astronomiya__2020_2021_lektsiyalar_lat

PDF 179 pages 10.7 MB Free download

179 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 10.7 MB

File type PDF

Pages 179

Updated May 2026

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 179

ózbekstan respublikası joqarı hám orta arnawlı bilim ministrligi berdaq atındaǵı qaraqalpaq mámleketlik universiteti fizika fakulteti fizika kafedrası astronomiya páni boyınsha lekciyalardıń tekstleri fizika qánigeligi studentleri ushın dúzilgen, 3-kurs, 5-semestr. lekciyalıq sabaqlardıń kólemi 52 saat nókis -2020 2 kirisiw 1-§. astronomiya ilimi hám onıń kelip shıǵıwı orta mektepte oqıǵanıńızda "átirapımızdaǵı tábiyat", keyinirek "tábiyattanıw" hám "fizika" kurslarınan quyash, ay, planetalar hám juldızlar haqqında belgili bir túsiniklerge iye boldıńız. bul aspan deneleriniń qozǵalısı hám nurlanıwı haqqındaǵı dáslepki bilimlerdi qolǵa kirgizdińiz. siziń aspan denelerine tiyisli bul bilimlerińizdi ulıwmalastıratuǵın, keńeytetuǵın hám tereńlestiretuǵın ilimniń atı astronomiya dep ataladı. anıǵıraq qılıp aytatuǵın bolsaq, astronomiya aspan deneleriniń qozǵalısı, fizikalıq tábiyatı, olardıń kelip shıǵıwı hám evolyuciyası, álemniń dúzilisi hám onda biziń planetamız jerdiń ornı haqqındaǵı maǵlıwmatlar beretuǵın ilim bolıp tabıladı. "astronomiya" sózi grekshe "astron" - juldız, "nomos" - nızam sózlerinen kelip shıqqan. 1-súwret. biziń eramızdan 2000 jıl burınǵı quyash hám ay qozǵalısların úyreniw maqsetinde qurılǵan stounxendj (ullıbritaniya) observatoriyası. 2-súwret. …

2 / 179

ya elementleri mısır, qıtay, hindistan hám basqa da shıǵıs hám batıs mámleketlerde bunnan bir neshe mıń jıl burın bar bolǵan (1-3 súwretler). mısalı mısırlı ruwxaniyler biziń eramızdan 3 mıń jıl burın nil dáryasınıń tasıw hám qaytıw dáwirleriniń baslanıw kúnlerin astronomiyalıq baqlawlar tiykarında aldın-ala aytıp bergen. bunda aspannıń arqa yarım 3 sharınıń eń jarıq juldızı sotistıń (yaǵnıy siriustıń) shıǵısta, quyash sáwleleri menen bir waqıtta, tańnıń atıwı menen payda bolıwı hám nil dáryasınıń tasıwınıń baslanıwı arasında baylanıstıń barlıǵı anıqlanǵan edi. kóp jıllar dawamında júrgizilgen bunday baqlawlar tropikalıq jıldıń uzınlıǵın anıqlawǵa da alıp keldi. 1. astronomiya neni úyretedi? 2. astronomiya ilimi qalay qáliplesti? 2-§. qısqasha tariyxıy ocherk 2.1. áyyemgi greciyadaǵı álemniń dúzilisi haqqındaǵı kóz-qaraslar. áyyemgi waqıtları grek astronomları baqlawlar menen bir qatar baqlanǵan astronomiyalıq qubılıslardıń kelip shıǵıw sebeplerin túsindiriwge de umtılǵan. mısalı pifagor (biziń eramızdan burınǵı vi ásir) jerdiń shar tárizli ekenligi haqqında pikir bildirdi, aristotel (biziń ásirimizden burınǵı iv ásir) bolsa álemniń …

3 / 179

retti. 4-súwret. ix-x ásirlerde qáliplesken shıǵıs astronomlarınıń úyi. bul tálimatqa sáykes usı waqıtları belgili bolǵan bes planeta (merkuriy, venera, mars, yupiter hám saturn) epicikl dep atalıwshı orbitalar boylap, sol epicikllerdiń orayı bolsa jer átirapında deferent dep atalıwshı úlken orbitalar boyınsha aylanadı. bul geooraylıq teoriya álemniń dúzilisiniń haqıyqıy kórinisin kórsete almaǵan bolsa da, bul teoriyadan derlik on bes ásir dawamında paydalanıldı. ulıwma alǵanda iii-v ásirlarge shekem astroatlar erisken tabıslar usılar bolıp, vii-xii ásirlerdan baslap evropada feodallıq sistemanıń qulawı, óziniń artta qalǵan agrarlıq xojalıǵın hám sawda baylanısların jolǵa qoyıw máselelerin sheshiwde astronomiya boyınsha ámeliy bilimlerge úlken zárúrlikler sezile baslandı. bul dáwirde álem orayında jer jaylasqan degen diniy kóz-qaras húkim súrgen edi. usı dáwirde bunday kóz-qarasqa sáykes kelmeytuǵın basqa kóz-qaraslarǵa iye adamlar ruwxaniyler tárepinen qattı jazaǵa tartılatuǵın edi. 2.2. shıǵıs alımlarınıń astronomiya tarawındaǵı miyrasları. sol dáwirde shıǵısta júzege 4 kelgen iri teokratlıq mámleket bolǵan baǵdad xalifatında ilim hám mádeniyattıń rawajlanıwı ushın qolaylı sharayatlar …

