fizika_8_uzb maktabim.uz

PDF 160 стр. 2,8 МБ Бесплатная загрузка

160 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 2,8 МБ

Тип файла PDF

Страницы 160

Обновлено Май 2026

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 160

fizika elektr umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik ikkinchi nashri o‘zbekiston respublikasi xalq ta’limi vazirligi tomonidan tasdiqlangan «o‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» davlat ilmiy nashriyoti toshkent—2014 m a x s u s m u h a r r i r l a r : k. tursunmetov – fiz.-mat. fanlari doktori, mirzo ulug‘bek nomidagi o‘zbekiston milliy universiteti professori; b. ibragimov – fiz.-mat. fanlari nomzodi, nizomiy nomidagi toshkent davlat pedagogika universiteti dotsenti. t a q r i z c h i l a r: a. t. mamadalimov – fiz.-mat. fanlari doktori, o‘zr fa akademigi, mirzo ulug‘bek nomidagi o‘zbekiston milliy universiteti kafedra mudiri; n. sh. saidxonov – fiz.-mat. fanlari doktori,o‘zr fa «fizika-quyosh» iichb fizika-texnika instituti ilmiy kotibi; u. rixsiyev – toshkent shahar chilonzor tumanidagi 200-maktabning oliy toifali o‘qituvchisi, o‘zbekiston respublikasida xizmat ko‘rsatgan xalq ta’limi xodimi. respublika maqsadli kitob jamg‘armasi mablag‘lari hisobidan ijara uchun chop etildi. © «o‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» davlat ilmiy nashriyoti, 2010, 2014 …

2 / 160

a ko‘tardi. turmushimiz yanada farovon bo‘lishi uchun elektrotexnika, radio- texnika, elektronika, avtomatika, axborot texnologiyasi kabi sohalarda olim- lar, muhandislar va boshqa mutaxassislar tinmay izlanish olib bormoqdalar. olim va muhandislar tomonidan qilingan yangidan yangi kashfiyot va ixtirolar natijasida bu tarmoqlar yuksak darajada taraqqiy etmoqda. shu bois, elektr haqida bilimlarga ega bo‘lish har birimiz uchun juda muhimdir. 8-sinfda siz elektr hodisalari, elektr va magnit maydon, elektr toki, elektromagnit hodisalarni o‘rganasiz, elektr energiyasini ishlab chiqa- rish va uzatish, oddiy elektr asbob va qurilmalarning ishlash prinsiði bilan tanishasiz. 3 1-rasm 4 i bob elektr zaryadi. elektr maydon 1-§. jismlarning elektrlanishi elektr hodisasi haqida dastlabki ma’lumotlar plastmassadan yasalgan taroq yoki ruchkani sochingizga ishqalab, maydalangan qog‘ozga yaqinlashtiring. ular qog‘oz qiyqimlarini o‘ziga tortganini ko‘rasiz (2-rasm). shisha tayoqchani qog‘oz varag‘iga ishqalab qo‘limizga yaqinlashtirsak, chirsillagan tovush eshitiladi, qorong‘ida esa mayda uchqunlar ko‘rinadi. bunday hodisalar qadim zamonlardayoq payqalgan edi. qadimgi grek olimi fales miletskiy (mil. av. 625–547) junga ishqalangan elektron …

3 / 160

jism deb ataladi. elektrlangan jismlarga faqat qattiq jismlar emas, boshqa holatdagi moddalar ham tortiladi. masalan, elektrlangan tayoqcha jildirab tushayotgan suvni ham, sham alangasini ham o‘ziga tortadi (3-rasm). 2-rasm 3-rasm 5 1-§. jismlarning elektrlanishi shisha tayoqcha shoyiga ishqalanganda shoyining o‘zi ham (4-a rasm), tayoqcha ham (4-b rasm) yen- gil buyumlarni o‘ziga tortish xossasiga ega bo‘lib qoladi. ikki jism bir-biriga ishqalanganda ularning har ikkisi ham elektrlanadi. elektrlangan jismlar nisbatan yengil bo‘lmagan buyumlarni ham o‘ziga tortadi. masalan, o‘tkir uchli tayanch ustida erkin aylana oladigan metall sterjenga elektrlangan tayoqcha yaqinlashtirilsa, sterjen buriladi (5-rasm). elektrlanishning ikki turi elektr hodisalarini o‘rganishda shisha tayoq- chadan tashqari, ebonit tayoqchadan ham foydala- namiz. ebonit — bu oltingugurt aralashtirilgan kauchuk (qattiq rezina)dan tayyorlangan material. ebonit tayoqchani junga ishqalab, iðga osib qo‘- yaylik. unga boshqa xuddi shunday elektrlangan ebonit tayoqchani yaqinlashtirsak, osib qo‘yilgan ebonit tayoqcha itariladi (6-a rasm). endi shisha tayoqcha olib, uni shoyiga ishqalaylik va osib qo‘yilgan ebonit tayoqchaga yaqinlashtirsak, …

