4. lekciya

PDF 7 sahifa 277,4 KB Bepul yuklash

7 sahifa

FaylHub.uz

Telegram orqali yuklab olish

Hajm 277,4 KB

Fayl turi PDF

Sahifalar 7

Yangilangan May 2026

Sahifa ko'rinishi (5 sahifa)

Pastga aylantiring 👇

1 / 7

1 1. aspan jaqtirtqishlariniң elektromagnitlik nurlaniӯi (spektri). îñìîí ¸ðèòqichlari spektri (kengroq ma'noda elektromagnit nurlanishi) tarkibi ¸ritqè÷ ìîääàñèíèíã ôèçèê holatini o'zida aks ettiradi. àyrim ¸ritqè÷ëàð (ìàñàëàí òóìàíëèêëàð) íèíã ñïåêòðè ýìèññèîí ÷èçèqlardan tashkil topgan bo'lsa, boshqàëàðè (ìàñàëàí þëäóçëàð) íèêè qîðà ÷èçèqëàð áèëàí êåñèëãàí òóòàø (óçëóêñèç) ñïåêòðäàí èáîðàò. îñìîí ¸ðèòqè÷ëàðè îðàñèäà øóíäàéëàðè ham borki ularning spektri murakkab ko'rinishga ega. ñpektrning bir (¸rug'lik nurlari) qèñìè qîðà ÷èçèqëàð bilan kesilgan tutash spektrdan iborat bo'lsa, boshqà qismi (ultrabinafsha va rentgen) xira tutash spektr þzida ko'rinadigan emission (¸rug') ÷èçèqëàðäàí òàøêèë topgan. bu bizga osmon ¸ritqichi har xil fizik sharoitga ega qatlamlar bilan o'ralganligidan dalolat beradi. ma'lumki, qizdirilgan qattiq jismlar va zich gazlar tutash spektrga, siyrak gazlar esa harxil rangdagi (chastota, to'lqin uzunlikdagi) emission chiziqlar ketma- ketligidan iborat spektrga ega. qu¸sh va þlduzlarning sirt qatlamlari zich gaz holatda va shuning uchun ularning spektri tutash spektrdan iborat. òóòàø ñïåêòðäà èíòåíñèâëèêíè òàqñèìëàíèøè hàì har xil. êo'pchilik þlduzlar spektrida intensivlik asta …

2 / 7

romagnit to'lqin) xususiyatlari fotonda ¸rqin namo¸n bo'ladi. yorug'likning difraktsiya va interferentsiyalanishida u o'zining to'lqin xususiyatini namoyish etsa, uni þtilishi natijasida ro'y beradigan fotoeffekt hodisasida esa uning zarra (foton) xususiyati ochiladi. êo'pchilik astrofizik bilimlar osmon ¸ritqichlarining nurlanishini spektrga ¸yish (fotonlarni to'lqin uzunliklari bo'yicha ketma-ket joylashtirish) va tekshirish natijasida olinadi. osmon ¸ritqichlarining spektri teleskopga o'rnatilgan spektrograf ¸rdamida olinadi (bu mavzuga biz keyinrok qaytamiz). ma'lumki, oq nurni rangli nurlarga ajratish va o'rganish osmon ¸ritqichi, qu¸sh, nurini prizma orqali o'tqazishdan (isaak n'þton, 1660) boshlangan. êeyinchalik olingan þqori ajratilganlikka ega qu¸sh spektri qora chiziqlar bilan kesilgan tutash, rangba-rang, spektrdan iborat ekanligini ko'rsatdi. nemis olimi ôraungofer 1814 y da bu chiziqlarni ro'yxatga oldi. 1859 y.da nemis olimlari êirxgof va bunzen bu qora chiziqlar tabiatini ochib berdilar. ôraungofer chizišlari qu¸shning nisbatan past temperaturadagi atmosfera qatlamida hosil 4-lektsiya spektralliq analiz tүsinikleri. aspan jaqtirtqishlariniң spektri 2 bo'ladi. qu¸shning ichki qaynoq šatlamlaridan kela¸tgan nurlanish uning nisbatan past temperturaga ega atmosfera …

3 / 7

ab gradusgacha etadi. bunday òåìïåðàòóðàäà ìîääà ãàç holatda bo'ladi, øóíèíã ó÷óí áèç ãàçëàðíèíã òóòàø ñïåêòðè áèëàí òàíèøèá ÷èqamiz. ma'lumki, nurlanish fotonlari atomlar ¸ki ìîëåêóëàëàðíè þqîðè ýíåðãèÿëè hîëàòäàí ïàñò ýíåðãèÿëè holatlarga o'tishi natijasida sochiladi. àtom ¸ki molekulani past energiyali holatdan þqori energiyali holatga o'tishi uchun ular ma'lum energiyaga ega fotonni ¸ki ma'lum energiya parchasini, kvantni, þtishi kerak. 4. tutas hәm siziqli spektrdiң payda boliӯi. spektralliq siziqlardiң intensivligi, keңgligi hәm jiljiӯi. àtom va molekulalarni kvant þtib (chiqarib) bir energetik hîëàòäàí èêêèí÷è holatga o'tishlari uch xil bo'lishi mumkin: 1) áîg'ëèq hîëàòäàí áîg'ëèq holatga (bir energetik sathdan ikkinchi sathga), 2) bog'ëèq hîëàòäàí îçîä holatga (ionlanish) va ozod holatdan bog'liq holatga (rekombinatsiya) âà 3) îçîä hîëàòäàí îçîä holatga (elektron energiyasini o'zgarishi). birinchi turdagi o'tishlar emission (absorbtsion) chiziqëàðíè áåðàäè âà harbir o'tish natijasida ma'lum energiya þtiladi (absorbtsiya) ¸ki chiqariladi (emissiya) va bu o'tishlarga qat'iy bir chastota (to'lšèí óçóíëèê) mos keladi. ikkinchi va uchinchi turdagi o'tishlar natijasida, …

