андижон қўзғолони

DOCX 56,8 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1509435481_69545.docx андижон қўзғолони тарихга «дукчи эшон қўзғолони» номи билан кирган анди-жон қўзғолони xix аср охиридаги халқ ҳаракатларининг энг катталаридандир. у муҳаммад али эшон (1846-1898) номи билан машҳур1. муҳаммад али марғилон шаҳрига қарашли шахидон қиш-лоғида ўртаҳол деҳқон ва ҳунарманд муҳаммад собир оиласида дунега келган. отаси уни болалигида бухорога олиб бориб, усмонча охунд домла мактабига берган. муҳаммад али 16 ёшга тўлганида самарканд яқинидаги каррух қишлоғида мулла ус-мон охунд судур эшон хизматига берилди. тўрт йилдан сўнг бутун водийга танилган обрўли уламо султонхон тура эшон хизматига киради. муҳаммад али ўзининг одамохун, камбағалпарварлиги ва кунгли очиқлиги ҳамда чуқур мулоҳазакорлиги билан устози эътиборини қозонади. у аравондан асакага ва асакадан ўшга ўтадиган йўлда қатнайдиган карвон ва йўловчилар учун хайрли иш қилади. шаҳрихонсойнинг тепасида аравон билан асака ўртасидаги карвон йўли ёнида жойлашган баланд сувсиз ерда жой қилиб, шаҳрихонсойдан кўзаларда сув ташиб келиб катта иўл еқасига ўрнатилган хумларни тўлдиради. шаҳрихонсойнинг 40—50 саржинлик баланд қурғокликда муҳаммад али боғ барпо қилади. …

ори ота-сидан қолган ҳунар — йигчилик билан машғул бўлган. бекор вақтларида муридлари олиб келиб берган ёғочни та-рашлаб, йиг қилиб, муридларига бир-иккисини совға қилади.! муридлар эса йиг билан ип эшеалар, бири минг бўлга-нидек хаёл қилишган. агар йиг билан йигирилган ипдан тўн тикилган бўлса, табаррук қилиб, қариялар тобутларининг устига ёпмоқ учун олиб қўйишган. замондошларининг ҳикоя қилишларича, муҳаммад али ўрта бўйли, чўққи соқолли, камсухан, кулиб турувчи, овози майин бир киши бўлган. у ҳамма вақт бўз кўйлак ва иштон билан малла тўн кийиб юрган. бошига кичик салла ва қулоҳ қўйиб, бўз маҳси-ко-вуш кийган. муҳаммад али зиёрат учун келганларга, ҳатто мурид ва мухлисларига ҳам, ўзи дастурхон ёзган, нон-ош қўйган. 1890 йилларга келиб эшоннинг зиёратчилари ниҳоят кўпайиб кетгач, муридлари унга 500 от сиғадиган отхона қуриб беришади1, хом ғиштли 12 газли минорасини 34 газга кўтариб, пишиқ ғиштдан ишлаб беришади2. муҳаммад али чекланган, шариат ақидаларидан ўзгани тан олмайдиган руҳонийларга қарама-қарши ўлароқ, давр талаб-эҳтиёжларини англаб етган пешқадам уламо бўлиб, …

нарса йиқилмайди, қиёматгача шу ҳолатда туради», — дейишади. мактабни бошқа тарафга кўчиришга ҳам кўнишмайди. мино-ранинг мактаб томон қулаши арафасида ҳам жоҳил сўфилар бу миноранинг хом ғишт устига қурилганини бир каромат, шунча ёрилиб, бир тарафга оғиб йиқилмаганини иккинчи каромат деб ҳисоблашган. (у896 йилда минора қулаб, мактабнинг ярмини босиб қолиши натижасида сўфи ва 23 бола ҳалок бўлади, 15 бола жароҳат олади/аммо бу воқеани овоза қилмай дарҳол, бости-бости қилишиб, ўлган болаларнинг ота-оналарини ову-тишади. воқеани текширгани келган пристав ва шифокорнинг эшонга даъво қилмай «уч киши ўлганлиги» ҳақида ҳужжат рас-мийлаштириб кетишгани ҳам маъмуриятнинг муҳаммад али обрў-эътибори билан ҳисоблашишга мажбур бўлганлигидан да-лолат беради. полиция бошлиғи эшонни суд жавобгарлигига тортади ва намойишкорона таҳқир ила шаҳарга чақиртиради. аммо марғилондаги судда эшонга даъвогар хун талаб кишилар топилмай, суд уни оклашга мажбур бўлади. ушбу суд жараёни муҳаммад али муридларининг улкан намойиши ва жанговар кўригига айланиб кетади. эшон тантана билан ўтган шаҳар кўчаларини тўлдирган минглаб муридлари уни зафар билан қутлашади. мингтепалик …

