kalendar va ularning turlari

DOCX 5 pages 26.6 KB Free download

5 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 26.6 KB

File type DOCX

Pages 5

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 5

kalendar va ularning turlari taqvim yoki kalendar (lotincha: calendarium — „qarz daftari“) — yil, oy, hafta va kunlar hisoblashni yuritish tizimi. quyosh, oy, sayyoralarning koʻrinma harakati, kun bilan tunning almashinuvi, oy fazalari va yil fasllarining davriy ravishda takrorlanib turishiga asoslanadi. taqvimning paydo boʻlishi odamning xoʻjalik faoliyatini yuritish ehtiyoji bilan bogʻliq. odamlar quyoshning chiqib botishini kuzatib — kun, oy oʻrogʻining avval kattalashib, soʻng kichrayishiga qarab — oy, yil fasllarining davomida quyoshning ufqdan qanchalik koʻtarilishini kuzatib yil tushunchalariga kelishgan. asta-sekin vaqtni yana ham aniqroq hisoblash ehtiyoji bilan soat, minut birliklari, mifologik anʼanalar asosida hafta tushunchasi kiritilgan. vaqt hisobini toʻgʻri yuritish uchun dastlabki rasadxonalar qurilgan, quyosh soati oʻylab topilgan. taqvim hisobining asosiy birligi — yil. yil esa oylarga, oylar esa kunlarga boʻlingan. bu 3 tushuncha 3 xil astronomik hodisa — mos tartibda yerning quyosh atrofida aylanishi, oyning yer atrofida aylanishi va yerning oʻz oʻqi atrofida aylanishi bilan bogʻliq. bu 3 hodisaning davomiyligi ancha …

2 / 5

horgi teng kunlik har 4 yilda 1 kunga surilgan va bu ham chalkashliklarga sabab boʻlgan. ularni bartaraf etish uchun rim konsuli yuliy sezar mil. av. 46-yilda yunon astronomi sozigen taklifiga muvofiq taqvim islohotini oʻtkazadi: har 4 yildan biri 366 kunlik (kabisa) deb qabul qilinadi. bu taqvim yulian taqvimi deb yuritiladi. yulian taqvimida bir yil 12 oyga boʻlinib toq oylar 31 kun, juft oylar 30 kun, faqat fevral oyi 28 kun (kabisa yili 29 kun). dunyoning koʻp mamlakatlarida hozirgacha oylarning yuliy taqvimdagi nomlari qoʻllanadi. yuliy taqvimda bir yil tropik yildan 11 daqiqa 14 soniya ortiq boʻlgani uchun bu farq har 400-yilda taxminan 3 kunni tashkil qiladi. bu farq yigʻilib 16-asrda 10 kunga yetgan, natijada bahorgi teng kunlik 11 mart ga toʻgʻri kelib qolgan. bu nomutanosiblik xristianlarning diniy bayramlarini belgilashda chalkashlik keltirib chiqarar edi. shuning uchun yuliy taqvimdagi xatolikni tuzatish uchun rim papasi grigoriy xiii 1582-yil 24 fevralda italiyalik vrach va matematik …

3 / 5

onologiya deb ataladi. grigoriy taqvimi qabul qilingan mamlakatlarning koʻpchiligida xronologiya iso masihning tugʻilgan kunidan boshlanadi, yaʼni iso (as) tugʻilgan kun 1-yilning 1 yanvari deb qabul qilingan. tarixning mana shu sanasigacha davri eski era (miloddan avval), keyingi davri esa yangi era (milodiy) deb ham ataladi. oy taqvimida asosiy birlik vazifasini sinodik oy oʻtaydi. oy yer atrofida aylanishi davomida quyoshning toʻgʻrisiga kelishi oy boshi deyiladi. bu vaqtda oy koʻzga koʻrinmaydi, 1—2 kundan keyin u gʻarbda kechqurun oʻtkir oʻroq („yangi oy“) shaklida koʻrinadi. oy taqvimida 12 oy bir yilni tashkil etadi. sinodik oy 29,5306 sutka, yaʼni 29 kun 12 soat 44 min. 3 sek. boʻlgani uchun bir yil taxminan 354 kunga teng boʻladi. hozir oy taqvimi arab mamlakatlarida amal qiladi. 20-asrgacha u asosiy aholisi musulmon boʻlgan mamlakatlar, jumladan, bizning yurtimizda ham qoʻllangan va hijriy (aniqrogʻi hijriy-qamariy) taqvim deb atalgan. hijriy taqvimda xronologiya paygʻambar muhammad (as)ning makkadan madinaga koʻchib borgan (arabcha hijrat) kunidan boshlanadi. …

