санамаларнинг таснифи ва таркибий хусусиятлари

DOC 166,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1404904117_54964.doc санамаларнинг таснифи ва таркибий хусусиятлари санамалар таснифи тарихидан. санамалар шу қадар ранг-барангки, бу улар таснифотидаги турли-туманликда ҳам ўз ифодасини топган. чунончи, г.с.виноградов илк бор шундай таснифга қўл урар экан, дастлаб санамалар луғат таркибига эътиборни қаратди. сўнгра мавзу моҳияти ва оҳангига асосланиб, уларни қуйидагича уч ички турга ажратиб ўрганди: 1. рақам санамалар (считалки-числовки). 2. сўқма санамалар (заумные считалки). 3. рақам ва сўқма сўз ўрнида қўлланган ва уларга тенг келадиган сўз-санамалар (считалки-заменки). м.н.мельников эса, ундан фарқли ўлароқ, санамаларни биринчи навбатда композицияси, товуш ритмикаси ва воқеабанд (сюжет)лигини ҳисобга олган ҳолда тасниф қилди ва уларнинг қуйидаги уч кўринишини қайд этди: 1. сўқма санамалар (заумные считалки). 2. воқеабанд санамалар (сюжетные считалки). 3. кумулятив санамалар (кумулятивные считалки) м.н.мельников сўқма санамаларда товушнинг ритмик қўлланилиши принципи, воқеабанд санамалар - воқеа ривожининг меъёрий ва драматик ҳолатлари, кумулятив санамаларда эса турли хил ноаниқ фикрлар тизими ёки йиғмаси орқали образлар ранг-баранглиги, уларнинг лексик, синтактик воситалар асосида мантиқий ифодаланишини асос қилиб …

бўлади. у аслида г.с.виноградов «бу туркумдаги санамалар болалар репертуарига кеч кириб келган, сўзларнинг матнда рақам ўрнига алмашинуви ҳисобига юзага келган»лиги тўғрисидаги қарашини эътироф этади. лекин г.с.виноградов ишида бунинг асосий моҳияти нимадан иборат эканлиги кўрсатиб ўтилмаган, дейди. бундан ташқари, м.н.мельников санаманинг бир ички турини изловчи истилоҳ (считалки заменки)га аввал эътироз билдириб, унинг юзага келишида санамалардаги образ, тушунча, воқеалар тизимининг кенгайиши асосий сабаб бўлган деб кўрсатади. натижада у, в.п.аникин ва a.m.мартинова эътирофларича, санамаларда рақам ўрнини сўз эгаллаш жараёни тарихий-генетик тараққиёт асосида юзага келганлигини эътибордан соқит қилади. белорус болалар фольклорини ўрганган г.а.барташевич эса санамаларни икки гуруҳга ажратади: 1. воқеабанд санамалар. 2. воқеасиз санамалар. бизнингча, бу тасниф ҳам воқеабандлик (сюжет) нуқтаи назаридан амалга оширилган бўлиб, унда санамаларнинг луғат таркиби, поэтик хусусияти, кумулятив санамалардаги образлилик, воқеаларнинг гоҳ мавжуд, гоҳ номавжудлиги каби хусусиятлари ҳисобга олинмаган. бироқ тожик, татар ва бошқа қардош халқлар болалар фольклорига оид тадқиқотларда санамалар таснифотига деярли эътибор қилинмаган. ўзбек болалар фольклорида санамаларни илк …

яхлитлигини таъминловчи ритмнинг устуворлигини асос қилиб олади. санамалардаги саноқ ритми болаларга саноқнигина ўргатиб қолмайди, балки санаш оҳангини вазнга ҳам солади гоҳида кетма-кет, гоҳида жамловчи вазифасида айтиладиган рақамлар жанрнинг асосий воситаси бўлиб хизмат қилувчи поэтик оҳангни юзага келтиради. шу нуқтаи назардан қаралса, матндаги рақам ритмик жараённи изчил таъминлабгина қолмай, ўз навбатида, поэтик оҳангдорликнинг турли шаклларда жилоланишини ҳам намоён этади. олим саноқ интонациясидаги сўзлар асосида яратилган санамалар туркумини композицион тузилиши жиҳатидан гуруҳларга ажратгандек кўринади. чунончи, санаш оҳангига мос қўл ёки оёқ ҳаракатлари бажарилиб, шу асосда ритмга эришиш таъкидланади. шу билан бир қаторда, бу жанр шаклланишида халқимиз этнографиясига оид айрим таъқиқ (табу)ларнинг муҳим роль ўйнаганлигини ҳам эътироф этади. санамаларнинг иккинчи тури - кумулятив санамалар бўлиб, м.н.мельников томонидан эътироф этилган. бу турга хос поэтик хусусиятлар ўзбек болалар фольклоридаги намуналарда ҳам учраши мисоллар билан далилланган. «кумулятив» сўзи тартибсиз, мантиқсиз сўз ва ибораларнинг санаш ритмида жамланишидир. бола ана шу бир-бирига мантиқан боғланмаган, фикран сочилиб кетган пароканда …

