kenjemuratova azada

DOCX 27 pages 274.1 KB Free download

27 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 274.1 KB

File type DOCX

Pages 27

Updated May 2026

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 27

ózbekstan respublikasí joqarí hám orta arnawlí bilimlendiriw ministirligi berdaq atíndaǵí qaraqalpaq mámleketlik universiteti fizika fakulteti fizika bakalavr tálim baǵdarí 3-a1 fizika studenti kenjemuratova ozodanıńatom yadrosı hám elementar bóleksheleri páninen kurs jumísí tema: yadrolıq kúshlerdiń izotoplıqinvariantlıǵı orınlaǵan: o. kenjemuratova qabıllaǵan: prof.b.abdikamalov nókis 2022 mazmunı: kirisiw............................................................................................................. 3 i bap. yadrolıq kúshler...............................................................................…..4 1.1 yadrolıq kúshlerdiń tiykarǵı xarakteristikası……………………………….....4 1.2 yadrolıq kúshlerdi úyreniw usılları…………………………………………....8 1.3 deytronlar……………………………………………………………………...9 ii bap. izotoplıq invariantlıq……………………………………………………12 2.1 tómengi energiyalarda nuklonlardıń shashırawı …………………………...14 2.2 izotoplıq spin……………………………………………………………..…..18 2.3 paulidiñ ulıwmalasqan principi………….………………………………..….19 2.4 tómengi energiyalarda neytron hám proton shashırawı ………………...…..21 juwmaqlaw………………………………………………………………………24 paydalanılúan ádebiyatlar....................................................................................25 kirisıw yadro fizikasına tiyisli birinshi ashılıw 1896-jılı anri bekkerel (1852—1908) tárepinen islenip shıǵıldı. bul uran duzlarınıńtábiyiy radioaktiv li gi edi. bul nurlar hawanı ionlastırdı hám fotoemulsiyanıqarawıtqızdı. eki jıldan keyin per kyuri (1859—1906) hám mariya sklodovskaya-kyuri(1867—1934) toriydińradioaktiv li gin ashtı hám uran duzlarınan jańa ximiyalıqelementler bolǵan poloniy menen radiydi bólip aldı. bul elementlerdińradioaktiv li gi uran menen toriydińradioaktiv li ginen millionlaǵan ese …

2 / 27

ám gammanurları) dep ataldı. beta nurları katod nurlarındaǵı elektronlarǵa qaraǵanda ádewirtezirek qozǵalatuǵın elektronlar bolıpshıqtı, eksperimentler alfa nurlarınıń ońzaryadlanǵan, massası geliy yadrolarınıńmassasınateń bólekshelerdiń aǵısıekenliginkórsetti. gamma nurlarınıń rentgen nurlarına sáykes, biraq olarǵa salıstırǵanda ádewir qattıekenligi dálillendi. usılarǵa baylanıslıα hám β nurları magnitmaydanı arqalıótkende baǵıtların bir- birine qarama-qarsı táreplerge qarayózgertedi, al gamma nurlarına bolsa magnit maydanı tásir etpeydi. eń kishi sińiwshilik hám eń kúshli ionlastırıwqásiyetine alfa nurlarıiye. olar qalıńlıǵı bir neshe mikrometr bolǵan alyuminiy folgasında jutıladı. al betanurların jutıwushın alyuminiy folganıń qalıńlıǵı ortasha 1 mm bolıwı kerek. beta nurlarınıńionlastırıwshılıq qábiletligi alfa nurlarınıńionlastırıwshılıq qábiletligine qaraǵanda ádewir kishi. eńúlken sińiwshilik hám eńkishi ionlastırıwshıqásiyetke gamma nurlarıiye boladı. i bap. yadrolıq kúshler nuklonlar arasındaǵı óz-ara gravitacion tartısıw kúshleri júdá kishi. eki proton arasında óz-ara tartısıw kúshi, olar arasındaǵı kulon tásir ishinde de ret kishi. bul kúsh kulon kúshi de bolıwı múmkin emes. sebebi yadrodaǵı protonlar arasında tartısıw emes, bálkim iyteriw kúshleri ámelde bolıwı kerek. proton hám elektrneytral …