4 / 5

taqvim ham qoʻllanadi. unda xronologiya hijrat kunidan boshlanadi, ammo yil uzunligi quyosh taqvimi boʻyicha hisoblanadi. yil boshi sifatida bahorgi teng kunlik — navroʻz kuni, oylar esa burjlar bilan deyarli ustma-ust tushadi. ayrim sharq mamlakatlarida ham yil, ham oy asosiy birlik boʻlgan oy-quyosh taqvimlari qoʻllanadi. taqvim tarixida umar xayyom taklif qilgan islohot ham ahamiyatga molik. u oʻsha davrda amalda boʻlgan taqvimlar bilan tanishib, ulardagi kamchiliklardan xoli boʻlgan quyosh taqvimini ishlab chiqqan va saljuqiylar sultoni jaloliddin malikshoh tomonidan joriy ham qilingan (yulian taqvimi boʻyicha 1079-yil 15 martda). ammo sulton vafotidan (1092-yil) keyin amal qilinmay qolib ketgan. umar xayyom taqvimida har 33 yildan 8 tasi: 4, 8, 12, 16, 20, 24, 28 va 33-yillar kabisa yil boʻlgan. bunda bir yil oʻrtacha 365+8/33=365,242424 kunga teng boʻlib, tropik yildan atigi 19,7 sekundga farq qiladi. umar xayyom taqvimini amaldagi taqvimlar ichida eng sodda va anigʻi deyish mumkin. qadimdan turli xalqlar turlicha taqvimlar va xronologiya tizimlaridan foydalangani …

5 / 5

iblik jadvallari tuzilgan. jadval boʻlmagan taqdirda maxsus qoidadan foydalanish mumkin: hijriy yil n bilan, milodiy yil m bilan belgilansa, u holda:m=n-s+622, n=m-622+ mu2622" mas, manbalarga koʻra alisher navoiy hijriy 844-yilning 17 ramazonida tavallud topgan, yaʼni n=844. endi 844:33 taqriban 25,6 ga tengligi uchun m=844+622-25,6= 1440,6. odatda, bu natija 1440/1441 (yaʼni 1440 yo 1441) koʻrinishda yoziladi. qoidani bir oz oʻzgartirib, mikrokalkulyatorda hisoblashga moslash mumkin:m=n*354: 365+622, n=mx365: 354-622. bir taqvimdagi tayin a kunga ikkinchi taqvimda qaysi v kun toʻgʻri kelishini aniqlash lozim boʻlsa, u holda dastavval har ikki taqvim uchun mutanosibligi maʼlum kun — boshlangʻich hisob nuqtasi olinadi. xususan, hijriy va yuliy-grigoriy taqvimlari uchun boshlangʻich nuqta sifatida hijriy 1-yilning 1-muharrami milodiy 622-yil 16-iyulga mos kelishi olinishi mumkin. soʻng birinchi taqvimga muvofiq a kungacha necha kun oʻtgani hisoblanadi va boshqa taqvimda shuncha kun oʻtsa, qaysi sana chiqishi topiladi. shunday qilib, taqvimlar oʻrtasidagi mutanosiblik ularning xronologiyasiga (erasiga) ham bogʻliqdir. turli xalqlarda ming yillar mobaynida …

Want to read more?

Download all 5 pages for free via Telegram.

Download full file

About "kalendar va ularning turlari"

kalendar va ularning turlari taqvim yoki kalendar (lotincha: calendarium — „qarz daftari“) — yil, oy, hafta va kunlar hisoblashni yuritish tizimi. quyosh, oy, sayyoralarning koʻrinma harakati, kun bilan tunning almashinuvi, oy fazalari va yil fasllarining davriy ravishda takrorlanib turishiga asoslanadi. taqvimning paydo boʻlishi odamning xoʻjalik faoliyatini yuritish ehtiyoji bilan bogʻliq. odamlar quyoshning chiqib botishini kuzatib — kun, oy oʻrogʻining avval kattalashib, soʻng kichrayishiga qarab — oy, yil fasllarining davomida quyoshning ufqdan qanchalik koʻtarilishini kuzatib yil tushunchalariga kelishgan. asta-sekin vaqtni yana ham aniqroq hisoblash ehtiyoji bilan soat, minut birliklari, mifologik anʼanalar asosida hafta tushunchasi kiritilgan. vaqt hisobini toʻgʻri yuritish uchun d...

This file contains 5 pages in DOCX format (26.6 KB). To download "kalendar va ularning turlari", click the Telegram button on the left.

Tags: kalendar va ularning turlari DOCX 5 pages Free download Telegram