fizika_9_uzb

PDF 160 pages 1.6 MB Free download

160 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 1.6 MB

File type PDF

Pages 160

Updated May 2026

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 160

umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik ikkinchi nashr o‘zbekiston respublikasi xalq ta’limi vazirligi tomonidan tasdiqlangan molekular fizika va termodinamika asoslari optika atom fizikasi asoslari koinot haqida tasavvurlar g‘afur g‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi toshkent—2014 m a x s u s m u h a r r i r : k. tursunmetov – fiz.-mat. fanlari doktori, o‘zbekiston milliy universiteti professori t a q r i z c h i l a r : a. t. mamadalimov – fiz.-mat. fanlari doktori, o‘zr fa akademigi, mirzo ulug‘bek nomidagi o‘zbekiston milliy universiteti kafedra mudiri; n. sh. saidxonov – fiz.-mat. fanlari doktori, o‘zr fa «fizika-quyosh» iichb «fizika-texnika instituti» ilmiy xodimi kotibi; x. mahmudova – pedagogika fanlari nomzodi, toshkent davlat pedagogika universiteti dotsenti, «fizika va uni o‘qitish metodikasi» kafedrasi mudiri; u. rixsiyev – toshkent shahar chilonzor tumanidagi 200-sonli maktabning oliy toifali o‘qituvchisi, o‘zbekiston respublikasida xizmat ko‘rsatgan xalq ta’limi xodimi shartli belgilar — e’tibor bering va …

2 / 160

ng o‘zgarishini, moddalarning issiqlik sig‘imi, bug‘lanishi, kondensatsiyasi, erishi, qotishi, mustahkamligi, elastikligi kabi xossalarini o‘rganadi. fizikaning «mexanika» bo‘limini o‘rganishda jismlar zarralar- dan tuzilganligi e’tiborga olinmagan edi. molekular fizika va ter- modinamikani o‘rganishda esa moddalar zarralardan tuzilganligiga asosiy e’tibor qaratiladi. bunda statistik va termodinamik metodlar- dan foydalaniladi. 1. statistik metod. «statistika» so‘zi «hisoblash», «umumlashtirish» degan ma’nolarni anglatadi. statistik metodda moddadagi har bir zarraning harakati emas, balki ularning natijaviy o‘rtacha harakati o‘rganiladi. masalan, molekulalarning o‘rtacha tezligi, o‘rtacha kinetik energiyasi va hokazo. zarralarning natijaviy o‘rtacha hara- kati alohida zarralarning harakat qonuniyatlari asosida aniqlanadi. bu metod modda tuzilishining molekular-kinetik nazariyasida asos qilib olingan. 2. termodinamik metod. «termodinamika» so‘zi «termo» — «issiq- lik» va «dinamika» — «kuch», «harakat» so‘zlaridan olingan. termo- dinamik metodda o‘rganilayotgan moddaning holati temperatura, bosim, hajm kabi termodinamik parametrlar bilan aniqlanadi. molekular fizikani o‘rganishda har ikkala statistik va termo- dinamik metodlar bir-birini to‘ldiradi. bu metodlar gaz, suyuq va qattiq holatdagi moddalarning tuzilishi va …

3 / 160

n issiqlik hodisalarini va bu mod- dalarning ichki xossalarini barcha moddalar tartibsiz harakat qiluvchi va o‘zaro ta’sirlashuvchi zarralardan iboratdir, degan tasavvur asosida tushuntiradigan nazariya molekular-kinetik nazariya deb ataladi. modda tuzilishining molekular-kinetik nazariyasi quyidagi omillarga asoslanadi: 1. moddalar zarralardan — atom va molekulalardan tashkil topgan. 2. atom va molekulalar to‘xtovsiz va tartibsiz harakat qiladi. 3. atom va molekulalar orasida o‘zaro tortishish va itarishish kuchlari mavjud. bu omillar gaz, suyuq va qattiq holatdagi moddalarda sodir bo‘ladigan diffuziya hodisasida yaqqol namoyon bo‘ladi. 1. xonaning bir chekkasiga atir sepilsa, uning hidi xonaning boshqa chekkasiga yetib keladi. bu hid, ya’ni atir molekula- lardan tashkil topgan. atir molekulalari xona bo‘ylab to‘xtov- siz va tartibsiz harakatda bo‘lib tarqaladi. atir hidi bizga yetib kelguncha ma’lum vaqt o‘tadi. bunga sabab — atir molekulalari o‘z yo‘lida havodagi son-sanoqsiz molekulalar bilan to‘qnashadi, ya’ni o‘zaro ta’sirlashadi. 2. stakandagi suv ustiga bir choy qoshiq sut quysak, suv bilan sut tezda aralashib ketmaydi (1-a …

