mexanika

PDF 294 pages 2.7 MB Free download

294 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 2.7 MB

File type PDF

Pages 294

Updated May 2026

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 294

o’zbekstan respublikası joqarı ha’m orta arnawlı bilim ministrligi berdaq atındag’ı qaraqalpaq ma’mleketlik universiteti ulıwma fizika kafedrası b.a.abdikamalov meõani̇ka pa’ni boyınsha lektsiyalar tekstleri ma’mleketlik universitetlerdin’ fizika qa’nigeliginin’ 1-kurs studentleri ushın du’zilgen no’kis 2007 2 mazmunı kirisiw 3 1-§. fizika iliminin’ ma’seleleri, modelleri ha’m usılları. 11 2-§. fizikalıq shamalar ha’m olardı o’lshew haqqında. 13 3-§. ken’islik ha’m waqıt. 18 4-§. materiallıq noqat kinematikası. 34 5-§. qattı deneler kinematikası. 47 6-§. nyuton nızamları. 52 7-§. jumıs ha’m energiya. 58 8-§. mexanikadag’ı lagranj usılı 65 9-§. materiallıq noqatlar sisteması qozg’alısı ha’m energiyası. 72 10-§. galileydin’ salıstırmalıq printsipi ha’m galiley tu’rlendiriwleri. 85 11-s§. tu’rlendiriw invariantları. 88 12-§. jaqtılıq tezliginin’ shekliligi. 90 13-§. lorents tu’rlendiriwleri. 97 14-§. lorents tu’rlendiriwlerinen kelip shıg’atug’ın na’tiyjeler ha’m interval. 103 15-§. saqlanıw nızamları. 113 16-§. relyativistlik bo’leksheler dinamikası. 123 17-§. i̇nertsial emes esaplaw sistemaları. 134 18-§. gravitatsiyalıq ha’m inert massalar. 139 19-§. qattı deneler dinamikası. 144 20-§. giroskoplar. 151 21-§. aylanıwshı …

2 / 294

en’ ulıwmalıq nızamların, materiyanın’ qa’siyetleri menen qurılısın, onın’ qozg’alıs nızamların uyrenetug’ın ilim. fizikanın’ tu’sinikleri menen nızamları barlıq ta’biyattanıwdın’ tiykarında jatadı. fizika da’l ilimlerge jatadı ha’m qubılıslardın’ sanlıq nızamlıqların u’yrenedi». fizika bizdi qorshap turg’an du’nyanı tu’siniw ha’m ta’riplewge umtılıwlardın’ saldarınan payda boldı. al bizin’ du’nyamız bolsa og’ada quramalı ha’m qızıqlı: qu’yash ha’m ay, ku’ndiz ham tu’n, bultlar, ten’izler, tereklerdin’ shawqımları, samal, tawlar, jer silkiniwleri, jamg’ır, haywanlar ha’m o’simlikler du’nyası, okenlardag’ı tasıwlar menen qaytıwlar, en’ aqırında adam. adamlar usı du’nyanın’ bir bo’legi retinde usı du’nyanın’ qanday du’ziliske ha’m qa’siyetlerge iye ekenligin biliwge umtıladı. bul mu’mkin be? bul sorawg’a mu’mkin dep juwap beriwdin’ durıs ekenligin biz bilemiz. biz ku’ndelikli ta’jiriybelerden du’nyanın’ biliwge bolatug’ınlıg’ın, bizin’ a’tirapımızda bolıp atırg’an ko’p tu’rli kubılıslardın’ tiykarında jatatug’ın fizikalıq nızamlar haqqında ko’p na’rsenin’ belgili ekenligin bilemiz. al biz ne bilemiz? biz bizdi qorshap turg’an denelerdin’ barlıg’ının’ da atomlardan turatug’ınlıg’ın bilemiz. atomlar du’nyanın’ du’zilisindegi gerbishler bolıp tabıladı. olar u’zliksiz qozg’alısta …

3 / 294

z ta’rizli zatlardın’ ne sebepli bar ekenligin, sestin’ kanday tezlik penen tarqalatug’ınlıg’ın, samolettın’ nelikten usha alatug’ınlıg’ın, temperaturanın’ ne ekenligin ha’m basqalardı bile alamız ba? al atomlardın’ o’zleri nelerden turadı? bizler atomlardın’ on’ zaryadlang’an yadrodan ha’m onın’ do’gereginde qozg’alıp ju’retug’ın teris zaryadlang’an elektronlardan turatug’ınlıg’ın bilemiz. elektronnın’ o’lshemleri ha’zirgi waqıtlarg’a shekem o’lshengen joq. tek g’ana onın’ 4 10-16 sm den kishi ekenligi belgili. yadronın’ o’lshemleri og’an salıstırg’anda a’dewir u’lken – shama menen 10-12 – 10-13 sm. o’z gezeginde yadrolar protonlar menen neytronlardan turadı. atomnın’ massasının’ derlik barlıg’ı yadroda toplang’an. elektron bolsa proton yamasa neytronnan derlik 2000 ese jen’il: .g10*67,1mm 28 np −≈≈ da’l ma’nisleri: =em 9,10938188(72)*10-25 g. =pm 1,67262158(13)*10-24 g. =nm 1,67492716(13)*10-24 g. bul an’latpalardan neytronnın’ massasının’ protonnın’ massasınan u’lken ekenligi ko’rinip tur. usıg’an baylanıslı neytron o’zinen o’zi protong’a, elektrong’a ha’m antineytrinog’a ıdıraydı (bul haqqında to’mende ga’p etiledi). atomnın’ qurılısı. yadronın’ qurılısı. protonlar menen neytronlardın’ o’zleri nelerden turadı dep soraw beriw mu’mkin. …