ат берсангиз, ҳамма қирғизлар йиғилиб, му-жиклар устига ҳужум қилиб, ҳаммаларини отимиз тўёғи остида бостириб юборамиз. жонимиздан тамом тўйдик. биз қирғиз-ларни бениҳоят бесаранжом қилдилар. бундай юрганимиздан ҳаммамизнинг ўлганимиз яхшироқ. ғазотга ижозат беринг!». эшон бунга жавобан бундай деган: «биродарлар! ҳали вақти эмас, андак фурсат бор, ҳаммамиз бирдан ҳужум қиламиз, охи-ри бу николай зулми остида қолмаймиз, бир оз фурсат бор, таваққуф қилиб туринглар! мен ўзим бош бўлиб ҳамма биро-дарларни, балки тамом шаҳар ахдини ўзимизга ёр қилиб, кей-ин ишни бир йўла бошлаймиз»1. 1896—1897 йилларда россия ички губернияларидан кўчиб келган ва ҳосилдор ерларни эгаллаб олган рус мужиклари би-лан қирғизлар ўртасида тўқнашувлар кучаяди. 1897 йил охири-да кетмонтепа, кўгарт водийларидаги мингдан ортиқ қирғиз яқинда вафот этган бир бойнинг уйида тўпланишади. уларнинг раҳбарлари — волост бошқарувчиси чибил бўлис, қози ноиби мулла раҳматилла мужиклар устига ҳужум қилиш режасини ишлаб чиқишади. улар эшон ҳузурига одам юбориб, ундан маслаҳат сўрайдилар. муҳаммад али зудлик билан чорвадор бой чибил бўлис бош бўлган қирғизлар …

бҳаси (участка) пристави штабс-капитан м.чанишевнинг муҳаммад али эшон хусусида марғилон туман бошлиғига ёзган рапорти ва ахбороти билан танишгач, ташвишлари чиндан ҳам кучайиб кетди. «махфий олган ахборотимга қараганда, — деб ёзган эди м.чанишев, — муридлари ўн мингдан ошган бўлса керак, ҳам-малари эшонга шундай тобеъдирларки, агар амр қилса бир кунда жамъ бўладилар. агар аҳвол шундай давом этаверса, эҳтимол эрон эшонларидек русия давлатига исён чиқарса, ло-ақал ҳукумат бошлиқлари амр-фармонига инқиёд қилмаса»3. мустамлакачиларни приставнинг кейинги ахборотидаги фикри ҳам бир қатор сергаклантирди. чанишев эшон ҳовлисидаги мактабда 3 муаллим 250 болани ўқитаётгани ҳақида ёзиб «булар тез кунда ўқиб чиқсалар, кўпларини истанбулга юбориб ўқитмоқчи эмиш. буларнинг ҳар нечик бўлса-да, манъ қилин-моғи зарур эди»1, дейди. россия доимо туркия билан урушлар қилгани ва ундан ҳамиша хавотир олгани, айниқса туркларнинг туркистонга ин-тилиб ўз қондошларига хайрихоҳ тургани ҳисобга олинса, рус мустамлакачиларининг қандай ташвишга тушиб қолганлари ўз-ўзидан аён бўлади. 'ўша 1897 йили рус разведкаси муҳаммад алининг чиндан ҳам туркия билан алоқа боғлаганлиги …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "андижон қўзғолони"

1509435481_69545.docx андижон қўзғолони тарихга «дукчи эшон қўзғолони» номи билан кирган анди-жон қўзғолони xix аср охиридаги халқ ҳаракатларининг энг катталаридандир. у муҳаммад али эшон (1846-1898) номи билан машҳур1. муҳаммад али марғилон шаҳрига қарашли шахидон қиш-лоғида ўртаҳол деҳқон ва ҳунарманд муҳаммад собир оиласида дунега келган. отаси уни болалигида бухорога олиб бориб, усмонча охунд домла мактабига берган. муҳаммад али 16 ёшга тўлганида самарканд яқинидаги каррух қишлоғида мулла ус-мон охунд судур эшон хизматига берилди. тўрт йилдан сўнг бутун водийга танилган обрўли уламо султонхон тура эшон хизматига киради. муҳаммад али ўзининг одамохун, камбағалпарварлиги ва кунгли очиқлиги ҳамда чуқур мулоҳазакорлиги билан устози эътиборини қозонади. у аравондан асакага ва асакадан ўшга ...

Формат DOCX, 56,8 КБ. Чтобы скачать "андижон қўзғолони", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: андижон қўзғолони DOCX Бесплатная загрузка Telegram