tabiatshunoslik_3_uzb

PDF 128 pages 4.5 MB Free download

128 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 4.5 MB

File type PDF

Pages 128

Updated May 2026

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 128

cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi toshkent — 2016 umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 3-sinfi uchun darslik qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashri o‘zbekiston respublikasi xalq ta’limi vazirligi tasdiqlagan a. bahromov, sh. sharipov, m. nabiyeva 2 isbn 978-9943-05-821-7 shartli belgilar: © bahromov a. va boshq., 2016 © cho‘lpon nomidagi nmiu, 2014 © cho‘lpon nomidagi nmiu, 2016 mas’ul muharrir: asqar nigmatov – geografiya fanlari doktori, professor. taqrizchilar: o‘ktam pratov – biologiya fanlari doktori, professor, o‘zbekiston respublikasi fan arbobi; nigora isoqova – andijon viloyati xtb mm boshlang‘ich ta’lim metodisti; munira bositxonova – toshkent shahridagi 324-maktabning boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi. topshiriqlar amaliy ishlar savollar dars tugadi respublika maqsadli kitob jamg‘armasi mablag‘lari hisobidan chop etildi uo‘k 372.362(075) kák 20.18ya71 â 12 3 kirish tabiatshunoslik nimani o‘rganadi? tunda osmonda oy va yulduzlar ko‘rinadi. kunduzi quyosh yer yuzini yoritadi va isitadi. quyosh nuridan tog‘, yaylov, o‘rmon va cho‘llardagi o‘simliklar o‘sadi. tog‘ va tekisliklarda o‘rmon va cho‘llarda turli hayvonlar yashaydi. osmonda …

2 / 128

tning tarkibiy qismlaridir (1-rasm). jonli tabiatga yer yuzidagi barcha o‘simliklar va hayvonlar kiradi (2-rasm). ular nafas oladi, oziqlanadi, o‘zidan ko‘payadi va rivojlanadi. yer ostidan vulqon otilishi, osmonda bulut hosil bo‘lishi, chaqmoq chaqishi, momaqaldiroq gum- burlashi, shamol esishi, yomg‘ir yog‘ishi, quyosh- ning nur sochishi kabi jarayonlar tabiat hodisalaridir (3-rasm). mazkur tabiat unsurlari va hodisalarini «tabiatshu- noslik» va tabiat haqidagi boshqa fanlar o‘rganadi. 5 2-rasm. jonli tabiatning tarkibiy qismlari. daraxt o‘tlar buta bug‘u kaklikchigirtka 3-rasm. tabiat hodisalari. vulqon otilishi chaqmoq chaqishi yomg‘ir yog‘ishi quyoshning yer yuzini isitishi shamol esishi odamlar yovvoyi hayvon turlaridan bir qanchasini qo‘lga o‘rgatdi, ya’ni xonakilashtirdi va ko‘paytirdi. ular tabiiy o‘simliklardan turli madaniy o‘simliklar yetishtirdi. 6 odamlar suv omborlarini qurdi, kanallar qazib, suvsiz qaqrab yotgan yerlarni dala va bog‘larga ay- lantirdi. shularni inobatga olib, «tabiatshunoslik» darslarida odamlar tomonidan yaratilgan madaniy o‘simliklar, xonakilashtirilgan uy hayvonlari ham o‘r- ganiladi. odam havodan nafas oladi va tabiat yaratgan noz-ne’matlarni iste’mol qiladi. odam salomatligi …

3 / 128

va yerosti suvlari okean va dengizlar ona zaminimiz – yer sharsimon shaklga ega. yer yuzini o‘rganish uchun globusdan foydalaniladi. globus – yer sharining kichrayti- rilgan shakli (4-rasm). globus sirtining katta qismini havorangda tasvirlangan suv egal- lagan. bu – okean va dengizlardir. okeanning quruqlikka tutash- gan qismida dengizlar joylashgan 8 (5-rasm). dengiz – okeanning bir qismidir. ba’zi dengizlar quruqlik ichkarisiga kirib borgan. okean va dengizlarning suvi sho‘r bo‘ladi va ichishga yaramaydi. odamlar okean va dengizlardan ko‘p miqdorda baliq ovlaydilar. ulkan kemalarda yuklarni okean va dengizlar orqali tashiydilar. okean va dengizlar ostidan ko‘p miqdorda neft va gaz qazib olinadi. amaliy ish 1. globusni ko‘rib chiqing. okeanlarni toping, nomlarini daftaringizga yozing. 2. globusdan bir nechta dengizni toping va ularning nomlarini daftaringizga yozing. daryo va ko‘llar globusda havorang egri-bugri chiziqlar bor. bunday chiziqlar daryolarni bildiradi. daryolar, asosan, tog‘lardan boshlanadigan jilg‘a- lardan hosil bo‘ladi (6-rasm). daryolar o‘z yo‘lida 6-rasm. jilg‘a. 7-rasm. sharshara. 8-rasm. ko‘l. 9 …

