tovushlar tizimi

DOCX 73,2 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1737613936.docx tovushlar tizimi kurs ishi tovushlar tizimi reja: 1. kishi tanasining til tovushlarini hosil qilishda qatnashadigan a'zolari haqida. 2. til tovushlarining ovoz va shovqinning qatnashuvi asosidagi tasnifi. 2.1. ovoz tovushlar. 2.2. shovqin tovushlar. 2.3. ovozli tovushlar. til tovushining lisoniy birlik holatini eshitib, ko‘rib bo‘lmaydi, faqat aql bilan idrok etish mumkin. shunga ko‘ra til tovushlari tizimini tasvirlash ularning nutqiy birlik (talaffuz birligi) holati asosida amalga oshiriladi. til tovushlarini og‘zaki yo‘sinda tasvirlash talaffuz birliklari bilan, yozma yo‘sinda tasvirlash esa harfiy ifodalar yordamida amalga oshiriladi. til birligi deb (nutqiy birlik deb ham) tovushning o‘zini ko‘rsatish lozim; harf – til birligini yozib ifodalash uchun o‘ylab topilgan shartli, ikkilamchi vosita; harfni til birliklari qatoriga kiritish xato. til tovushini yozib tasvirlashda asosan amaliy yozuvga xizmat qiladigan alifbodan foydalaniladi. lekin hozirgi amaliy alifboda "bir tovush – bir harf" munosabatiga to‘liq erishilmagani sababli til tovushlari tizimini tasvirlashda alifboga qo‘shimcha harflar kiritiladi. ushbu darslikda hozirgi adabiy o‘zbek tilining tovushlar …

ilan zarur darajada tanishish lozim (bu haqda to‘liq ma'lumot "tilshunoslikka kirish" o‘quv predmetida beriladi). til tovushlari hosil qilishda qatnashadigan a'zolarning deyarli barchasi avvalo fiziologik (biologik) vazifa bajaradi; faqat ovoz hosil qilishga xizmat qiladigan a'zo – ovoz paychalari (bu paychalarning tarang tortilishini ta'minlovchi kemirchaklar ham) tovush hosil qilish uchun xoslangan. bu paychalarni tovush paychalari deb nomlash xato, chunki bu paychalarni o‘pkadan chiqariladigan havo oqimi zarb bilan ritmik tebratishi natijasida ovoz hosil bo‘ladi. bu yerda hosil bo‘ladigan ovozning o‘zi hali tovush emas, tovush og‘iz bo‘shlig‘ida shakllanadi. har bir til tovushining talaffuzida tovush hosil qilishda xizmat qiladigan a'zolarning barchasi qatnashadi, faqat jarangsiz undosh deb nomlanadigan tovushlarning talaffuzida ovoz paychalari, sof og‘iz tovushlari deb nomlanadigan tovushlarda burun bo‘shlig‘i, bo‘g‘iz usti bo‘shlig‘i qatnashmaydi. to‘siq bo‘lmasa, tovush hosil bo‘lmaydi. ovoz paychalari havo oqimiga to‘siq bo‘lib, ritmik tebranadi, shunga ko‘ra bu to‘siq ovoz hosil qilish to‘sig‘i deyiladi. ko‘pchilik til tovushlarining tarkibiy qismi bo‘lib shovqin qatnashadi. shovqin og‘iz …

ing chuqur orqa qismi bilan tanglayning orqa qismi orasida voqe bo‘lishi sababli bu tovush chuqur til orqa tovushi deyiladi. tovush hosil qilish oralig‘ining o‘zi tovushni shakllantirmaydi, balki og‘iz rezonatorining turlicha tus olishini ta'minlaydi. tilning ana shu ko‘ta-rilish nuqtasi tufayli og‘iz bo‘shlig‘i rezonatori old qismga va orqa qismga bo‘linadi, bu qismlarning o‘zaro bir butun rezonatorni hosil etib turishi tovushdan tovushga farqli bo‘ladi. ko‘rinadiki, tilning ko‘tarilish o‘rni barcha til tovushlarining shakllanishida hal etuvchi omil bo‘lib xizmat qiladi. til tovushlarining ovoz va shovqinning qatnashuvi asosidagi tasnifi ovoz va shovqin til tovushlari tarkibida turlicha qatnashadi. ayrim tovushlarning tarkibi faqat ovozdan, ayrim tovushlarning tarkibi esa faqat shovqindan iborat bo‘ladi. birinchi tur tovushni ovoz tovush deb, ikkinchi tur tovushni shovqin tovush deb nomladik (bular adabiyotlarda unli tovush va jarangsiz tovush deb yuritiladi). ovoz tovushlarda ovoz paychalari to‘liq darajada qatnashadi va og‘iz bo‘shlig‘ida shovqin to‘sig‘i bo‘lmaydi, masalan, a tovushida bo‘lgani kabi. shovqin tovush talaffuzida ovoz paychalari betaraf …

