turkiston xalqlari qo`llagan taqvimlar

DOC 114,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1353157515_39848.doc www.arxiv.uz turkiston xalqlari qo`llagan taqvimlar taqvim - vaqt o`lchovlari-kun, hafta, oy, yilni xisoblash tizimi. vaqt o`lchovlarini belgilash tabiat xodisalarining samoviy yoritkichlar harakati bilan bog`liq davriyligiga asoslanadi. taqvim hisobining asosi yil bo`lib, yilning fasl va oylarga bo`linishiga va davomiyligiga qarab tuzilgan oy taqvimi, oy-quyosh taqvimi va quyosh taqvimi mavjud. oy taqvimi. yerning tabiiy yo`ldoshi oyning bir oylik aniq harakati - 29 kun 12 soat 44 daqiqa 2 soniya muddatga asoslanadi. oyning g`arbda o`roq shaklida ko`rinishi oy boshi hisoblanadi. oyning yana shu xolatga qaytib kelishigacha o`tgan muddat bir oyni tashkil qiladi. 29,5 kunning 12 soati xar ikki oyda bir kun qilib qo`shib boriladi. shuning uchun oy taqvimida toq oylar 30 kun, juft oylar 29 kundan qilib belgilangan. 12 soatning qo`shimchalari (44 daqiqa 2 soniya) to`rt yilda yig`ilib bir kun bo`ladi va u kabisa yilining o`n ikkinchi oyi oxiriga 29 kunni 30 kun qilib qo`shib qo`yiladi. oy taqvimida oddiy yil 354 kun, …

at 48 daqiqa 46 soniya yaxlitlanib 6 soat qilib olinadi). uch yil 365 kundan, oddiy yil, to`rtinchi yil esa oddiy yillardan ortib qolgan soatlar 1 kun qo`shilib 366 kun - kabisa yilidan iborat bo`ladi. hozirgi vaqtda dunyo xalqlari quyosh taqvimiga asoslangan yil hisobini qabul qilganlar. yer kurrasidagi xalqlarning barcha aloqa va munosabatlari quyosh taqvimi bo`yicha olib boriladi. yuqoridagilardan ma`lum bo`ladiki, taqvimlar har xil bo`lgan. jahondagi turli xalqlar mazkur taqvimlarning biridan foydalanganlar. ular taqvimni o`z hayotlariga, turmushlariga tatbiq etishni o`z tarixlarida chuqur iz qoldirgan voqealar davridan boshlaganlar. ana shu voqea, ya`ni taqvim boshlangan davrni har bir xalq o`z xayotida tarix boshi-boshlang`ich tarix deb qabul qilgan. boshlang`ich tarix-taqvim boshlanishi (ruscha "era")ga turli xalqlar turli voqealarni asos qilib olganlar. masalan: yahudiylar xilqat (dunyoning yaratilishi)ni, misrliklar nil daryosining toshishini, yunonliklar ilk olimpiada o`yinlarini, rimliklar rim shahrining qurilishini, nasroniylar iso alayxissalomning "tug`ilishi" (milod)ni, musulmonlar muhammad alayhissalomning makkadan madinaga xijratlarini asos qilib olganlar va hokazo. tarix …

qo`llangan taqvimlar va ovrupoda ilk o`rta asrlardan boshlab qo`llanib kelayotgan milodiy taqvim tarixida bir necha islohotlar bo`lib o`tgani ma`lum. turkiston zaminida yashab kelayotgan xalqlar taqvim-yil hisobidan foydalanishda dunyoning eng madaniy xalqlaridan biri hisoblanadilar. bu o`lkada taqvimlarga amal kilish qariyb uch ming yildan buyon davom etib keladi. shu davr mobaynida turkiston xalqlari qadimgi turkiy, xorazmiy, sug`d, avesto (qadimgi eron), yazdigir, hijriy-shamsiy, hijriy-qamariy, melodiy yil hisoblaridan foydalandilar. biz quyida abu rayhon beruniy, mahmud qoshg`ariy, umar xayyom, mirzo ulug`bek va boshqa olimlarning asarlaridan hamda turli tarixiy ilmiy va adabiy manbalardan foydalangan holda yuqorida sanab o`tilgan yil hisoblarining boshlanishi tuzilishi va amalda qo`llanishi xaqida baxoli qudrat mulohaza yuritamiz. qadimgi turkiy yil hisobi - turkiy xalqlarning eng qadimgi va ilk o`rta asrlarda ko`llagan taqvimlari, yil hisoblari haqida juda oz ma`lumotlar saqlanib qolgan. bu xaqda ma`lumot beruvchi manbalar abu rayxon beruniyning "qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar" va mahmud qoshg`ariyning "devonu lutotut turk" asarlaridir. abu rayxon beruniy o`z …