3 / 27

igi yadrolıq kúshlerdińtartılıs kúshler ekenliginiń dálili bolıptabıladı. yadrolıq kúshler absolyut shamalarıboyınsha úlken. bul kúshlerdiń kishiaralıqlardaǵı tásiri tábiyatta belgili bolǵan basqa kúshlerdiń (sonıń ishindeelektromagnit kúshlerden de) barlıǵınan da úlken. usıwaqıtlarǵa shekem bizge tórt fundamentallıqtásirlesiwler belgili. olar a) kúshli (yadrolıq) tásirlesiwler; b) elektromagnitlik tásirlesiwler; v) ázzi (ázzi yadrolıq) tásirlesiwler, bunday tásirlesiwler kúshli hám elektromagnitlik tásirlespeytuǵın bólekshelerde (mısalı neytrnolarda) ayqınkórinedi; g) gravitaciyalıqtásirlesiwler. joqarıda atap ótilgen tásirlesiwlerdi bir-biri menen salıstırıp kóriwgeboladı. bunıńushınusı kúshlerge sáykes keliwshi tásir etisiw konstantaları(zaryadlardıń "kvadratları") ólshem birligi joq birlikler sistemasınanpaydalanamız. yadronıń ishindegi eki nuklon ushın (bul nuklonlar barlıqtásirlesiwge qatnasadı)mınaday shamalarǵaiye: kúshli tásirlesiw1 elektromagnit tásirlesiw ázzi tásirlesiw gravitaciyalıqtásirlesiw yadrolıq kúshler yadrolardıń bar ekenligen juwapker. elektromagnit tásirlesiwatomlar menen molekulalardıń bar ekenligin tásiyinleydi. yadrodaǵı nuklonnıńortasha energiyasi 8 mev ke, yaǵniy shamasına teń (nuklonnıńtınıshlıqtaǵıenergiyasi shamasına teń). vodorod atomındaǵı elektronnıń baylanıs energiyasi 13,57 ev qa teń (yaǵniyshamasına teńyaǵniy elektronnıńtınıshlıqtaǵı energiyasınan júz mıńesekishi). demek bul masshtablarda baylanıs energiyaları xarakterli konstantalarsıpatında qatnasqa iye: = ázzi tásirlesiwler β-ıdırawyamasa …

4 / 27

r bolıptabıladı. kúshli yadrolıq hám ázzi tásirlesiwler qashıqlıqqa baylanıslı tez ózegeredi hámsonlıqtan olar jaqınına tásir etiwshi kúshler bolıptabıladı.yadrolıq kúshlerdińjaqınnan tásir etiwshi kúshler bolıptabılatuǵınliǵımınalardan kelip shıǵadı: a) rezerford tájiriybelerindegi α-bólekshelerdiń jeńil yadrolarda shashırawıboyınsha (10-12 sm ge shekemgi qashıqlıqlar ushın tájiriybelerdiń nátiyjeleri α-bólekshe menen yadro arasındaǵı elektromagnitlik tásirlesiwnızamıbolǵan kulonnızamıboyınsha dál túsindiriledi, al kishi qashıqlıqlarda bolsa yadrolıq kúshlerdińtásirde kulon nızamınabaǵınıw toqtaydi, bunnan yadrolıq kúshlerdiń 10-12 smqashıqlıqtan kishi qashıqlıqlarda tásir etetuǵınliǵı kelip shıǵadı); b) awır yadrolardıń α-nurlanıwıboyınsha ; v) neytronlardıń protonlardaǵınurlaniwi hám protonlardıń protonlardashashırawıboyınsha .bul jaǵdaylardi toliǵıraq úyrenemiz.neytronlardıń energiyaları kishi bolǵanda olardıń inerciya orayı sistemasindaǵıshashırawı izotoplıq xarakterge iye. haqıyqatında da impulsi p ǵa teń klassikalıqbólekshe radiusı yadrolıq kúshlerdiń tásir etiw qashiqligi r0 bolǵan shashıratıwshınishanaǵa "ilinedi" (yaǵniy onıń qozǵalıs muǵdarıniń momentinińbaǵıti traektoriyategisligine perpendikulyar baǵıtta r0p shamasınanúlken bolmaǵanda, le broyl' qatnasi boyınsha túsıwshi nur ushın p = ћ/λ hám usıǵan cáykes r0p = 2π(r0ћ/λ). biraq bóleksheniń orbitalıq momentiniń maksimallıq mánisi tek ћl shamasınaǵanateń bola aladı. sonlıqtan …

