nutq madaniyatiga kirish

DOC 57.5 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1403950257_49060.doc nutq madaniyatiga kirish nutq madaniyatiga kirish reja: 1. nutq madaniyatiga kirish 2. nutq madaniyati va nutq odobi madaniyatning bir bo‘lagi sifatida nutq madaniyati ham bir ziyolining ziyolilik darajasini belgilaydigan mezondir. ayniqsa, san’at ahli hamisha elning nazarida bo‘ladi. san’atkor nafaqat o‘zining kuy qo‘shiqlari ijrosi bilan, balki o‘zining sermazmun, ta’sirchan, jozibador nutqi bilan ham tinglovchilarni, suhbatdoshini sehrlab qo‘ya olishi lozim. aslida nutqning sehri kuy, qo‘shiq sehrdan aslo qolishmaydi. xullas, san’atkor oddiy, to‘pori nutqda gaplashmasligi joiz. nutq madaniyatining sir – asrorlaridan voqif bo‘lmog‘i lozim. buning uchun avvalo o‘zbek tilining nufuzi, o‘rni, tavsifi, ahamiyatini bilish taqazo etiladi. qadimiy, nuroniy tillardan biridir mening tilim! olimlarning ta’kidlashlaricha, xi asrda yaratilgan mahmud qoshg‘ariyning “devonu lug‘atit turk” asari, xii asrda yaratilgan yusuf xos xojibning “qutadg‘u bilig” asari, ahmad yugnakiyning “hibat – ul haqoyiq” asarlarida, uchraydigan so‘zlarning 75-80 foizi uchraydi mening tilimda. bu esa o‘sha qadimiy yozma yodgorliklarga vorisligimizdan dalolatdir. ma’lumki, barcha turkiy tillar (qozoq, qirg‘iz, tatar, boshqird, …

n, “yig‘lamoq” fe’lini 28 ta so‘z bilan ifodalanganligini e’tirof etadi. bir tushunchani ifodalamoq uchun o‘z bag‘ridan o‘nlab so‘z topa bilgan purma’no tillardan biridir, mening tilim! xalqning turmush tajribalaridan olingan xulosalari bitilgan maqolu matal va hikmatli so‘zlarga boy purhikmat tillardan biridir, mening tilim! qo‘pollikni yoqtirmaydigan nozikta’b, xushxulq tillrdan biridir, mening tilim! xatto so‘zlarni ham o‘ynata oladigan tuyuq askiyalar tilidir, mening tilim! shoir aytganidek, “bulbul kuyin kuyga soladigan” dilrabo tillardan biridir, mening tilim! dunyoda yagona o‘zbekiston davlatining yagona davlat tilidir, mening tilim! nutq madaniyatiga yondashishda tilning ushbu imkoniyatlaridan foydalanish lozimdir. nutq madaniyati va nutq odobi nutq madaniyati avvalo nutq odobiga tayanadi. nutq odobi mezonlari o‘zining qadimiy ildiziga ega. ayniqsa, o‘zbek adabiy tilining asoschisi hazrat mir alisher navoiyning bu boradagi xizmatlari beqiyosdir. u jumladan, nutq odobi, ya’ni nutq madanitining quyidagi talabalarini bayon qiladi: 1. tilni, so‘zni qadrla, uni hurmat qil donau dur so‘zini afsona bil, so‘zni jahon bahridan durdona bil. (“xamsa”) 2. yaxshi …

i dildagi tilga chiqadi. haq seni sevgay el bila bilsang, tilu ko‘nglingni bir qilib birro‘y. nuqta sursang shukuftau xandon, zist qilsang, kushodou xushro‘y. (“arbain”, 59-bet) demonki ko‘ngli poku ham ko‘zi pok, tili poku, so‘zi poku o‘zi pok. (“xamsa”, 175-bet) 7. so‘zlaganda o‘ylab so‘zla, tushunib, bilib gapir: so‘zni ko‘nglingda pishirmaguncha tilingga kelturma. harnakim ko‘nglingda bo‘lsa til surma. (“mahbub ul -qulub”, 83 – bet.) 8. xushmuomala shirinso‘z bo‘l. tiling birla kishilarga ozor berma: har kimki chuchuk so‘z elga izhor aylar, har neki ag‘yor durur yor aylar. so‘z qattig‘i el ko‘ngliga ozor aylar, yumshog‘i ko‘ngliga giriftor aylar. (“nazm ul-javohir”, 43-bet) 9. chin, to‘g‘ri so‘zla, nutqingda halol bo‘l. yolg‘on so‘z baxtsizlik keltiradi. chin so‘z mo‘‘tabar, yaxshi so‘z muxtasar ... (“mahbub ul -qulub”, 63 – bet.) xiradmand chin so‘zidin o‘zga demas, vale bari chin ham deguluk emas. kishi chinda so‘z desa zebo durur, necha muxtasar bo‘lsa avlo durur. (“mahbub ul -qulub”, 63 – bet.) 10. …

