2 tema

DOCX 6 pages 46.9 KB Free download

6 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 46.9 KB

File type DOCX

Pages 6

Updated May 2026

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 6

2-lekciya. kosmologiyalɪq modeller [bookmark: _goback]kosmologialɪq princip hám kosmos modelleri kosmologiya uchun koinotning etarlicha katta fazo xajmidagi modda o`rtacha zichligining bir xil bo`lishi xaqidagi g`oya ancha qo`l keladi. moddaning o`rtacha zichligini bir xil deb hisoblash mumkin bo`lgan soha o`lchamlari metagalaktikadan ancha kichik, lekin bu o`lcham yulduzlar, galaktikalar va ularning to`dalari mavjudligi bilan bog`liq maxalliy (lokal) nojinslilik o`lchamlariga nisbatan ancha katta. koinotda modda taqsimotini o`rtacha baholash uchun berilgan ko`rinma yulduz kattaligigacha kattalikka ega bo`lgan galaktikalarning sonini hisoblash orqali amalga oshirsa bo`ladi. kuzatuvlarga asosan xira galaktikalar uchun munosabat 4 qiymatiga yaqin, undan tashqari, har xil yo`nalishda bu qiymatdan og`ish tasodifiy xarakterga ega. bundan shu narsa kelib chiqadiki, o`rta hisobda hamma yo`nalishlar bo`yicha galaktikalar bir tekis taqsimlangan. kosmologiya nuqtai nazaridan, juda katta masshtablarda modda o`rtacha zichligining bir xilligi koinotning bir jinslilik va izotroplilik xususiyalaridan kelib chiqadi. koinotdagi materiya xususiyatlari fazoning hamma erida bir xil bo`lsa u bir jinsli, agar bu xususiyatlar barcha yo`nalishda bir …

2 / 6

gravitatsion paradokslarga olib kelgan. fotometrik paradoksni birinchi bo`lib shveytsariyalik olim j.shezo 1744 yili, keyinchalik 1826 yili esa germaniyalik g.olberslar yoritib berishgan. unga asosan, agar cheksiz fazo yulduzlar bilan bir tekis egallangan bo`lsa, u holda ixtiyoriy ko`rish nuri yo`nalishi ertami, kechmi qandaydir yulduz bilan kesishadi. ob'ektning kuzatilayotgan ravshanligi ungacha bo`lgan masofaga bog`liq bo`lmaganligi uchun butun osmon xuddi quyosh diski kabi bir tekis nur sochadi. yulduzlararo nurning yutilishi bu paradoksni yo`qqa chiqaza olmaydi, chunki yutilgan nur ertami, kechmi fazoga qayta nurlanadi. uzoqlashayotgan ob'ektda qizilga siljish xodisasi kuzatilishi tufayli uning yorug`lik energiyasining kamayishini hisobga olsak, fotometrik paradoks xodisasi ro`y bermaydi. bundan tashqari, kuzatish mumkin bo`lgan fazo hajmi koinotdagi ko`rish gorizonti bilan chegaralangan va bu xajm chekli bo`ladi. ko`rish gorizonti ostida shunday sferani ko`z oldimizga keltiramizki, undagi har bir nuqta kuzatuvchidan ma'lum masofada bo`lib, bu masofani nur kengayuvchi koinotning yuzaga kelish vaqti davomida bosib o`tgan. gravitatsion paradoks germaniyalik olim x.zeeliger tomonidan 1895 y. bayon …

3 / 6

otga qo`llab bo`lmasligidadir. shuning uchun, kosmologiyada metagalaktikaning katta masshtablari o`rganilayotganda eynshteyn tomonidan 1916 yili asoslari ishlab chiqilgan nisbiylik umumiy nazariyalaridan (nun) foydalanish kerak. mexanika qonunlari nun da ancha umumiy ko`rinishda ifodalanadi, nyuton qonunlari esa kuchsiz gravitatsion maydon chegaraviy holida ulardan hosil qilinadi. gravitatsion paradoks nun da bo`lmaydi. bu nazariyaning yuzaga kelishi kosmologiyani zamonaviy rivojlanish bosqichiga ko`tardi. asosiy kosmologik tenglamalar eynshteynning o`zi tomonidan keltirib chiqazilib, ular statistik koinot xususiy holi uchun echilgan. keyinchalik 1922 yili rossiyalik buyuk matematik fridman tomonidan nisbatan umumiy holda ham echimlar topilgan. lekin keyinchalik ma'lum bo`ldiki, nyuton tenglamalari asosida ham qator muhim kosmologik natijalar olish mumkin ekan. bu imkoniyat katta uslubiy axamiyatga ega, chunki zamonaviy kosmologiya natijalarini to`liq tushunish uchun kerak bo`ladigan nun matematik apparatiga erushgunimizga qadar yuqoridagi imkoniyat orqali biz murakkab kosmologik muammolarga yaqinlashamiz mumkin. modellashtirish tabiatning murakkab ob'ektlarini tadqiq etishda muhim usul hisoblanadi. umuman olganda biz yuqoridagi boblarda bunday usuldan bir necha bor foydalandik, bunda …

