etnografik ma'lumot va arxeologik topilmalar-totemik talqinlar tayanchi

DOC 46,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1662840951.doc etnografik ma'lumot va arxeologik topilmalar-totemik talqinlar tayanchi etnografik ma'lumotlar tahlili shuni ko'tsatadiki, totemizm kishilik tarixining ilk bosqichlaridan boshlab barcha etnik guruhlar hayotida yetakchi o'rinni egallagan. binobarin, hech bir xalq o'z taraqqiyoti davomida bu bosqichni chetlab o'tmagan. uning ilkin izlari ko'hna tarix qaridan to bugungi kunga qadar dunyo xalqlari o'rtasida saqlanib kelmoqda. shu jihatdan olganda, g. jalolovning «hozirgi kunda hindistonda sigir va maymunga, birmada kobra ilonga, sharqiy -janubiy osiyoda ho'kizga va dunyoning boshqa ko'plab mamlakatlarida turli hayvonlarga sajda qilish holatlari qadimiy totemistik qarashlar bilan bog'liq» degan e'tirofini ancha asosli deyish mumkin. totemizm qadimgi turkiy xalqlar hayotida ham muhim ahamiyat kasb etgan. so'z hayvonlarning totemlik mohiyati xususida ketar ekan, b. sarimsoqovning hozirgi turkiy xalqlar emas, «...balki iqtisodiy - siyosiy jihatdan tarqoq bo'lgan qadimgi juda ko'p urug' va qabilalar tasavvuri bilan ish ko'rishimiz lozim», degan fikriga asoslanish o'rinli deb bilamiz. hozirgi markaziy osiyo, janubiy sibir va janubiy ural xalqlari tarkibida juda ko'p …

uyshun kabi qabilalar ham bo'riga totem sifatida topinuvchi urug' vakillari hisoblanadi. yana bir misol, turkiy qavmlarning urug'-qabila nomlari orasida oq va qora kuy bilan bog'liq atamalar ham uchraydi. buni ye.d.tursunovning kuzatishlari tasdiqlaydi. xii asrda amudaryodan o'tib eronning shimoliy rayonlarida o'rnashgan turkman urug'larining bayrog'ida kuy kallasining tasviri tushirilganligini etnograf g. i. karpov qaydlarida ham tasdiqlanadi. shuningdek, oq qo'yli, qora qo'yli urug'lari qozoqlarda ham mavjud bo'lgan. «ugo'znoma»da tasvirlangan oq va qora qo'ylarni hoqon taxti yonidagi yog'ochlarga bog'lash motivida ham bu kabi atamalar mohiyatida totem va unga e'tiqod tushunchalari mujassamlashgan. yuqoridagi fikrlarni to'ldirish va dalillashda ibtidoiy davrga oid arxeologik topilmalar hamda gor devorlariga ishlangan turli xil hayvon tasvirlari alohida ahamiyat kasb etadi. bu o'rinda e'tiborga molik ma'lumotlar talaygina. jumladan, s.p. tolstov ko'pgina arxeologik ashyolar va tarixiy manbalar asosida sharq xalqlari, xususan, turkiy qabilalar madaniyatida ot, ilon, ho'kiz va boshqa hayvonlar kultiga sig'inish hamda ularni ilohiylashtirish hollari tarixiy haqiqat ekanligini e'tirof etadi. ma'lumki z.p. …

a reallik kasb etishi mumkin. shunday qilib yuqorida keltirilgan omillar ibtidoiy odamning nafaqat maishiy turmushida, balki uning ma'naviy dunyoqarashida ham ustivorlik qila boshladi. shu asosda diniy-e'tiqodiy qarashlar tizimi ham yuzaga keldi. bu esa ibtidoiy odamning totem va unga munosabati masalasidagi umumiy tasavvurlarining diniy harakterda bo'lishiga sabab bo'ldi. shuningdek, mazkur omillar totemik belgilar: qon - qarindosh, yaratuvchi, homiy va nihoyat, tangri kabi ilohiy xususiyatlarning pay do bo'lishi va barqarorlashuvida asos - zamin bo'lib xizmat qildi. ma'lum bo'ladiki, urf-odatlar va diniy e'tiqodlar ham totemlar taqdirida tayanch darajasiga ko'tarilgan. xulosa qilib aytganda, xalqning ijtimoiy-maishiy hayoti bilan bog'liq bo'lgan tarixiy davr haqiqati, avvalo, hayvonlar haqidagi afsonalarni, so'ngra esa mazkur tipdagi ertaklarning paydo bo'lishiga zamin yaratdi. ertaklarning tarixiy taqdirida real voqelikka munosabat tamoyillari. hayvonlar haqidagi ertaklarga xos bo'lgan tarixiylikning ikkinchi belgisi -ularning real voqeliqqa munosabati masalasidir. ertaklarning real voqeliqqa munosabati masalasi nisbatan murakkab tushuncha va jarayonlarni o'z ichiga oladi. binobarin, k. imomovning e'tiroficha «munosabat maqsadi …