ma, suhbat sirlarini saqlashga o‘rgan: qaysi majlisda kim eshitsang so‘z, bilgil u so‘z senga omonatdur. gar ani o‘zga erga naql etsang, ul omonatga bu xiyonatdur. (“arbain”, 57-bet) 15. gapirganda qaytariqlardan qoch, chunki ular fikrining ta’sirini susaytiradi: bir deganni ikki demak xush emas, so‘z chu takror topdi dilkash emas. nutq odobiga qo‘yilgan ushbu talablar nutq me’yorlari sifatida asrdan – asrga o‘tib kelayotir. har bir davrning o‘ziga xos xususiyatlarini mujassam etayotir. demak, kishilar azal – azaldan to‘g‘ri ta’sirchan, chiroyli, jozibali, yaxshi gapirishga intilib kelganlar. notiqlik san’atiga nazar tashlar ekanmiz, u eramizdan avvalgi v asrda yunonistonda shakllanganiga shohid bo‘lamiz. notiqlik san’atining etuk namoyondalari etishib chiqdi. davlat ishlarini boshqarishni istagan har bir kishi uchun chiroyli so‘zlash san’ati majburiy bir ehtiyojga aylandi. notiqlik san’atining yirik vakili tsitsironning ta’kidlashicha, dunyo ikkita san’at mavjud: harbiy va notiqlik. plutarx ham bu san’atni hayotiy zaruriyat deb biladi. aristotelning “riterika” kitobi uch kitobdan iborat bo‘lib birinchi va ikkinchi kitoblari chiroyli …

i belgilash lozim. ushbu qurol esa adabiy tildir. adabiy tilning o‘ziga xos xususiyati uning me’yorlariga asoslanishdir. o‘zbek adabiy tili me’yorlari quyidagicha tasnif qilinadi: 1) leksik – semantik me’yorlar (so‘z qo‘llash), 2) talaffuz (orfoepik) me’yorlari, 3) aktsentologik me’yorlar (urg‘uni to‘g‘ri qo‘yish), 4) fonetik me’yorlar, 5) grammatik (morfologik va sintaktik) me’yorlar, 6) so‘z yasash me’yorlari, 7) orfografik me’yorlar (imlo), 8) yozuv me’yorlari, 9) punktuatsion me’yorlar (tinish belgilari), 10) uslubiy me’yorlaryu ushbu me’yor turlarining har biriga o‘nlab qoidalar ishlab chiilgan. jumladan, jarangi undoshlarning so‘z oxiri jarangsizlashuvi, assimilyatsiya va dissimilyatsiya hodisalarining mavjudligi, egalik qo‘shimchalari qo‘shilganda o‘zakda bo‘ladigan o‘zgarishlar va hokazo. xullas me’yor tilning ijtimoiy vazifa bajarishidagi asosiy sharti bo‘lib, unga amal qilish shu tilda so‘zlashuvchilar uchun majburiydir. o‘zbek tilining qanchalik umum milliy o‘zbek madaniyatining taraqqiyot darajasini belgilovchi omillardan biridir. фойдаланилган адабиётлар руйхати: 1. ахмедов а. нотиклик санъати т., “узбекистон”, 1967 й. 2. бегматов с. нутк маданияти масалалари т., “укитувчи”, 1980 й. 3. бегматов э. …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "nutq madaniyatiga kirish"

1403950257_49060.doc nutq madaniyatiga kirish nutq madaniyatiga kirish reja: 1. nutq madaniyatiga kirish 2. nutq madaniyati va nutq odobi madaniyatning bir bo‘lagi sifatida nutq madaniyati ham bir ziyolining ziyolilik darajasini belgilaydigan mezondir. ayniqsa, san’at ahli hamisha elning nazarida bo‘ladi. san’atkor nafaqat o‘zining kuy qo‘shiqlari ijrosi bilan, balki o‘zining sermazmun, ta’sirchan, jozibador nutqi bilan ham tinglovchilarni, suhbatdoshini sehrlab qo‘ya olishi lozim. aslida nutqning sehri kuy, qo‘shiq sehrdan aslo qolishmaydi. xullas, san’atkor oddiy, to‘pori nutqda gaplashmasligi joiz. nutq madaniyatining sir – asrorlaridan voqif bo‘lmog‘i lozim. buning uchun avvalo o‘zbek tilining nufuzi, o‘rni, tavsifi, ahamiyatini bilish taqazo etiladi. qadimiy, nuroniy tillardan biridir...

DOC format, 57.5 KB. To download "nutq madaniyatiga kirish", click the Telegram button on the left.

Tags: nutq madaniyatiga kirish DOC Free download Telegram