prezentatsiya1

PPTX 9 pages 2.0 MB Free download

9 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 2.0 MB

File type PPTX

Pages 9

Updated May 2026

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 9

1665 – yil isaak nyuton kembridj universitetini bitiradi va o’zining qadrdon o’quv yurti – triniti-kollejda ish boshlashga taraddud ko’radi. ammo angliyada avj olgan o’lat nyutonni vulstorp viloyatiadgi xususiy fermasida yolg’iz yashashga majbur qildi. “chuma ta’tillari” deyarli ikki yilga cho’zilib ketadi. “o’sha vaqtda mening ijodiy kuchimning eng gullagan payti edi va men matematika va filosofiya haqida keyingi paytlardagiga qaraganda ko’proq o’ylaganman” deb yozadi nyuton. yosh olim o’sha yillari fizika va matematikadagi o’zining asosiy kashfiyotlarini qilgan edi. u butun olam tortishish qonunini ochdi va bu qonun yordamida sayyoralarni tekshirishga kirishdi. u, agar, quyoshning tortishish kuchi sayyoragacha bo’lgan masofa kvadratiga teskari proportsional deb qabul qilinsa, zaruriy tarzda keplerning sayyoralarning aylanish davri bilan hisobladi. quyoshgacha bo’lgan masofani bog’lovchi 3-qonuni kelib chiqishini aniqladi. ammo fizika qonunlarini tekshirish va ifodalash uchun nyutonga matematika bilan ham shug’ullanishga to’g’ri keldi. vulstorpda nyuton egri chiziqlarga urinma o’tkazish masalasini yechish, egri chiziqli figuralarning yuzlarini hisoblash bilan shug’ullanar ekan, bunday masalalarni …

2 / 9

1666-yilda kembridjga qaytib kelganda, u o’zi bilan vulstorpdagi matematik mashg’ulotlarining nihoyatda mo’l va bebaho natijalarini olib keldi. bu materialarni nashr nashr qilishga yaroqli holga keltirishga uning hali vaqti yetishmas va buni amalga oshirishga shoshilmas ham edi. uning ishi ko’payadi, 1669-yil fizika-matematika kafedrasiga ega bo’ladi. 1672-yil uni london qirollik jamiyatining (angliya fanlar akademiyasi) a’zosi qilib saylaydilar. 1680-yilda nyuton o’zining asosiy asari “natural filosofiyaning matematik asoslari” ustida ish boshlaydi – unda nyuton o’zining olam sistemasini bayon qilishini niyat qiladi. kiyobning bosilishi tabiatshunoslik tarixida buyuk voqea bo’ldi. unda mexanikaning butun salobatli binosi hozirgi kunda nyuton qonunlari deb ataluvchi harakat aksiomalari asosida quriladi.nyuton o’z “asoslari”da yer va osmon mexanikasining o’sha vaqtda ma’lum bo’lgan asosiy faktlari, qattiq jism va nuqta harakatining qonunlari, sayyoralar harakatiga oid kepler qonunlarining hammasini sof matematik yo’lda ishlab chiqaradi. nyutonning ko’pchilik matematik asarlari o’z vaqtida chop etilmadi. nyuton asarlarining dastlabki nisbatan to’laroq chop etilishi 1704-yilda sodir bo’ladi. ular “uchinchi tartibli egri …