4 / 6

adi. binobarin nyuton qonunlarini faqat chekli massalarga qo`llash mumkinligi avvaldan ma'lum, shu sababli bizning model juda katta, lekin koinotning chekli massali chekli qismiga tegishlidir. ma'lumki, bunday massa bo`laklari orasidagi o`zaro tortishish kuchi mavjudligi tufayli siqilishi, yoki u shunday kinetik energiya zapasiga egaki, natijada kengayishi kerak. bu kengayish esa bo`laklar orasidagi tortishish kuchi tufayli vaqt o`tishi bilan tormozlanadi. ko`rsatish mumkinki, bir jinsli izotrop koinotda xabbl qonuni o`rinli. aniqlashtirish uchun kengayuvchi koinot modelini qaraymiz. fazoda boshlang`ich vaqt bir - biridan r masofada bo`lgan ixtiyoriy ikkita a va b nuqtalar tezlik bilan o`zaro uzoqlashayotgan bo`lsin. ab masofani r - birlik intervallarga bo`lamiz. bu intervallardan har biri vaqt davomida bir jinslilik xususiyatiga ko`ra bir hil qiymatiga oshadi. shuning uchun birlik intervalning oshish tezligi qiymatni tashkil etadi. bu qiymat fazoning hamma erda va hamma yo`nalishida bir xil bo`lganligidan va faqat vaqtga bog`liqligidan uni deb belgilaymiz. bundan xabbl qonunini hosil qilamiz: , (1) bu erda h …

5 / 6

yotgan soha chegarasida joylashgan birlik massa ega bo`lgan kinetik energiyaga ga va potentsial energiya ga teng. energiyaning saqlanish qonuniga ko`ra ularning yig`indisi o`zgarmasdir: (4) agar to`liq energiya nuldan kata bo`lsa (e>0), u holda kengayish tezligi r ning biror qiymatida nul qiymatigacha kamaymaydi. o`zgarmas qiymatli sekinlashish bilan kengayish protsessii cheksiz davom etadi. r(t) masshtab faktori esa hamma vaqt o`sib boradi. aksincha, e ρkr , bu holda koinotning geometrik xususiyatlari sferik geometriya bilan aniqlanadi. agar koinotning zichligi kritik zichlikka teng bo`lsa ρ=ρkr u holda koinotning kengayishi cheksiz davom etadi, agar kichkina bo`lsa ρ<ρkr bu koinotning ochiq modeli deb yuritiladi. agar xabll doimiysini h=50km/sek·mgp deb olsak ρkr =5·10-30 gr/sm3 kelib chiqadi. metagalaktikadagi yulduzlar soni esa 10-11 ta. agar metagalaktika o`lchamini 600 mps va undagi ob'ektlar massasini galaktika massasiga teng deb olsak unda koinot zichligi ρkoinot =5·10-31 gr/sm3 kelib chiqadi. koinot zichligi bilan kritik zichlikni taqqoslash bugungi kundagi koinot kengayayotgan koinot modeliga to`g`ri keladi. …

Want to read more?

Download all 6 pages for free via Telegram.

Download full file

About "2 tema"

2-lekciya. kosmologiyalɪq modeller [bookmark: _goback]kosmologialɪq princip hám kosmos modelleri kosmologiya uchun koinotning etarlicha katta fazo xajmidagi modda o`rtacha zichligining bir xil bo`lishi xaqidagi g`oya ancha qo`l keladi. moddaning o`rtacha zichligini bir xil deb hisoblash mumkin bo`lgan soha o`lchamlari metagalaktikadan ancha kichik, lekin bu o`lcham yulduzlar, galaktikalar va ularning to`dalari mavjudligi bilan bog`liq maxalliy (lokal) nojinslilik o`lchamlariga nisbatan ancha katta. koinotda modda taqsimotini o`rtacha baholash uchun berilgan ko`rinma yulduz kattaligigacha kattalikka ega bo`lgan galaktikalarning sonini hisoblash orqali amalga oshirsa bo`ladi. kuzatuvlarga asosan xira galaktikalar uchun munosabat 4 qiymatiga yaqin, undan tashqari, har xil yo`nalishda bu qiyma...

This file contains 6 pages in DOCX format (46.9 KB). To download "2 tema", click the Telegram button on the left.

Tags: 2 tema DOCX 6 pages Free download Telegram