undalmalar....

DOC 91.0 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1662840525.doc page 2 undalmalar reja: 1. undalmalarning ifodalanishi 2. undalmalarning sostavi 3. undalmalarning o’rni 4. undalmalarning intonatsiyasi undalma- so’zlovchining nutqi qaratilgan, boshqa bir shaxs yoki predmetni ifodalagan so’z yoki so’z birikmasidir. undalma bosh kelishikdagi ot yoki ot ma’nosidagi so’zlar orqali ifodalanib, gapning umumiy mazmunini to’ldiradi, gapning kimga qarashli ekanini ko’rsatib turadi. undalma dialogik nutqda, monologda, avtor nutqida, murojat, shior, buyruq, chaqiriq, e’lonlarda ishlatiladi: - otajon deyman, o’yinga usta ekansiz-ku, - dedi o’rmonjon kulib. – shuni aytgin, o’g’lim, o’yinga usta ekanman... bir menmi? shu odamlarga ham o’yin – kulgi yarashar ekan-ku! -bu odamlarga juda-juda ko’p narsalar yarashadi, otajon (a.qahhor). ishchilar, uyg’on, senga yetishda zamon (h.hakimzoda) . butun fikrim – hayotim senda, ukraina! ey yurak quyoshi (h.olimjon). kolxozchi o’rtoq, tez-u toza ter (gazetadan). undalma gapning bosh yoki ikkinchi darajali bo’laklari bilan moslashuv, boshqaruv yoki bitishuv aloqasiga kirisha olmaydi. ammo u gapning zarur qismlaridan biri hisoblanadi, shuning uchun ham u ayrim gap bo’laklari …

i quyidagicha: 1. undalma chaqirish intonatsiyasi bilan talaffuz etiladi. ajratilgan izohlar esa ajratilgan, sust intonatsiya bilan aytiladi. 2. undalma nutq qarashli bo’lgan ob’yektni ifodalaydi, izohlar esa biror bo’lakni izohlaydi (undalma ba’zan izohlashi ham mumkin. ammo uning undalmalik xususiyati birinchi planda bo’ladi. 3. undalma bosh kelishikda bo’ladi, izohlar izohlanmishning shakliga ko’ra, turlicha bo’lishi ham mumkun. undalmalar nominativ gaplarga shaklan o’xshaydi. ammo mazmunan va grammatik, intonatsion xususiyatiga ko’ra ulardan farqlanadi. nominativ gaplarga misollar: budapesht! endilikda hammaning og’zidan shu so’z tushmas edi (o.gonchar). dunay, dinay! degani shu ekan-da! (o.gonchar). eh, fris!-deb musht o’xtalardi yov tarafga qarab xoma.- men senga qirq birinchi yilda dunyoning yarmini bosib o’tishga o’tasan-ku, ammo uyinga qaytib borolmaysan, demaganmidim? (o.gonchar). jahannamday qizg’in qumliklardan keyin bu vodiy ertaklardagiday go’zal, o farg’ona! (oybek). sobir jangda, mehnatda qotgan, dag’allashgan barmoqlaridan handalak sharbatini shir-shir oqizib, xursand qichqirdi: o jonim farg’ona, oq oltinim, bog’im (oybek). oxo, yangi farhod va shirinlar!- ko’zlarini jo’rttaga chaqchaytirib, qoshlarini o’ynatib …

n). qani, dakang xo’roz, zakazingni qila ber (a.qahhor). bugun tilingga shaker surtib olganmisan, changal. ol, jiyan, yo’l yurib kelgansan (oybek). xush kelibsizlar, og’alar, xush ko’rdik! – deb ularga eshikni ko’rsatdi (m.ibragimov). fridun kosani joyiga qo’ydi-da: - qo’rqma, ona, sindirmayman, - dedi (m.ibragimov). hech qayerga yuborma, musa tog’a, hech qayirga… bolalarga kiyim-bosh qilinglar (m.ibragimov). yigit, bir kishiga adabiyotdan dars berishga rozi bo’larmiding? – deb so’radi (m.ibragimov). hammamizga ham ruxsat eting, o’rtoq leytenant (furmanov). o’rtoq general mayor, menga ham jangga kirishga ruxsat bering (yashin). o’zbek tilida xotinning erga murojaatini ifodalash uchun odatda otasi, erning xotinga murojaatini ifodalash uchun oyisi (onasi) so’zlari qo’llanadi: ko’z tegmasin, otasi, fridun juda yaxshi yigit bo’libdi! – der edi sarbiya xola (m.ibragimov). ba’zan undalma zo’zlovchining o’zi bo’lishi, so’zlovchi o’ziga o’zi murojaat etishi mumkin. bu hol ayrim monolog gaplarda (ichki nutq) yoki she’riyatda traditsion qodiga muvofiq, she’r avtorini ko’rsatish uchun oxirgi baytda qo’llanadi: chuqur yoz, shirin yoz,shoshilmay soz yoz, …