5 / 27

w arqalıλ niń mánisi úlkeytiledi. usındayjollar menen shashırawdiń izotropiyasi orınlalatuǵın jaǵday tabıladı. usındayjollar menen yadrolıq kúshlerdiń tásir etiwradiusın tabıw múmkin. sferalıq simmetriyalıshashırawele orınlalatuǵın neytronlardıń maksimallıqenergiyasi 20 mev ke teń. bul shama yadrolıq kúshlerdiń tásir etiwiniń joqarıshegarasın anıqlawǵa múmkinshilik berdi. bul shama 2·10-13 sm ge teńbolıpshıqtı. yadrolıq kúshlerdiń tásir etiw radıusınıń shaması basqa da usıllar (mısalı protonlardıń protonlarda shashırawı) menen anıqlanǵan. olardıńbarlıǵında da bulshamanıń mánisi (2-3)·10-13 sm ge teńekenligi aniqlandi. 1.2 yadrolıq kúshlerdi úyreniw usılları n-kriterya kúshli óz-ara tásir kvantı ekenligi menen baylanıslı halda, onıń turaqlısı aldınan kórip shıǵılǵan n-n) hám (n-af) óz-ara tásirlerden tısqarı, kúshli óz-ara tásirler de bolıwı kerek. yadro kvantlarınıń ózleri arasındaǵı óz-ara tásir, yaǵnıy (n -i) - óz-ara tásir. shubhasız, (n-n) óz-ara tásirlerdi úyreniwdiń tuwrıdan-tuwrı usılları n-kriterya nıshanı joq ekenligi sebepli (hátte dúgilisiwshi n-kriterya nurı formasında da ) múmkin emes. sol sebepli (i-i)-óz-ara tásir tek tikkeley bolmaǵan usıllar menen úyreniledi. janar may úlgilerinen gazsiman ortalıqqa gazsiman fp …

Want to read more?

Download all 27 pages for free via Telegram.

Download full file

About "kenjemuratova azada"

ózbekstan respublikasí joqarí hám orta arnawlí bilimlendiriw ministirligi berdaq atíndaǵí qaraqalpaq mámleketlik universiteti fizika fakulteti fizika bakalavr tálim baǵdarí 3-a1 fizika studenti kenjemuratova ozodanıńatom yadrosı hám elementar bóleksheleri páninen kurs jumísí tema: yadrolıq kúshlerdiń izotoplıqinvariantlıǵı orınlaǵan: o. kenjemuratova qabıllaǵan: prof.b.abdikamalov nókis 2022 mazmunı: kirisiw............................................................................................................. 3 i bap. yadrolıq kúshler...............................................................................…..4 1.1 yadrolıq kúshlerdiń tiykarǵı xarakteristikası……………………………….....4 1.2 yadrolıq kúshlerdi úyreniw usılları…………………………………………....8 1.3 deytronlar……………………………………………………………………....

This file contains 27 pages in DOCX format (274.1 KB). To download "kenjemuratova azada", click the Telegram button on the left.

Tags: kenjemuratova azada DOCX 27 pages Free download Telegram