inson oʻsishi va rivojlanishining umumiy qonuniyatlari

PPT 31 pages 452.0 KB Free download

31 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 452.0 KB

File type PPT

Pages 31

Updated Dec 2025

Page preview (8 pages)

Scroll down 👇

1 / 31

oʻsish va rivojlanishning umumiy qonuniyatlari, organizm va muhit inson oʻsishi va rivojlanishining umumiy qonuniyatlari reja: ta’lim jarayonida ratsional usullarni qo’llashda, har bir o’quvchiga individual yondoshishda pedagoglarning bola organizmini o’ziga xos o’sish va rivojlanish qonuniyatlari haqidagi bilimga ega bo’lishlari. yoshlik davrlari va yoshga oid o’zgarishlari haqida tushuncha. xujayraning umumiy tuzilishi. irsiy kasalliklar va ularning turlari. 1.ta’lim jarayonida ratsional usullarni qo’llashda. bolalarni to’g’ri tarbiyalash uchun ular organizmining o’sishi va rivojlanishi kabi asosiy xususiyatlarini bilish zarur. o’sish va rivojlanish barcha tirik organizmlar kabi odam organizmiga xos xususiyatdir.organizmning har tomonlama o’sishi va rivojlanishi uning paydo bo’lgan vaqtidan boshlanadi. bu ikki jarayon murakkab hisoblanib, bir butun va bir- biriga bog’langandir. organizmni o’sishi va rivojlanishida barcha etaplarni bolalik, o’smirlik, yoshlik, yetuklik davrlarini bosib o’tadi. o’sish bu organizmning miqdor ko’rsatkichi, rivojlanish esa sifat ko’rsatkichi bo’lib, bu ikki jarayon notekislik ya’ni geteroxroniya, uzluksiz va akseleratsiya jarayonlari asosida yuzaga chiqadi. notekis rivojlanish yoki geteroxroniya. organizmning normal xolatida o’sish va …

2 / 31

- kichik maktab yoshida bola bo’yi 6-10 sm; - bola 8-10 yoshga yetganda 3-5 smga o’sadi. tana o’sishining eng ko’p ortishi qiz bolalarda 12 yoshga kelib, o’g’il bolalarda esa 15 yoshda kuzatiladi. bo’yning o’sishi asosan qiz bolalarda 19 yoshga kelib, o’g’il bolalarda esa 20 yoshga kelib tugallanadi. yangi tug’ilgan davrdan to voyaga yetgunga qadar insonning bo’yi- 3 marotoba, tanasi- 3,5 marotoba, qo’llari- 4, oyoqlari- 5 marotoba uzunlashadi. tana vazni yoshga qarab quyidagicha o’zgaradi: - yangi tug’ilgan qiz bolalarning o’rtacha vazni 3,0 kg, o’g’il bolalarniki esa 3,4 kg bo’ladi; - bolaning vazni tug’ilgandan keyin birinchi oyda 600 gr, ikkinchi oyda 800 gr ortadi; - bir yashar bolaning vazni tug’ilganidagi vaznidan 3 marta ortib 9-10 kg ga yetadi; - 2 yoshli bolaning vazniga 2,5-3,5 kg qo’shiladi; - 4,5,6 yoshli bola vazniga har yili 1,5-2,0 kg vazn qo’shilib boradi. 7 yoshdan boshlab ularning vazni tez ortib boradi. 10 yoshgacha o’g’il bolalar bilan qiz …

3 / 31

o’zbilarmonlikka berilib o’qituvchiga ham bo’ysunmay qoladi. shuning uchun ham bolalarni nisbatan o’zib ketishiga nisbiy munosabatda bo’lish kerak. bolalarning jismoniy, aqliy va jinsiy jihatdan rivojlanishida yuqorida aytib o’tilganidek, irsiy faktorlar bilan bir qatorda turmush sharoiti, maktabdagi mehnat faoliyati, jismoniy mashqlar, kasalliklar bilan og’rigani muhim ahamiyatga ega. bundan tashqari, ob- havo sharoiti, iqlim sharoiti, quyosh radiatsiyasi ham ularning o’sishi va rivojlanishiga katta ta’sir ko’rsatadi. bolalr yoz faslida (iyul- avgust) xususan tez o’sadi. agar bola kichikligidan muntazam ravishda jismoniy mashqlar va sport bilan shug’ullansa u sog’- salomat o’sadi, uning porganlari uyg’un rivojlanadi. (masalan, nafas organlarining takomillashuvi yurak- qon tomir tiziminig rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko’rsatadi. akseleratsiya. akseleratsiya yosh avlodning ruhan va jismonan tezlashuvidir. hozirgi davrda keyingi 100-150 yil ichida bolalar va o’smirlar akseliratsiya jarayonlari kuzatilmoqda. bunday akseleratsiya o’zbekistonda ham ko’zga tashlanmoqda. yangi tug’ilgan chaqaloqlarning bo’yi 5-6 smga, kichik va o’rta maktab yoshidagi bolalarning bo’yi 10-15 smga, 8-10 kg ga ortdi. akseleratsiya ruhiy va jismoniy …