4 / 179

rayxan ál-beruniydiń astronomiyaǵa baǵıshlanǵan 40 tan artıq shıǵarması bizge shekem jetip kelgen. alımnıń "xronologiya" shıǵarmasında evropa menen aziyadaǵı derlik barlıq xalıqlardıń hár túrli dáwirlerge tiyisli waqıttı esaplaw sistemaları tolıq bayanlanǵan bolıp, onda bul sistemalardıń tiykarları hám birinen ekinshisine ótiw jolları tolıq bayanlanǵan. 5-súwret. ózbekstan ilimler akademiyası astronomiya institutınıń maydanak biyik taw observatoriyası (qashqadárya oblastı) beruniydiń "geodeziya", "mas'ud kanonı" hám "juldızlar ilimi" shıǵarmaları tolıǵı menen astronomiyaǵa baǵıshlanǵan bolıp, olarda quyash, ay hám planetalardıń qozǵalıslarına tán kóplegen maǵlıwmatlar, jerdiń radiusın ólshewdiń sol zamanlarda málim bolǵan kóplegen usılları keltirilgen. beruniydiń izin basıwshı omar hayyam da álem haqqında bir qatar filosofiyalıq pikirlerge iye bolıp úlken anıqlıqqa iye bolǵan quyash kalendarın islep shıqtı. xv ásirde jasaǵan shıǵıs astronomiyasınıń jáne bir ullı wákili ulıǵbek samarqandta dúnyadaǵı eń iri astronomiyalıq observatoriyanı iske túsirdi. observatoriyanıń bir neshe on jıllıq xızmeti dawamında qazızada ruwmiy, ǵiyasaddin jámshid qoshıy hám áliy qusshı sıyaqlı belgili alımlardan ibarat astronomiya mektebi qáliplesti. 6-súwret. kosmos …

5 / 179

alımlardan o.k.remer, e.galley, j.bradley, i.g.galle, v.ya.struve, f.v.bessel hám basqa da ilimpazlardıń astronomiya ilimin rawajlandırıwdaǵı xızmetleri úlken boldı. xx ásir ortalarında spektrallıq analizdiń dóretiliwi hám astronomiyada fotografiyanıń qollanılıwı nátiyjesinde astronomiyanıń jańa tarawları payda boldı. bul, aspan deneleriniń fizikalıq tábiyatların úyreniw barasında úlken imkaniyatlardı júzege keltirdi. nátiyjede aspan deneleri hám olardıń sistemalarınıń fizikalıq tábiyatların úyreniw menen shuǵıllanatuǵın jańa ilim astrofizikaǵa tiykar salındı. 2.4. házirgi zaman astronomiyası hám kosmostı ózlestiriwdiń áhmiyeti. kosmostı ózlestiriwge baylanıslı adamnlardıń islep atırǵan jumısları biziń planetamızdıń geologiyalıq baylıqların, tábiyatın hám klimatın úyrenw islerinde úlken múmkinshiliklerdi jaratıp beredi. adam jerge kosmostan názer salıp onıń júdá kishkene ekenligin, júdá siyrek ushırasatuǵınlıǵın, sonıń menen birge onıń gózzalıǵın kóredi. bul jaǵdaylar planetanıń ómirine qáwip tuwdıratuǵın ekologiyalıq, energetikalıq hám demografiyalıq mashqalalardı tereń túsiniwge alıp keldi. keyingi on jıllıqlardaǵı kosmonavtikanıń progessi adamzatqa bul mashqalalardı sheshiwdiń tek jolların kórsetip ǵana qoymay kosmonavitikanıń ózine bul mashqalalardı sheshiwge qatnasıwǵa jol ashıp berdi. atap aytqanda pútkil dúnya ilimpazları energetikalıq …

Want to read more?

Download all 179 pages for free via Telegram.

Download full file

About "astronomiya__2020_2021_lektsiyalar_lat"

ózbekstan respublikası joqarı hám orta arnawlı bilim ministrligi berdaq atındaǵı qaraqalpaq mámleketlik universiteti fizika fakulteti fizika kafedrası astronomiya páni boyınsha lekciyalardıń tekstleri fizika qánigeligi studentleri ushın dúzilgen, 3-kurs, 5-semestr. lekciyalıq sabaqlardıń kólemi 52 saat nókis -2020 2 kirisiw 1-§. astronomiya ilimi hám onıń kelip shıǵıwı orta mektepte oqıǵanıńızda "átirapımızdaǵı tábiyat", keyinirek "tábiyattanıw" hám "fizika" kurslarınan quyash, ay, planetalar hám juldızlar haqqında belgili bir túsiniklerge iye boldıńız. bul aspan deneleriniń qozǵalısı hám nurlanıwı haqqındaǵı dáslepki bilimlerdi qolǵa kirgizdińiz. siziń aspan denelerine tiyisli bul bilimlerińizdi ulıwmalastıratuǵın, keńeytetuǵın hám tereńlestiretuǵın ilimniń atı astronomiya dep ataladı. an...

This file contains 179 pages in PDF format (10.7 MB). To download "astronomiya__2020_2021_lektsiyalar_lat", click the Telegram button on the left.

Tags: astronomiya__2020_2021_lektsiya… PDF 179 pages Free download Telegram