kimyo - tirkashev i.

PDF 320 pages 6.6 MB Free download

320 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 6.6 MB

File type PDF

Pages 320

Updated May 2026

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 320

o‘zbekisòon respublikasi oliy va o‘ròa maxsus òa’lim vazirligi o‘ròa maxsus, kasb-hunar òa’limi markazi s. masharipov, i. òirkashev akademik litsey va kasb-hunar kollejlari uchun darslik qayta ishlangan va to‘ldirilgan 12- nashri „o‘qituvchi“ nashriyot-matbaa ijodiy uyi òoshkent — 2014 2 © „o‘qituvchi“ nashriyoti, 2002 ò a q r i z c h i l a r : toshkent tibbiyot akademiyasi dotsenti x.s. tojiyeva; toshkent tibbiyot akademiyasi urganch filiali katta o‘qituvchisi n.n. qurbonova buxoro davlat universiteti „umumiy kimyo“ kafedrasi dotsenti g.a. xudoynazarova © „o‘qituvchi“ nmiu, 2012. qayta ishlangan va to‘ldirilgan ushbu darslikda yoritilgan mavzular o‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi tomo- nidan akademik litsey va kasb-hunar kollejlari uchun tasdiqlangan yangi o‘quv dasturi asosida yozilgan. darslik ikki qismdan iborat bo‘lib, anorganik va organik kimyo- ning eng muhim mavzularini o‘z ichiga oladi. unda har bir mavzuning mazmuni va maqsadi to‘liq ochib berilgan. darslikdan akademik litsey va maktab o‘quvchilari, o‘qituvchilar hamda shu fanga qiziquvchilar …

2 / 320

on oq rangli metall. u 660°c da suyuqlanadi, juda plastik, elektr o‘tkazuvchanligi jihatdan oltin, kumush va misdan keyin turadi. kimyoning ikkinchi vazifasi — xalq xo‘jaligida zarur bo‘ladigan turli xil moddalar olish, masalan, turli xil plast- massalar, mineral o‘g‘itlar (superfosfat, ammiakli selitra va boshqalar), dori-darmonlar (aspirin, streptotsid va boshqalar) va hokazo. bu moddalar turli xil kimyoviy o‘zgarishlar yo‘li bilan olinadi. demak, kimyo — moddalar, ularning xossalari, modda- larning o‘zgarishlari va bu o‘zgarishlarda bo‘ladigan hodisalar haqidagi fandir. ilmiy-texnika taraqqiyotida kimyoning ahamiyati katta. bundan tashqari, kimyo xalq xo‘jaligining hamma sohalariga kirib bormoqda, foydali qazilmalar qazib olish, metallar va xalq xo‘jaligida zarur bo‘lgan metallarning qotishmalarini yaratishda kimyo yutuqlaridan keng foydalanilmoqda. qishloq xo‘jaligining mahsuldorligi ham ko‘p jihatdan kimyo sanoatiga bog‘liq. mineral o‘g‘itlar, o‘simliklarni zararkunandalardan hi- moya qilish vositalari kimyo sanoatining mahsulotlaridir. qu- rilish materiallari, sintetik gazlamalar, plastmassalar, bo‘yoqlar, yuvish vositalari, dori-darmonlar ishlab chiqarishda ham kimyoning muhim roli bor. kimyo fizika, geologiya va biologiya kabi tabiiy …

3 / 320

500 yil muqaddam barcha jismlar juda mayda, ko‘zga ko‘rinmaydigan, bo‘linmaydigan, doimo harakatdagi zarrachalardan — atomlardan tarkib topgan, degan fikrni aytgan edi. „atom“ so‘zi tarjima qilinganda „bo‘linmas“ degan ma’noni bildiradi. molekula va atomlar haqidagi ta’limot xvii asrning o‘rta- larida rus olimi m.v.lomonosov tomonidan takomillashtirildi. u tabiatdagi jismlar korpuskulalar (molekulalar)dan tarkib topgan, korpuskulalar tarkibiga element (atom)lar kiradi, degan fikrni aytdi. olim moddalarning turli-tumanligini mole- kulalarda turli atomlarning birikishi va ularda atomlar turlicha joylashganligi bilan tushuntirdi. molekula va atomlar haqidagi ta’limot faqat 1860- yilda kimyogarlarning karlsruedagi butunjahon syezdida uzil-kesil e’tirof etildi. molekula — bu moddaning kimyoviy xossalarini o‘zida saqlab qolgan eng kichik zarrachasidir. molekulalar kimyoviy reaksiyalarda parchalanadi. ular atomlardan iborat. atomlar — moddaning kimyoviy jihatdan bo‘linmaydigan eng mayda zarrachalaridir. bu ta’rifdagi „kimyoviy jihatdan bo‘linmaydigan“ degan iborani alo- hida ta’kidlash lozim, chunki atom- lar parchalanadigan va atom ener- giyasi ajralib chiqadigan hodisalar ham ma’lum. bunday hodisalarda atomlar bir-biriga aylanadi. qattiq va gaz holatida moleku- …