4 / 294

qayın o’te alg’an bolar edi. 5 joqarıda aytılg’anlardın’ barlıg’ı qay jerde (qay orında) jaylasqan? a’lbette bizin’ a’lemimizde. ta’biyattıın’ barlıq kubılısları ju’zege keletug’ın «u’lken qutını» a’lem dep ataymız. a’lemnin’ biz baqlay alatug’ın bo’liminin’ o’lshemleri 1028 sm ≈ 1010 jaqtılıq jılı (jaqtılıqtın’ 1 jıl dawamında o’tken jolının’ uzınlıg’ın jaqtılıq jılı dep ataydı). salıstırıw ushın mınaday shamalardı keltiremiz: quyash penen jer arasındag’ı qashıqlıq 13105,1 ⋅ sm yamasa 150 mln. km, jerdin’ radiusı bolsa sm104,6 8⋅ (6400 km). a’lemnin’ bizge baqlanıwı mu’mkin bolg’an bo’limindegi protonlar menen neytronlardın’ ulıwmalıq sanı shama menen 1078-1082 aralıg’ında. quyashtın’ quramında ≈ 1057, al jerdin’ quramında ≈ 51104 ⋅ proton menen neytron bar. a’lemnin baqlanıwı mu’mkin bolg’an bo’limindegi quyashtın’ massasınday massag’a iye juldızlardın’ sanı shama menen 10234 ke ten’. en’ jen’il juldızlardın’ massası quyashtın’ massasının’ 0,01 bo’legin quraydı, al massası u’lken juldızlardın’ massası quyashtın’ massasınan ju’zlegen ese ulken. ha’mme na’rseler de, sonın’ ishin de bizler de atomlardan turamız. tirishilik a’lemdegi …

5 / 294

adlang’an protonlar bir biri menen iyterisetug’ın bolsa da nenin’ ta’sirinde tarqalıp ketpeydi? olardi bir jerde (yadroda) qanday ku’sh uslap turadı? usı waqıtlag’a shekem ta’biyatta ta’sirlesiwdin’ to’rt tiykarg’ı tu’ri tabılg’an: elektromagnit, gravitatsiyalıq, kushli ha’m a’zzi. birinshi ta’sirlesiw zaryadlang’an bo’leksheler arasındag’ı ta’sirlesiwdi ta’miyinleydi. eger siz barmag’ınız benen stoldı basatug’ın bolsan’ız, siz elektromagnitlik ta’biyatqa iye bolg’an ta’sirlesiwdi sezesiz. bunday ta’sirlesiwde tartısıw menen iyterisiw orın aladı. gravitatsiyalıq ta’sirlesiw tiykarınan pu’tkil du’nyalıq tartısıw nızamı tu’rinde ko’rinip, barlıq waqıtta da tartısıwdı ta’miyindeyli (gavitatsiyalıq iyterisiw hazirshe baqlang’an joq). almanın’ u’zilip jerge tu’siwi bug’an da’lil bola aladı. jer menen quyash arasındag’ı tartısıw jerdi quyash a’tirapındag’ı orbita boyınsha aylanıp ju’riwge ma’jbu’rleydi. salmaq qushi de juldızlardın’ janıwına alıp keletug’ın ku’sh bolıp tabıladı. bul tartılıs ku’shi atom yadrolarının’ bir birine jaqınlawı ushın za’ru’rli bolg’an kinetikalıq energiyanı beredi. al usı kinetikalıq energiyanın’ esabınan termoyadrolıq sintez reaktsiyası baslanadı. al termoyadrolıq sintez reaktsiyası bolsa a’lemdegi juldızlardın’ ko’pshiliginin’ energiyalarının’ deregi bolıp tabıladı. tek qısqa aralıqlarda …

Want to read more?

Download all 294 pages for free via Telegram.

Download full file

About "mexanika"

o’zbekstan respublikası joqarı ha’m orta arnawlı bilim ministrligi berdaq atındag’ı qaraqalpaq ma’mleketlik universiteti ulıwma fizika kafedrası b.a.abdikamalov meõani̇ka pa’ni boyınsha lektsiyalar tekstleri ma’mleketlik universitetlerdin’ fizika qa’nigeliginin’ 1-kurs studentleri ushın du’zilgen no’kis 2007 2 mazmunı kirisiw 3 1-§. fizika iliminin’ ma’seleleri, modelleri ha’m usılları. 11 2-§. fizikalıq shamalar ha’m olardı o’lshew haqqında. 13 3-§. ken’islik ha’m waqıt. 18 4-§. materiallıq noqat kinematikası. 34 5-§. qattı deneler kinematikası. 47 6-§. nyuton nızamları. 52 7-§. jumıs ha’m energiya. 58 8-§. mexanikadag’ı lagranj usılı 65 9-§. materiallıq noqatlar sisteması qozg’alısı ha’m energiyası. 72 10-§. galileydin’ salıstırmalıq printsipi ha’m galiley tu’rlendiriwleri. 85 11-s§. tu’...

This file contains 294 pages in PDF format (2.7 MB). To download "mexanika", click the Telegram button on the left.

Tags: mexanika PDF 294 pages Free download Telegram