sh sho shovqin tovush: t, ... sh ko‘rinadiki, til tovushlarini ovoz va shovqinning ishtirokiga ko‘ra avval ikkiga (unli va undosh deb) va keyin ikkinchi guruh tovushlarni yana ikkiga (sonor va shovqinli deb), so‘ngra oxirgi tur tovushlarni yana ikkiga (jarangli va jarangsiz deb) ajratishda til tovushlari shu nuqtayi nazardan to‘g‘ri tasniflanmaydi. o‘z-o‘zidan ayonki, dastlabgi tovushlar tarkibi jihatidan sodda tovushlar bo‘lgan, shulardan ham avval ovoz tovushlar, keyin shovqin tovushlar shakllangan; shovqinga biroz ovoz qo‘shib ovozli tovush turi, ko‘proq ovoz qo‘shib ovozdor tovush turi yaratilgan. adabiyotlarda til tovushlari tarkibida ovoz va shovqinning ishtirokiga ko‘ra unli tovush, undosh tovush, sonor tovush, shovqinli tovush, jarangli tovush, jarangsiz tovush deb nomlanadi. bu terminlar (sonor terminidan tashqari) – rus tilshunosligidagi glasnıy zvuk, soglasnıy zvuk, shumnıy zvuk, zvonkiy zvuk, gluxoy zvuk terminlarining kalkasi. asli glasnıy terminini unli deb kalkalash to‘g‘ri bo‘lmagan: unli desak, bu tovush tarkibida undan (ovozdan) tashqari shovqin ham qatnashadi degan fikr tug‘iladi; glasnıy terminini shaklidan …

ni aniq nomlamaydi; zvonkiy terminining o‘zbekcha kalkasi jarangli terminini ham shunday baholash kerak. gluxoy termini o‘ta noo‘rin; bu terminni o‘zbekchalashtirishda mustaqil yo‘l tutilgan, lekin natija ijobiy bo‘lmagan: jarangsiz deyish hodisani nomlash emas, balki ma'lum bir belgining borligini inkor etishga teng. tovushning tarkibidan kelib chiqib zvonkiy zvuk termini o‘rniga ovozli tovush, gluxoy zvuk termini o‘rniga shovqin tovush terminini ishlatdik. til tovushlarini yangicha tasniflashda shumnıe zvuki termini va uning o‘zbekcha shovqinli tovush kalkasi o‘z-o‘zidan ortiqcha bo‘lib qoldi. xullas, ovoz va shovqinning ishtirokiga ko‘ra til tovushlaridan ovoz tovush turi bilan shovqin tovush turi o‘zaro, ovozdor tovush turi bilan ovozli tovush turi o‘zaro zidlanish (oppozitsiya) munosabatini, ovoz tovush – ovozdor tovush – ovozli tovush - shovqin tovush turlari o‘zaro pog‘onali munosabatni (gradual munosabatni) aks ettiradi (<lot. gradatio – ′pog‘onama-pog‘ona kuchayish′). tovush turlari orasidagi bunday zidlanish munosabati ham, pog‘onali munosabat ham til tovushlarining bir butun tuzumni (sistemani) tashkil etishi haqida gapirish uchun huquq bermaydi; bu …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "tovushlar tizimi"

1737613936.docx tovushlar tizimi kurs ishi tovushlar tizimi reja: 1. kishi tanasining til tovushlarini hosil qilishda qatnashadigan a'zolari haqida. 2. til tovushlarining ovoz va shovqinning qatnashuvi asosidagi tasnifi. 2.1. ovoz tovushlar. 2.2. shovqin tovushlar. 2.3. ovozli tovushlar. til tovushining lisoniy birlik holatini eshitib, ko‘rib bo‘lmaydi, faqat aql bilan idrok etish mumkin. shunga ko‘ra til tovushlari tizimini tasvirlash ularning nutqiy birlik (talaffuz birligi) holati asosida amalga oshiriladi. til tovushlarini og‘zaki yo‘sinda tasvirlash talaffuz birliklari bilan, yozma yo‘sinda tasvirlash esa harfiy ifodalar yordamida amalga oshiriladi. til birligi deb (nutqiy birlik deb ham) tovushning o‘zini ko‘rsatish lozim; harf – til birligini yozib ifodalash uchun o‘ylab topilgan sh...

Формат DOCX, 73,2 КБ. Чтобы скачать "tovushlar tizimi", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: tovushlar tizimi DOCX Бесплатная загрузка Telegram