4 / 7

ta-sekin o'zgarib boradi. hàðáèð ÷àñòîòàäà h =hñ/ erg energiyaga ega kvant sochiladi va ular energiyasi bo'yicha óçëóêñèç êåòìà-êåòëèêíè hîñèë qiladi. òo'lšèí óçóíëèêëàðè îäàòäà àíãñòåìëàðäà (1å = 10-10 m = 0.1 nm) beriladi. òo'lqèí óçóíëèãè  =1 e bo'lgan kvantning chastotasi =31018 ãåðö (ãö) ãà âà ýíåðãèÿñè 104 elektronvolüt (ev) ga teng. optik diapazon to'lqin uzunliklari bo'yicha =390 nm dan =760 nm gacha bo'lgan oraliqíè èøg'îë etadi. bu dipazonga chastota bo'yicha =7,6 1014 ãö. äàí =3.91014 ãö. ãà÷à âà ýíåðãèÿ bo'yicha esa 3 ev dan 1.6 ev gacha oraliq to'g'ri keladi. binafsha nurlar 390 – 450 nm, ko'k nular 450 – 480 nm, havorang – 480 – 510 nm, yashil – 510 – 570 nm, sariq – 570 – 585 nm, to'q sarik ¸ki zarg'oldoq – 585 – 620 nm va qizil – 620 – 760 nm to'lqin uzunliklari oraliqlarida joylashadi. 3 àtom va molekulalarni kvant þtib (chiqarib) bir energetik hîëàòäàí …

5 / 7

istiriliӯi: boltsman hәm saxa formulasi. ñpektral chizišning intinsivligi uni xosil qilgan atomni bir energetik holatdan ikkinchi holatga o'tish extimoliga va bunday o'tishlarni bergan atomlarning soniga bog'liq. àtomni bir bog'liq holatdan ikkinchi bog'liq holatga o'tish extimoli uni boshlang'ich holatda bo'lish vaqtiga teskari miqdor bilan xarakterlanadi. elektronni bir sekundda þqori (k) energetik sathidan pastki (n) sathga boshqa ta'sirsiz o'z-o'zicha (spontan) o'tish extimolini akp bilan belgilaylik. vodorod atomi uchun birinchi holatdan ikkinchiga o'tish ehtimoli à21 = 4.7108 c-1 , birdan uchga à31 = 5.5107 s-1, ikkidan uchga à32 = 4.4107 s-1. à42 = 8.2106 s-1. va hokazo. k>>1 bo'lganda k-nchi sathdan birinchiga o'tish ehtimoli 5 10 1 102.1 k ak   s-1 va 5 9 1 106 k akk   s-1, (6) formulalar ¸rdamida hisoblanishi mumkin. àtomning uyg'ongan k - nchi holatda bo'lishi vaqti   kn k a t 1 s (7) ga teng, ya'ni, k - nchi sathdan boshqa …

Ko'proq o'qimoqchimisiz?

Barcha 7 sahifani Telegram orqali bepul yuklab oling.

To'liq faylni yuklab olish

"4. lekciya" haqida

1 1. aspan jaqtirtqishlariniң elektromagnitlik nurlaniӯi (spektri). îñìîí ¸ðèòqichlari spektri (kengroq ma'noda elektromagnit nurlanishi) tarkibi ¸ritqè÷ ìîääàñèíèíã ôèçèê holatini o'zida aks ettiradi. àyrim ¸ritqè÷ëàð (ìàñàëàí òóìàíëèêëàð) íèíã ñïåêòðè ýìèññèîí ÷èçèqlardan tashkil topgan bo'lsa, boshqàëàðè (ìàñàëàí þëäóçëàð) íèêè qîðà ÷èçèqëàð áèëàí êåñèëãàí òóòàø (óçëóêñèç) ñïåêòðäàí èáîðàò. îñìîí ¸ðèòqè÷ëàðè îðàñèäà øóíäàéëàðè ham borki ularning spektri murakkab ko'rinishga ega. ñpektrning bir (¸rug'lik nurlari) qèñìè qîðà ÷èçèqëàð bilan kesilgan tutash spektrdan iborat bo'lsa, boshqà qismi (ultrabinafsha va rentgen) xira tutash spektr þzida ko'rinadigan emission (¸rug') ÷èçèqëàðäàí òàøêèë topgan. bu bizga osmon ¸ritqichi har xil fizik sharoitga ega qatlamlar bilan o'ralganligidan dalol...

Bu fayl PDF formatida 7 sahifadan iborat (277,4 KB). "4. lekciya"ni yuklab olish uchun chap tomondagi Telegram tugmasini bosing.

Teglar: 4. lekciya PDF 7 sahifa Bepul yuklash Telegram