4 / 160

rlanishning ikki turi mavjudligini tajribada aniqlash usulini aytib bering. 7. qanday zaryadlangan jismlar o‘zaro itariladi? qay holda o‘zaro tortiladi? plastmassa taroq yoki ruchkani sochingizga ishqalab, qog‘oz qiyqimlariga yaqinlashtiring. bunda sodir bo‘lgan hodisa yuzasidan fikr yuriting. 2-§. elektroskop va elektrometr. o‘tkazgichlar va izolyatorlar elektroskop plastmassali taglikka o‘rnatilgan simga ikki buklangan folgani 7-rasmda ko‘rsatilganidek osib qo‘yamiz. folga – bu yupqa metall qog‘oz. odatda, choy yoki shokolodlar o‘ralgan zarqog‘oz ham folga bo‘ladi. ebonit tayoqchani mo‘ynaga ishqalab elektr- laymiz va uni simga tekkizamiz. bunda sim ham, unga osilgan folga yaproqchalar ham elektrlanib qoladi va yaproqchalar bir-biridan itariladi. bunga yaproqchalarning bir xil ishorali elektrlanganligi sabab bo‘ladi. bu tajriba elektroskopning ishlashiga asos qilib olingan. «elektroskop» so‘zi grekcha «elektron» va «skopeo» so‘zlaridan olingan. “skopeo”— “kuzatmoq”, “payqamoq” demakdir. elektroskop – jismlarning elektrlangan- ligini sezish, kuzatish uchun qo‘llaniladigan asbob. eng sodda elektroskop 8-rasmda tasvirlangan. unda metall gardishga o‘rnatilgan plastmassa tiqin orqali metall sterjen o‘tkazilgan. sterjenning yuqo- ri uchiga sharcha …

5 / 160

tijada ko‘rsatkich sterjendan itariladi. ko‘rsatkichning holatiga qarab, sharchaning elektrlanganlik darajasini aniqlash mumkin. elektr o‘tkazgichlar va izolyatorlar ikkita bir xil elektrometr olaylik. ulardan birining sharchasi elektrlangan bo‘lsin. ularni yonma-yon qo‘yib, elektrometrlar sharchalarini shisha tayoqcha bilan o‘zaro ulaylik. elektrlangan elektrometrning ko‘rsatishi o‘zgarmaydi. undagi elektr zaryadlari ikkinchi elektrometrga shisha tayoqcha orqali o‘tmaydi (10-a rasm). bunga sabab, shisha elektrni o‘tkazmaydi. endi elektrometrlar sharchalarini metall tayoqcha bilan o‘zaro ulaylik. birinchi elektrometrdagi elektr zaryadlari ikkinchi elektrometrga o‘tadi. natijada birinchi elektrometr ko‘rsatishi kamayadi, ikkinchisiniki esa ortadi (10-b rasm). bunga sabab, metall elektrni yaxshi o‘tkazadi. elektrni o‘zidan o‘tkazuvchi moddalar elektr o‘tkazgichlar deb ataladi. barcha metallar, tuz va kislotalarning suvdagi eritmalari hamda yer, beton, ko‘mir va boshqalar elektr o‘tkazgichlardir. odam tanasi ham elektrni o‘tkazadi. o‘zidan elektrni o‘tkazmaydigan moddalar dielektriklar deb ataladi. dielektriklardan tayyorlangan buyumlar esa izolyatorlar deyiladi. «dielektrik» grekcha so‘z bo‘lib, «o‘tkazmas» degan ma’noni bildiradi. «izolyator» esa lotincha «izolyaro» so‘zidan olingan bo‘lib, «yakkalangan» 9-rasm 2-§. elektroskop va elektrometr. o‘tkazgichlar …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 160 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "fizika_8_uzb maktabim.uz"

fizika elektr umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik ikkinchi nashri o‘zbekiston respublikasi xalq ta’limi vazirligi tomonidan tasdiqlangan «o‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» davlat ilmiy nashriyoti toshkent—2014 m a x s u s m u h a r r i r l a r : k. tursunmetov – fiz.-mat. fanlari doktori, mirzo ulug‘bek nomidagi o‘zbekiston milliy universiteti professori; b. ibragimov – fiz.-mat. fanlari nomzodi, nizomiy nomidagi toshkent davlat pedagogika universiteti dotsenti. t a q r i z c h i l a r: a. t. mamadalimov – fiz.-mat. fanlari doktori, o‘zr fa akademigi, mirzo ulug‘bek nomidagi o‘zbekiston milliy universiteti kafedra mudiri; n. sh. saidxonov – fiz.-mat. fanlari doktori,o‘zr fa «fizika-quyosh» iichb fizika-texnika instituti ilmiy kotibi; u. rixsiyev – toshkent shahar chi...

Этот файл содержит 160 стр. в формате PDF (2,8 МБ). Чтобы скачать "fizika_8_uzb maktabim.uz", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: fizika_8_uzb maktabim.uz PDF 160 стр. Бесплатная загрузка Telegram