3 / 9

ning birinchi qonuni. nyutonning birinchi qonuni quyidagicha tariflanadi. har qanday jism, boshqa jismlar tasiri boshlasnish holatini o’zgartirishga majbur etmaguncha o’zining tinch yoki to’g’ri chiziqli tekis harakati holatini saqlaydi. futbol to’pining futbolchi tepmagunicha maydonda tinch turish, avtobus harakati boshlanganda orqa tomonga, harakatlanayotgan avtobus to’xtaganda oldinga qarab silkinishimiz bu qonunning kundalik hayotimizda o’rinli ekanligini ko’rsatadi. shu bilan birga, nyutonning birinchi “qonuni” inertlik tushunchasi bilan chambarchas bog’liqdir. inertlik. inertlik deb – jismning tinch yoki to’g’ri chiziqli tekis harakat holatini saqlashga intilish holatiga ayiladi. shuning uchun ham nyutonning birinchi qonuni inersiya qonuni ham deyishadi. nyuton qonunlari faqat inersiyal sanoq sistemalarida bajariladi. inersiyal sanoq sistemasi. nyutonning qonunlari bajariladigan sanoq sistemalari inersiyal sanoq sistemalari deyiladi. inersiyal sanoq sistemasiga nisbatan tinch yoki to’gri tekis harakat qilayotgan har qanday sistema inersiyal sanoq sistemasi. tajribalar shuni ko’rsatadiki, geliosentrik (koordinata boshlari quyoshnin markazida) sistemani inersiyal sanoq sistemasi deb hisoblash mumkin. fizikada jud ko’p sistemalar inersial sanoq sistemalari sifatida qaraladi, chunki …

4 / 9

chiziqli tekis harakat holatini o’zgartirish uchun unga tashqaridan ta’sir ko’rsatilishi kerak. bunday ta’sirni harakterlash uchun kuch tushunchasi kiritiladi. quydagicha tajriba o’tkazamiz: dastlab, o’zgarmas massali jismga (m=const) turli kuchlarning ta’sirini ko’raylik. masalan, futbol to’pini yosh bola, o’spirin va futbolchi tepsin. tabiyki, to’p eng katta tezlanishni futbolchi tepganida oladi, boshqacha aytganda, jismning oladigan tezlanishi unga ta’sir etayotgan kuchga to’g’ri proportsional bo’ladi, ya’niy a~f. endi futbolchi (f=const) rezina koptokni, futbol to’pini va bosqichlar mashq o’tkazadigan to’pni tepgan xolni ko’raylik. bu tajriba, o’zgarmas kuch ta’sirida jismning oladigan tezlanishi uning massasiga teskari proportsional ekanligini ko’rsatadi, ya’ni a ~ 1/m agar yuqoridagi hulosalarni umumlashtirsak, a = f/m ni hosil qilamiz. biz biror jismning yoki jismlarning, boshqa jismga ta’siri haqida gapirdik. tabiyki, ta’sir ko’rsatilayotgan jism o’zini qanday tutadi, degan savol tug’iladi. tajribalarning ko’rsatishicha, u ham ko’rsatilayotgan ta’siriga teng va qarama-qarshi yo’nalgan kuch bilan ta’sir ko’rsatadi. moddiy nuqtalar (jismlar) orasidagi bunday o’zaro ta’sir nyutonning uchunchi qonuni yordamida aniqlanadi: …

5 / 9

Want to read more?

Download all 9 pages for free via Telegram.

Download full file

About "prezentatsiya1"

1665 – yil isaak nyuton kembridj universitetini bitiradi va o’zining qadrdon o’quv yurti – triniti-kollejda ish boshlashga taraddud ko’radi. ammo angliyada avj olgan o’lat nyutonni vulstorp viloyatiadgi xususiy fermasida yolg’iz yashashga majbur qildi. “chuma ta’tillari” deyarli ikki yilga cho’zilib ketadi. “o’sha vaqtda mening ijodiy kuchimning eng gullagan payti edi va men matematika va filosofiya haqida keyingi paytlardagiga qaraganda ko’proq o’ylaganman” deb yozadi nyuton. yosh olim o’sha yillari fizika va matematikadagi o’zining asosiy kashfiyotlarini qilgan edi. u butun olam tortishish qonunini ochdi va bu qonun yordamida sayyoralarni tekshirishga kirishdi. u, agar, quyoshning tortishish kuchi sayyoragacha bo’lgan masofa kvadratiga teskari proportsional deb qabul qilinsa, zaruriy tar...

This file contains 9 pages in PPTX format (2.0 MB). To download "prezentatsiya1", click the Telegram button on the left.

Tags: prezentatsiya1 PPTX 9 pages Free download Telegram