4 / 128

liklar. yerosti suvlari yerning shimoliy va janubiy qutblar atroflari eng sovuq joylardir (9-a, b rasm). bu qutbning atrofini qoplagan muzliklar yozda ham erimaydi. baland tog‘larning yuqori qismidagi qor va muzlar ham yozda erimaydi (9-d rasm). 10 9-rasm. doimiy muzliklar egallagan joylar. b da yomg‘ir va qor suvlari hisobiga dala va bog‘lar sug‘oriladi. suvlarning bir qismi yerostiga singib ketadi. bu suvlar yerosti suvlarini hosil qiladi. ayrim joylarda yerostidagi suvlar buloq bo‘lib, oqib chiqadi. yog‘in kam yog‘adigan, daryo suvlari bormagan joylarda yerosti suvlari quvurlar orqali tortib chiqariladi. ba’zi joylarda chuqur quduq qazib ham yerosti suvlaridan foydalaniladi. tayanch so‘zlar: globus, okean, dengiz, yerusti suvlari, daryo, ko‘l, yerosti suvlari, buloq, quduq. savollar 1. okean va dengiz bir-biridan qanday farq qiladi? ularni globusdan ko‘rsating. 2. okean va dengiz suvlarini nima uchun ichib bo‘lmaydi? 3. o‘lkamizda qanday yirik daryo va ko‘llar mavjud? 4. muzliklar qayerda bo‘ladi? 5. yerosti suvlari haqida nimalarni bilasiz? 11 suv – hayot …

5 / 128

bo‘lmaydi. suvning xususiyatlari xavfsizlik qoidalariga rioya qilgan holda quyidagi tajribalarni o‘tkazing. 1-tajriba. kolba olib, uni suv bilan to‘ldiring. uning og‘ziga shisha nay o‘rnating. kolbadagi suvni quruq yoqilg‘i yordamida asta-sekin isiting. bunda kolbadagi suv isigan sari nay ichidagi suv yuqoriga ko‘tarila boradi (11-rasm). demak, suv isiganda kengayadi. shuning uchun choygumga to‘ldirib quyilgan suv isiganda kengayadi va toshadi (12-rasm). 2-tajriba. suv to‘ldirilgan kolba og‘ziga shisha nay o‘rnating. suv nayni to‘ldirib tursin. avvaldan muz- latkichga qo‘yilgan ho‘l lattani olib, kolbani o‘rang. bunda kolba soviydi. kolba sovigan sari naydagi suv pasaya boradi (13-rasm). demak, suv soviganda zichlashadi va torayadi. 13 3-tajriba. muzlatkichdan olingan muzni stakanga soling. termometrni stakan ichiga tushiring. xona issiq bo‘lgani uchun muz eriy boshlaydi. stakandagi muz erib, suvga aylanib bo‘lgunga qadar termometr 0 °c ni ko‘rsatib turadi (14-rasm). demak, muz 0 °c da eriydi, ya’ni suv 0 °c da qattiq holatdan suyuq holatga o‘tadi. 4-tajriba. kolbaga suv quyib, uning ichiga termo- …

Want to read more?

Download all 128 pages for free via Telegram.

Download full file

About "tabiatshunoslik_3_uzb"

cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi toshkent — 2016 umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 3-sinfi uchun darslik qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashri o‘zbekiston respublikasi xalq ta’limi vazirligi tasdiqlagan a. bahromov, sh. sharipov, m. nabiyeva 2 isbn 978-9943-05-821-7 shartli belgilar: © bahromov a. va boshq., 2016 © cho‘lpon nomidagi nmiu, 2014 © cho‘lpon nomidagi nmiu, 2016 mas’ul muharrir: asqar nigmatov – geografiya fanlari doktori, professor. taqrizchilar: o‘ktam pratov – biologiya fanlari doktori, professor, o‘zbekiston respublikasi fan arbobi; nigora isoqova – andijon viloyati xtb mm boshlang‘ich ta’lim metodisti; munira bositxonova – toshkent shahridagi 324-maktabning boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi. topshiriqlar amaliy ishlar savollar dars tugadi respublika maqsadli ...

This file contains 128 pages in PDF format (4.5 MB). To download "tabiatshunoslik_3_uzb", click the Telegram button on the left.

Tags: tabiatshunoslik_3_uzb PDF 128 pages Free download Telegram