чтобы скачать "вилоятга айлантирилган салтанат", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: вилоятга айлантирилган салтанат DOCX Бесплатная загрузка Telegram