gidrotexnika inshootlari va ularning ishlash sharoitlari

DOC 1,5 МБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1683712935.doc gidrotexnika inshootlari va ularning ishlash sharoitlari reja: 1. gidrotexnika inshootlari qurilishining qisqacha tarixi 2. gidrotexnika inshootlarini sinflanishi 3. suv inshootlari bo‘g‘ini va suv inshootlari tizimi 4. gidrotexnika inshootlariga ta’siri etuvchi omillar gidrotexnika inshootlari qurilishining qisqacha tarixi yer yuzining dehqonchilik uchun yaroqli kattagina qismida, shu jumladan markaziy osiyoda ham nam tanqisligi mavjud va shu boisdan insonlar, qadim zamonlardan boshlab, tabiiy omillar nomutanosibligini tuzatish hamda yerlarni suv bilan ta’minlanganligini oshirish uchun juda ko‘p kuch va mehnat sarf qilib kelgan. markaziy osiyoning jug‘rofiy joylashgan o‘rni, uning arid iqlimi, ya’ni havoning o‘ta quruqligi, yozning issiq va yog‘insiz bo‘lishi, qishning nam va sovuq kelishi, ya’ni iqlimning keskin kontinental ekanligi va o‘simliklar vegetatsiyasi davrida atmosfera yog‘inlari kam bo‘lishi sababli bu yerlarda sug‘orish yo‘li bilan dehqonchilik qilish taqozo etgan. respublikamizda amalga oshirilayotgan sug‘orma dehqonchilik tarixi uzoq o‘tmishga borib taqaladi, yani u qariyb 10 ming yillik tarixga ega. sug‘orish bilan bog‘liq kanallar va inshootlar qurish ishlari amudaryo, …

t ko‘rsatayotgan narpay, mirzaariq, shohrud, vobkent, pirmast, sultonobod va boshqa ko‘pgina kanallarni sanab o‘tish mumkin. qadimiy davrda ko‘pgina davlatlarning poytaxtlari daryo yoki kanal bo‘yida barpo etilgan. masalan darg‘om kanali samarqand (marokand) ni suv bilan ta’minlagan bo‘lsa, shohrud kanali buxoro shahri ichidan o‘tgan. olib borilgan arxeologik tadqiqot natijalarilari shuni ko‘rsatdiki, amudaryoning quyi qismida irrigatsiya tarmoqlarini eng rivojlangan davri eramizdan avvalgi vi asrdan to eramizning iii asrlarigacha bo‘lgan vaqtga to‘g‘ri keladi. saqlanib qolgan tarixiy hujjatlarga ko‘ra, xorazm voxasi markaziy osiyoda sug‘orma dehqonchilik bilan sho‘g‘ullanish maqsalila qurilgan eng qadimiy gidrotexnik inshootlar tizimiga ega bo‘lgan hudud hisoblanadi. fikrimizning dalili sifatida amudaryodan xorazmning o‘ng qirg‘og‘idan to sultoniztog‘ balandligigacha bo‘lgan joylarni sug‘orish uchun eramizgacha bo‘lgan birinchi ming yillikning o‘rtalarida qurilgan gauxvar (gavhar) kanalini keltirish mumkin. eramizning i asrlarida sultoniztog‘ yon bag‘irlarini sug‘orish uchun tuproqqal’a kanalidan suv oluvchi kattagina tarmoq qurib bitkaziladi, g‘aznaobod-chermen-yab kanalidan sug‘oriladigan yerlar ko‘lami kengayadi, iiiasrda g‘arbiy qiyot kanali qurib bitkaziladi, iv asrda guldursin …

h maqsadida foydalanish (rasmlar) amalga oshirigan. rasm. koriz sxemasi: 1 – quduq; 2 – tunnel qismi; 3 – chiqish qismi (otverstiye). rasm. koriz qudug‘i va undan suv chiqadigan joyi. koriz – yer ostidan o‘tkazilgan murakkab suv inshootidir. bunday irrigatsiya inshootini qurish nixoyatda og‘ir va murakkab bo‘lgan. u mashaqqatli qo‘l mehnatidan tashqari yer osti suvlari to‘planadigan qatlamni yil mavsumlarida bu suvlar sathida ruy beradigan o‘zgarishlar va koriz chiqariladigan joy relyefidagi nishablikni juda aniq belgilashni talab etgan. tarixiy ma’lumotlarga ko‘ra xii-xiii asrlarga kelib xorazmda irrigatsiya ishlarining biroz jonlanganligini guvohi bo‘lamiz: g‘aznaobod (g‘azavot) kanali chermen – yab arig‘i orqali shohsanamgacha, girya kanali qavatqal’a rayonigacha yetkaziladi. markaziy osiyoda qadimiy va eng yirik kanal hisoblangan toshsaqa kanali o‘zining tarmoqlari hisoblanmish shovot, polvon va g‘azovot kanallari ayni kunlarda ham faoliyat ko‘rsatayotganligini aytib o‘tish mumkin. toshkent vohasidagi sug‘orish tizimlari asosan chirchiq va angren daryolarida qurilgan. grek tarixchilarining ta’kidlashicha, toshkent atrofidagi yirik kanallar eramizdan avvalgi iii - ii …