4 / 320

g tugunlarida molekulalar emas, balki atomlar turadigan moddalar ham ma’lum (masalan, temir sulfid), bu holda panjara tugunlarida temir va oltingugurt atomlari bo‘ladi (1.1- rasm, a). kristall moddani suyuqlantirish uchun uning kristall panjarasini yemirish lozim. kristall panjarada molekulalar orasidagi bog‘lanish atomlar orasidagi bog‘lanishga qaraganda ancha bo‘sh bo‘ladi. shu sababli, odatda, molekular tuzilishli moddalarning suyuqlanish harorati past, nomolekular tuzi- lishli moddalarniki esa yuqori bo‘ladi. berilgan moddaning molekular yoki nomolekular tuzil- ganligini uning fizik xossalariga qarab oldindan aytib berish mumkin. molekular tuzilishli moddalar odatdagi sharoitda — gazlar (kislorod, vodorod, azot va boshqalar), suyuqliklar (suv, spirt, efir va boshqalar) yoki oson suyuqlanadigan qattiq moddalardir (oltingugurt—suyuqlanish harorati 1130 c, fosfor—suyuqlanish harorati 440 c va boshqalar). kimyoviy elementlar. „element“ so‘zi tarkibiy qism degan ma’noni bildiradi. kimyoviy element — bu atomlarning muayyan turidir. kislorod atomlari atomlarning bitta turini, bitta kimyoviy 1.1- rasm, a oltingugurt atomlari temir atomlari 7 element — kislorod elementini, simob atomlari—atomlarning boshqa turini, kimyoviy …

5 / 320

vga qo‘yib, so‘ng unutilgan idishdagi ovqatda ham ana shunday hol ro‘y beradi. ko‘mir bilan uglerod — bitta narsa emas. uglerod muayyan atomlar turi, ya’ni kimyoviy elementdir. u birik- malar tarkibiga kirishi ham, erkin holda ajralib chiqishi ham mumkin. bir-biri bilan bog‘langan uglerod atomlari biz ko‘mir deb ataydigan oddiy moddaning o‘zidir. biz ko‘rib o‘tgan misolda kimyoviy element (uglerod) va unga to‘g‘ri keladigan oddiy modda (ko‘mir) turlicha ataladi. qolgan elementlar esa ularga to‘g‘ri keladigan oddiy moddalar bilan bir xil nomlanadi. shuning uchun „kislorod“, „temir“ so‘zlari kimyoviy elementni ham, shu nomdagi oddiy moddani ham bildirishi mumkin, shu sababli har qaysi holda ularni farq qila bilishga o‘rganish lozim. „kislorod bilan nafas olamiz“, „kislorod — gaz“ deyilsa, gap oddiy modda holidagi kislorod haqida (boshqacha aytganda, kislorod molekulalari haqida) boradi. „simob (ii) oksidda kislorod bor“ deyilganda esa kimyoviy element sifatidagi kislorod haqida (boshqacha aytganda, kislorod atomlari haqida) gap boradi. „òemir magnitga tortiladi“, „temirdan mix yasaladi“ deyilganda …

Want to read more?

Download all 320 pages for free via Telegram.

Download full file

About "kimyo - tirkashev i."

o‘zbekisòon respublikasi oliy va o‘ròa maxsus òa’lim vazirligi o‘ròa maxsus, kasb-hunar òa’limi markazi s. masharipov, i. òirkashev akademik litsey va kasb-hunar kollejlari uchun darslik qayta ishlangan va to‘ldirilgan 12- nashri „o‘qituvchi“ nashriyot-matbaa ijodiy uyi òoshkent — 2014 2 © „o‘qituvchi“ nashriyoti, 2002 ò a q r i z c h i l a r : toshkent tibbiyot akademiyasi dotsenti x.s. tojiyeva; toshkent tibbiyot akademiyasi urganch filiali katta o‘qituvchisi n.n. qurbonova buxoro davlat universiteti „umumiy kimyo“ kafedrasi dotsenti g.a. xudoynazarova © „o‘qituvchi“ nmiu, 2012. qayta ishlangan va to‘ldirilgan ushbu darslikda yoritilgan mavzular o‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi tomo- nidan akademik litsey va kasb-hunar kollejlari uchun tasdiqlangan yangi o‘q...

This file contains 320 pages in PDF format (6.6 MB). To download "kimyo - tirkashev i.", click the Telegram button on the left.

Tags: kimyo - tirkashev i. PDF 320 pages Free download Telegram