a mif, afsona voqealariga favqulodda real tus berishi, g'ayritabiiy hodisalarni haqiqat, deb baholashi kabi holatlarga borib taqaladi. demak, hayvonlar haqidagi ertaklarning an'anaviy badiiy kuchim doirasiga o'tish jarayoni g'oyaviy munosabatlar tizimidan boshlangan. buni mazkur tipdagi ertaklarning ibtidoiy shakli bo'lgan totemistik miflar tasdiqlaydi. tarixiy manbalar tahlili shuni ko'rsatadiki, qadimgi turkiy xalqlar tasavvurlaridagi real voqelikka munosabat ikki xil harakterli xususiyatda namoyon bo'ladi. birinchisi, qadimgi odamning tabiatga va lining bebosh kuchlariga qarshi kurashdagi faolligi, ikkinchisi esa tafakkurning voqelikdan turib hayratomuz parvoz qilishida ko'zga tashlanadi. ma'lum bo'ladiki, tabiatga tobe bo'lgan ibtidoiy odamning umumiy tasavvurlari, dastavval olamdagi barcha mayjudotlarning qayerdan va qanday paydo bo'lganiga qiziqishidan boshlangan. shu ma'noda k. imomovning «o'tmish haqida mana shunday flkr yuritishning o'zi ma'lum darajada tarixning boshlanishidir. o'tmish haqidagi bu tasavvurlarning mazmuni, albatta, juda ham hayoliydir», - deyishidajon bor. shunday bo'lsa - da, ibtidoiy - sinkretik mafkura kishilik jamoasi birligi ilk bosqichining ma'naviy uskurtmasi sifatida tabiat va ijtimoiy hayotning barcha hodisalariga qorishiq …

ingi elementi odamni qandaydir bir totem hayvondan...o'ziga o'xshatib yasagan,» -deb buni biz qadimgi turkiy xalqlar madaniyatida saqlanib qolgan ko'hna mif va afsonalar misolida ko'rib o'tamiz. turkiy xalqlar mifalogiyasida hayvonlarning totimistik e'tiqodlar bilan bog'liq xususiyatlarini ifodalovchi qadimgi og'zaki hikoyalar alohida o'rin tutadi. bu turdagi hikoyalar fanda totimistik miflar nomi bilan yuritiladi. totimistik miflar real voqelik in'ikosi emas, balki qabilaviy - e'tiqodiy tasavvurlar majmuidir. ular ajdodlarimizning e'tiqodiy tushunchalari negizida, ya'ni borliqqa va ayniqsa totem hayvonlarga munosabat bildirishlari zaminida yuzaga kelgan. binobarin, munosabatlar tarzi hayvonlarga totemik e'tiqod qo'yishdan tortib, toki ularga sig'inish va hatto ularni tangri darajasida ulug'lash, ilohiylashtirishgacha bo'lgan jarayonlar tavsifi bilan izohlanadi. shu o'rinda yana bir muammo - totem va unga munosabat darajasini belgilash masalasidir. bu kabi mulohazalar silsilasida fikr yuritish va uni muayyan tushunchalar doirasida asoslash uchun tarixga murojaat etamiz. tarixdan ma'lumki, turkiy xalqlar, jumladan, o'zbek urug'larining ota - bobolari ot, it, ho'kiz, ilon, bo'ri va boshqa shu kabi hayvonlarga …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "etnografik ma'lumot va arxeologik topilmalar-totemik talqinlar tayanchi"

1662840951.doc etnografik ma'lumot va arxeologik topilmalar-totemik talqinlar tayanchi etnografik ma'lumotlar tahlili shuni ko'tsatadiki, totemizm kishilik tarixining ilk bosqichlaridan boshlab barcha etnik guruhlar hayotida yetakchi o'rinni egallagan. binobarin, hech bir xalq o'z taraqqiyoti davomida bu bosqichni chetlab o'tmagan. uning ilkin izlari ko'hna tarix qaridan to bugungi kunga qadar dunyo xalqlari o'rtasida saqlanib kelmoqda. shu jihatdan olganda, g. jalolovning «hozirgi kunda hindistonda sigir va maymunga, birmada kobra ilonga, sharqiy -janubiy osiyoda ho'kizga va dunyoning boshqa ko'plab mamlakatlarida turli hayvonlarga sajda qilish holatlari qadimiy totemistik qarashlar bilan bog'liq» degan e'tirofini ancha asosli deyish mumkin. totemizm qadimgi turkiy xalqlar hayotida ham mu...

Формат DOC, 46,5 КБ. Чтобы скачать "etnografik ma'lumot va arxeologik topilmalar-totemik talqinlar tayanchi", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: etnografik ma'lumot va arxeolog… DOC Бесплатная загрузка Telegram