dan oqib tushadigan suvlardan shakillaniladigan norin va qoradaryo daryolarining qirg‘oqlarida rivojlangan. eramizgacha bo‘lgan x asrlarda bu daryolarni suvidan yerlarni sug‘orish uchun foydalanilgan. farg‘ona vodiysida joylashgan daryolarning bo‘ylarida yirik qishloq va shaharlar: kosonsoyda kosonsoy va axsikent; marg‘ilonsoyda marg‘ilon; isfarasoyda isfara; xo‘jabaqirgansoyda xo‘jand; oqbura daryosida o‘sh kabi shaharlar bunyod etilgan. keyinroq barpo etilgan shaxarlarga esa so‘x daryo bo‘yida yuzaga kelgan qo‘qon (200 yil avval), namangansoyda esa namangan (350 yil avval) shaharlarni misol keltirishimiz mumkin. taniqli sharqshunos olim v.v.bartoldning fikriga ko‘ra, farg‘ona vodiysidagi kanallar xorazm vohasidagi, zarafshon va chirchiq daryo-lariga qurilgan inshootlarga nisbatan ancha keyinroq, ya’ni xvi - xvii asrlarda paydo bo‘lgan. uning yozishicha ana shu davrda qoradaryo va norin daryolaridan kanal qazib chiqarilgan. qo‘qon xonlari davrida qurilgan kanallardan sug‘orilgan maydonlar o‘z o‘lchamiga ko‘ra, turkiston tarixida beqiyos o‘rin tutadi. biroq, markaziy osiyoda tez-tez bo‘lib turgan qirg‘inbarot urushlar, nizomlar va kelishmovchiliklar sug‘orish tizimlari va shahar, qishloqlarni vayronaga aylantirgan. birgina necha asrlarga iz qoldirgan xiii …

, forish va qo‘shni tuman hududlaridagi soylarda suv ombor-lari bunyod etish maqsadida qurilgan to‘g‘onlarni uchratish mumkin. misol tariqasida forish tumanida x asrda osmon soyida qurilgan xon to‘g‘onini, kattaqo‘rg‘on tumanida xii asrda qurilgan g‘isht to‘g‘onni va nurotaning sharq tomonidagi axchop soyida qurilgan abdullaxon to‘g‘onlarini keltirish mumkin. xon to‘g‘oni ikki tomoni qattiq tog‘ jinslaridan iborat bo‘lgan osmon soyining tor yerida barpo etilgan bo‘lib, uning uzunligi 50 m, balandligi esa 15,2 m ni tashkil etgan (rasm). rasm “xon” to‘g‘oni qoldiqlari. xon to‘g‘onini qurishda qattiq tog‘ jinslari (toshlar) ishlatilgan, ular ganch yordamida birlashtirilgan. suv omboridagi suv sathi uzunligi 700 m, to‘g‘on oldidagi kengligi 50 m, suv dami yetib borgan yerdagi kenglik 200 m ga teng bo‘lib, hajmi 1,5 mln. m3 ni tashkil qilgan. bu esa kaltepa cho‘lidagi 2...3 ming ga yerni sug‘orish imkonini bergan. toshqin vaqtida to‘plangan suvlarni suv omboridan chiqarish va undan ekinlarni sug‘orish maqsadida foydalanish uchun to‘g‘onning o‘ng tomoniga, qirg‘oqqa yaqin qilib …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "gidrotexnika inshootlari va ularning ishlash sharoitlari"

1683712935.doc gidrotexnika inshootlari va ularning ishlash sharoitlari reja: 1. gidrotexnika inshootlari qurilishining qisqacha tarixi 2. gidrotexnika inshootlarini sinflanishi 3. suv inshootlari bo‘g‘ini va suv inshootlari tizimi 4. gidrotexnika inshootlariga ta’siri etuvchi omillar gidrotexnika inshootlari qurilishining qisqacha tarixi yer yuzining dehqonchilik uchun yaroqli kattagina qismida, shu jumladan markaziy osiyoda ham nam tanqisligi mavjud va shu boisdan insonlar, qadim zamonlardan boshlab, tabiiy omillar nomutanosibligini tuzatish hamda yerlarni suv bilan ta’minlanganligini oshirish uchun juda ko‘p kuch va mehnat sarf qilib kelgan. markaziy osiyoning jug‘rofiy joylashgan o‘rni, uning arid iqlimi, ya’ni havoning o‘ta quruqligi, yozning issiq va yog‘insiz bo‘lishi, qishning nam ...

Формат DOC, 1,5 МБ. Чтобы скачать "gidrotexnika inshootlari va ularning ishlash sharoitlari", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: gidrotexnika inshootlari va ula… DOC Бесплатная загрузка Telegram