4 / 160

z harakat qili- shini, aralashishning sekin bori- shi esa metallarning zarralari o‘zaro nisbatan kuchliroq ta’sirla- shishini ko‘rsatadi. broun harakati ingliz tabiatshunosi r.broun 1827-yilda navbatdagi kuzatish- lardan so‘ng mikroskopni uyining ayvonida qoldirgan. yomg‘ir ostida qolgan mikroskopning ishlashini tekshirayotib, okular orqali qandaydir narsa to‘xtovsiz harakatlanayotganini ko‘rgan. avvaliga bu narsani biror mayda jonzot deb o‘ylagan. harakatlanayotgan narsa nimaligini va bunday harakat sabab- larini aniqlash uchun broun qator tajribalar o‘tkazgan. ma’lum bo‘lishicha, mikroskop oynachasida avvaldan chang zarralari bo‘lgan. okular orqali ko‘ringan harakatdagi narsalar yomg‘ir tomchisiga qo‘shilib ketgan chang zarralari, degan xulosaga kelgan. tomchidagi suv molekulalari chang zarrasiga turli tomondan urilib, uni to‘xtovsiz va tartibsiz harakat qilishga majbur qilgan. mikroskopda faqat chang zarrasi ko‘rinib, unga urilayotgan molekulalar ko‘rinmagan. suyuqlik yoki gazlarda zarraning to‘xtovsiz va tartibsiz harakati xaotik harakat deyiladi. i bob. modda tuzilishining molekular-kinetik nazariyasi asoslari 1-rasm 2-rasm ba ba 6 «xaotik» so‘zi lotincha «xaos» so‘zidan olingan bo‘lib, «tartibsiz» degan ma’noni bildiradi. zarralarning xaotik harakati …

5 / 160

broun harakatini j.perren mukammal o‘rganib, 1908—1913-yillarda xaotik harakat qilayotgan zarraning teng vaqtlar oralig‘idagi holatlarini suratga olgan. unda broun zarrasining trayektoriyasi 4-rasmda tasvirlangandek turli uzunliklardagi siniq chiziqlardan iborat bo‘lgan. broun harakatini tevarak-atrofimizda ham kuzatish mumkin. masalan, quyosh nurida havodagi chang zarralarining tinimsiz tartibsiz harakat qilayotgani ko‘rinadi. gaz yoki suyuqlikdagi molekulaga boshqa molekulalar har tomondan tartibsiz urilib turadi. natijada u goh bir tomonga, goh boshqa tomonga tinimsiz tartibsiz harakat qilishga majbur bo‘ladi (5-rasm). broun harakati molekulalarning tartibsiz harakat qilishidan tashqari, molekulalarning mavjudligini ham isbotlaydi. xaotik harakat qilayotgan har bir molekula trayektoriyasi- ning to‘g‘ri chiziqli qismida tezligi juda katta bo‘ladi. lekin biror yo‘nalishdagi ko‘chishi kichik bo‘ladi. 4-rasm 5-rasm 3-rasm molekular fizika va termodinamika asoslari 7 i bob. modda tuzilishining molekular-kinetik nazariyasi asoslari normal sharoitda, ya’ni 1 atmosfera bosim va 0°c tempera- turada gaz molekulalari 1 sekundda o‘rtacha 1010 marta to‘q- nashadi. ikki to‘qnashuv orasidagi masofa 10−8—10−7 m ni tashkil etadi. 1. modda tuzilishining …

Want to read more?

Download all 160 pages for free via Telegram.

Download full file

About "fizika_9_uzb"

umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik ikkinchi nashr o‘zbekiston respublikasi xalq ta’limi vazirligi tomonidan tasdiqlangan molekular fizika va termodinamika asoslari optika atom fizikasi asoslari koinot haqida tasavvurlar g‘afur g‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi toshkent—2014 m a x s u s m u h a r r i r : k. tursunmetov – fiz.-mat. fanlari doktori, o‘zbekiston milliy universiteti professori t a q r i z c h i l a r : a. t. mamadalimov – fiz.-mat. fanlari doktori, o‘zr fa akademigi, mirzo ulug‘bek nomidagi o‘zbekiston milliy universiteti kafedra mudiri; n. sh. saidxonov – fiz.-mat. fanlari doktori, o‘zr fa «fizika-quyosh» iichb «fizika-texnika instituti» ilmiy xodimi kotibi; x. mahmudova – pedagogika fanlari nomzodi, toshkent davlat pedagogika universiteti dotse...

This file contains 160 pages in PDF format (1.6 MB). To download "fizika_9_uzb", click the Telegram button on the left.

Tags: fizika_9_uzb PDF 160 pages Free download Telegram