oy. 11. to`qqizinchi oy. 12. o`ninchi oy. beruniy mazkur sahifada yana turk taqvimi haqida gapirib "turk jadvali" degan sarlavha ostida o`n ikki hayvon nomi bilan ataladigan o`n ikki yillik muchal hisobining nomlarini ham keltiradi: 1. sichqon. 2. ud (sigir). 3. bars. 4. tovushqon (quyon). 5. luy (baliq) 6. yilon (ilon). 7. yunt (ot). 8. qo`y. 9. pichin (maymun). 10. tovuq. 11. it. 12. to`ng`iz. yuqoridagilardan ma`lum bo`ladiki, turkiy xalqlarning asosiy taqvimi muchal hisobidan iborat bo`lgan yilning o`n ikki oyi beruniy keltirgan nomlar bilan atalgan. biroq beruniy turkiy xalqlarda qadim zamonlardan buyon biror voqea asos qilib olingan "tarix boshi" deb atalgan, raqam bilan hisoblab kelinadigan yil hisobi to`g`risida ma`lumot bermaydi. shu bilan birga yuqorida aytilgan o`n ikki oyning kunlar miqdori, oddiy va kabisa yili, yilning boshlanishi yangi kunning qachondan hisoblanishi qam aytilmaydi. har holda qadimgi turkiy xalqlarda ham yaqin va o`rta sharqdagi boshqa taqvimlarda bo`lgani kabi yil boshi bahorgi tengkunlikdan boshlangan. …

lda o`rnatilishidan boshlanadi, deydilar. bu fikrni isbotlash uchun urxun-enasoy yozuvlarida bitilgan qabr toshlaridagi bitiklarga murojaat qilaylik. jumladan kultegin yodnomasi shunday tugallanadi. "kultegin qo`y yilida o`n yettinchi kunida o`ldi. to`qqizinchi oyning yigirma yettisida azasini o`tkazdik. binosini, naqshini, bitiktoshini maymun yilida, yettinchi oyning yigirma yettisida butunlay tugatdik. kul tegin qirq yetti yoshida vafot etdi". yuqoridagi sanani xitoy yilnomalari bilan qiyoslab hisoblanganda melodiy 731-yilning 27-fevrali kelib chiqadi. bilga xoqon yodnomasining xotimasi shunday: "otam xoqon it yili o`ninchi oyning yigirma oltisida vafot etdi. to`ng`iz yili beshinchi oyning yigirma yettisida dafn marosimini qildirdim". ushbu sana 734-yilning 26-noyabrga muvofiq tushadi. urxun-enasoy yozuvidagi boshqa yirik yodnomalarda ham xotimada kitobat tarixi yuqoridagi tartibda beriladi. ya`ni oyning soni, uning kuni va muchaldagi hayvon nomi qayd etiladi. azaldan davom etib kelayotgan tadrijiy yil hisobi-tarix boshi (era) bo`lganda, abu rayhon beruniydek sinchkov olim albatta ko`rsatib o`tgan bo`lar edi. abu rayhon beruniy, mahmud qoshg`ariy asarlarida va boshqa manbalarda turkiy xalqlarning asl yil …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "turkiston xalqlari qo`llagan taqvimlar"

1353157515_39848.doc www.arxiv.uz turkiston xalqlari qo`llagan taqvimlar taqvim - vaqt o`lchovlari-kun, hafta, oy, yilni xisoblash tizimi. vaqt o`lchovlarini belgilash tabiat xodisalarining samoviy yoritkichlar harakati bilan bog`liq davriyligiga asoslanadi. taqvim hisobining asosi yil bo`lib, yilning fasl va oylarga bo`linishiga va davomiyligiga qarab tuzilgan oy taqvimi, oy-quyosh taqvimi va quyosh taqvimi mavjud. oy taqvimi. yerning tabiiy yo`ldoshi oyning bir oylik aniq harakati - 29 kun 12 soat 44 daqiqa 2 soniya muddatga asoslanadi. oyning g`arbda o`roq shaklida ko`rinishi oy boshi hisoblanadi. oyning yana shu xolatga qaytib kelishigacha o`tgan muddat bir oyni tashkil qiladi. 29,5 kunning 12 soati xar ikki oyda bir kun qilib qo`shib boriladi. shuning uchun oy taqvimida toq oylar 30 k...

Формат DOC, 114,5 КБ. Чтобы скачать "turkiston xalqlari qo`llagan taqvimlar", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: turkiston xalqlari qo`llagan ta… DOC Бесплатная загрузка Telegram