hi, izohlovchilar qo’shilib keladi: hoy yaxshi qiz, qiz, yaqinroq kel, bir-ikki og’iz so’z so’zlayin (h.olimjon). (nega o’qituvchingiz ko’rinmaydi, azizim shamsiya) deb so’radi (m.ismoiliy). sharqqa nur beruvchi , ey o’zbekiston, ulug’ oilada topding sharafshon! (t.to’la). porlagan yuz, yashnagan ko’z, botir qiz! komsomolda chechak kabi ochding yuz (h.olimjon). b) undalma boshqa undalmalar orqali izohlanadi. bu holda shaklan uyishgan undalmalar vujudga kelib, so’ngi undalmalar birinchi, asosiy undalmani izohlaydi: (yashagil, traktorim, quyoshim, nonim, boshimga oltindan qo’yding chambarak, yashagil, mehnatim, quvvatim, jonim, ilk tong otardan berolding darak (g’.g’ulom). misolda asosiy undalma traktorim, qolgan undalmalar uni izohlaydi. v) shaxs, predmetning tashqi yoki ichki belgisiga ko’ra ta’riflanadi; bunday undalmalar orqali so’zlovchining ma’lum shaxs, predmetga modal munosabati ham ifodalanadi: o’n to’qqizdan oshmay tur go’zal (h.olimjon). xalq kesadi yo’rtqich kallasin, la’nat senga, trumenchi jallodlar! (islom shoir). andak sabr eting, do’stim, men sizga ba’zi voqealarni so’zlay... (oybek). xo’sh, ahvollar qalay, jangchi o’rtoqlar (yashin). bu xil undalmalar ko’pincha otlashgan so’zlar bilan …

shatish orqali ta’riflanadi (bunda o’xshatilgan predmetning asosiy xarakterli belgisi ma’lum shaxs, predmetlarga ko’chiriladi): sayra, to’ti qushim, sayra (h.hakimzoda). o’tirganlardan biri yonidan joy berish taraddudiga tushib:- kel, chirog’im, kela qol,- dedi (p.tursun). hoy bo’rilar, so’zlaringdan qayt. bo’lmasa hokimingga bormayman, mingboshingga yalinmayman, xalqqa arz qilaman, xalqqa (h.hakimzoda). suqma koreyaga tumshug’ing, tulki! qolsin qo’lida koreya erki! (mirtemir). sen yetim emassan, tinchlan, jigarim (g’ g’ulom). bog’imda anorim, senga yo’l bo’lsin? qatordagi norim, senga yo’l bo’lsin? ispihon xanjarim, senga yo’l bo’lsin? umrimning mevasi- bir toza nihol, bitgan olmazorim, senga yo’l bo’lsin? (fol’klor). bu xil undalmalar ayrim o’rinlarda shaxs, predmedmetning tashqi bir belgisini ifodalaydi: choloq, ko’r, kar, kal va shunga o’xshash so’zlar undalarmani tashkil etadi. ba’zan hoy shlyapali! ey mashina! tipidagi undalmalar ham og’zaki nutqda uchraydi. bunda so’zlovchi uchun noma’lum shaxs birinchi ko’zga tashlangan, shu vaziyatda muhim bo’lgan belgisiga ko’ra nomlanadi (hoy shlyapasi bor odam! ey mashinasi bor yoki mashinani boshqarayotgan kishi kabi). undalma orqali ifodalangan …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "undalmalar...."

1662840525.doc page 2 undalmalar reja: 1. undalmalarning ifodalanishi 2. undalmalarning sostavi 3. undalmalarning o’rni 4. undalmalarning intonatsiyasi undalma- so’zlovchining nutqi qaratilgan, boshqa bir shaxs yoki predmetni ifodalagan so’z yoki so’z birikmasidir. undalma bosh kelishikdagi ot yoki ot ma’nosidagi so’zlar orqali ifodalanib, gapning umumiy mazmunini to’ldiradi, gapning kimga qarashli ekanini ko’rsatib turadi. undalma dialogik nutqda, monologda, avtor nutqida, murojat, shior, buyruq, chaqiriq, e’lonlarda ishlatiladi: - otajon deyman, o’yinga usta ekansiz-ku, - dedi o’rmonjon kulib. – shuni aytgin, o’g’lim, o’yinga usta ekanman... bir menmi? shu odamlarga ham o’yin – kulgi yarashar ekan-ku! -bu odamlarga juda-juda ko’p narsalar yarashadi, otajon (a.qahhor). ishchilar, uyg’on, ...

DOC format, 91.0 KB. To download "undalmalar....", click the Telegram button on the left.

Tags: undalmalar.... DOC Free download Telegram