00 сатр), хоразмлик собир эҳсон турк тўплаган 15 (130сатр), й.султонов ва бошқалар тўплаган 12 (105 сатр), f.жаҳонгировнинг 8 (28 сатр), таи архивидаги 54 (310 сатр), ўзимиз ёзиб олган 51 (400 сатрлик) - жами 246 санама (1775 сатр) матни табиати, композицион таркиби, мавзу ва воқеабандлиги, поэтик хусусиятлари мантиқидан келиб чиқилганда ҳам о.сафаров таснифи тўла-тўкис ўзини оқлайди. бинобарин, биз ҳам унинг тубандагича уч ички турга ажратилган ҳолда ўрганилишини маъқул топамиз: 1. воқеабанд санамалар. 2. кумулятив санамалар. 3. сўқма санамалар. 1. воқеабанд санамалар. бу турдаги санамаларда воқеабандлик етакчилик қилади. матнда воқеалар кетма-кет изчилликда бўлиб, яхлит сюжет даражасида ўсиб чиққан. воқеалар баёни рақамлар воситасида санаш оҳангида баён этилади. бундай санамаларнинг асосий «манбаи» рақам бўлса, гоҳида рақамлар ўрнини саноқ оҳангидаги сўзлар эгаллаган бўлиши ҳам мумкин. воқеабанд санамаларда рақам ва маъноли сўзнинг ўзаро муносабати ва қай бирининг устуворлигига кўра уларнинг ички икки хилини ажратиб кўрсатиш мақсадга мувофиқ: а) рақам-санамалар. бу типдаги санамаларни о.сафаров саноқ ритми асос …

бу санамалар хусусида гапириб: «жанрнинг санама дейилишида ҳам шу хусусият (рақамлар - с.а.) бош таомилга айланган»лигини эътироф этади. демак, рақам - санамалардаги асосий восита. у, энг аввало, санашни ўрганиш асосида болаларда ҳисоблаш туйғусини шакллантириш ва такомиллаштиришга хизмат қилади: эллик, олтмиш, етмиш, саксон, тўқсон, юз, юздан чиққан оппоқ қиз! хаяллама, чиққин тез! бундай санамаларда рақам нафақат предметнинг миқдорини кўрсатади, балки шу предметга муносабатни ифодалашга ҳам хизмат қилади: бир буғдой, икки буғдой, уч буғдой, пуч буғдой санамада икки хил мазмун акс эттирилган: биринчисида -бир буғдой донаси кўпайиб, икки ва ундан ҳам кўп буғдойга айланиши ифодаланса, иккинчисида - учинчи мисрадаги уч буғдой-аслида бангидевона маъносида бўлиб, у ёки бу боланинг анқовлиги, телбалиги сингари қусурларига ишора маъносини ҳам акс эттиради. болаларнинг мурғак қалбларида тўлқин ураётган юксак орзу-ҳаваслар, қувонч-шодликларнинг изҳори ифодаланган санамалар ҳам анчагина. уларда замонавий руҳ балқиб туради. бу санамалар ҳамон фаол яратилаётганидан шаҳодат беради: бир, икки, ўн олти, ўн олти деб ким айтди? ўн …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "санамаларнинг таснифи ва таркибий хусусиятлари"

1404904117_54964.doc санамаларнинг таснифи ва таркибий хусусиятлари санамалар таснифи тарихидан. санамалар шу қадар ранг-барангки, бу улар таснифотидаги турли-туманликда ҳам ўз ифодасини топган. чунончи, г.с.виноградов илк бор шундай таснифга қўл урар экан, дастлаб санамалар луғат таркибига эътиборни қаратди. сўнгра мавзу моҳияти ва оҳангига асосланиб, уларни қуйидагича уч ички турга ажратиб ўрганди: 1. рақам санамалар (считалки-числовки). 2. сўқма санамалар (заумные считалки). 3. рақам ва сўқма сўз ўрнида қўлланган ва уларга тенг келадиган сўз-санамалар (считалки-заменки). м.н.мельников эса, ундан фарқли ўлароқ, санамаларни биринчи навбатда композицияси, товуш ритмикаси ва воқеабанд (сюжет)лигини ҳисобга олган ҳолда тасниф қилди ва уларнинг қуйидаги уч кўринишини қайд этди: 1. сўқма санам...

Формат DOC, 166,0 КБ. Чтобы скачать "санамаларнинг таснифи ва таркибий хусусиятлари", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: санамаларнинг таснифи ва таркиб… DOC Бесплатная загрузка Telegram