4 / 31

di. 2. yangi tug’ilgan davri. bu davr 2-3 haftani tashkil qiladi. ushbu davr tug’ilish vaqtidan boshlanib,to 2,5- 3,5 haftagacha davom etadi va organizmni tashqi muhit sharoitiga moslashuvi bilan tavsiflanadi. yangi tug’ilgan bolada ilk bor o’pka orqali nafas olish sodir bo’ladi va o’pkada qon aylanish funksiyasi boshlanadi. ona organizmi orqali ovqatlanish o’rniga bolaning shaxsiy ovqat hazm qilish trakti fuhksiyasi orqali ovqatlanishi amalga oshadi, analizatorlar ham organizm faoliyatida faol ishtirok etadi. ushbu davrda homilani oziqlanishini ta’minlaydigan tizimni uzilib tushishi va kindik yarasini tuzalishi sodir bo’ladi, tana og’irligini oldin kamayishi so’ngra esa tiklanishi va ortishi boshlanadi. chaqaloqlik davri. bu davr bir yilgacha davom etadi. ushbu davrda tana uzunligi1,5 barobar kattalashadi va o’rtacha 75 smga yetadi, og’irligi 3 barobar ortadi va 11-12kg atrofida bo’ladi, endokrin bezlar funksiyasi tezlashadi, nutqni harakatlantiruvchi analizatorlari ancha rivojlanib bola gapirishni boshlaydi, lekin so’z boyligi kam bo’ladi, ya’ni atiga 10 tacha so’zni tashkil qiladi. yashli yosh davri. bu davrda1yoshdan to …

5 / 31

jada yaxshilanadi, miyasining og’irligi kattalashadi va 7 yashar bolada 1250 grammni tashkil qiladi, shartli reflektorli aloqalar ko’p sonli bo’ladi, shartli tormozlanish rivojlanadi. kichik maktab yoshi davri. bu davr 7 yoshdan to 12 yoshgacha davom etadi. ushbu davrda o’sish va skelet suyaklarini qotishi davom etadi, oyoqlarning o’sishi hisobiga tana proporsiyalari o’zgaradi, mushaklar jadal rivojlanadi, katta yarim sharlar po’stlog’ining integratsiyalovchi roli ortadi, tormozlanish jarayonlari kuchayadi. o’rta maktab yosh davri. bu davr 12 yoshdan to 15 yoshgacha davom etadi. bu davr jadal o’sish va tana vaznini ortishi bilan tavsiflanadi. tana proporsiyalari sekin- asta voyaga yetgan inson ko’rsatkichlariga yaqinlashadi. jinsiy voyaga yetish (o’g’il bolada 13-14, qiz bolada 11-12 yosh) va jinsiy bezlar gormonlarining ta’sirini ortishi ostida qalqonsimon bezning funksiyalari kuchayadi, timus qayta rivojlanishiga (involyutsiyaga) uchraydi. yuqori maktab yoki o’spirinlik yosh davri. bu davr qiz bolada 13yoshdan to 18 yoshgacha, o’g’il bolada 15-16 yoshdan to 19-20 yoshgacha davom etadi. ushbu davr jinsiy bezlar funksiyasini kuchayishi, …

6 / 31

uklik yoshi- birinchi davr: erkaklik 35 yoshgacha; ayollar 21- 35 ; ikkinchi davr: erkaklik 36 - 60 yosh; ayollar 36 - 55 yosh; 9. qarilik yoshi -erkaklar 61 - 71 yosh; ayollar 56 - 74 yosh; 10. keksalik yoshi- erkaklar va ayollar 90 yoshgacha; 11. uzoq umr ko’ruvchilar- erkak va ayollar 90 yosh va undan yuqori. 3.xujayraning umumiy tuzilishi. irsiy kasalliklar va ularning turlari. zamonaviy biologiyaning asosiy muammolaridan biri organizmning rivojlanishini boshqarish yo’llarini bilib olishdir. irsiyat organizmlarning o’z belgi va xususiyatlarini nasldan -naslga o’tkazish xossasidir. irsiyat tufayli organizmlarning belgi -xususiyatlari nasldan -naslga o’zgarmagan holda o’tadi. organizm belgi - xususiyatlarining bir qancha avlod turg’un saqlanib kelishi irsiyatining bir tomoni bo’lib, ikkinchi tomoni organizmning ontogenezda ma’lum moddalar almashinuvi xarakterini va rivojlanish tipini ta’minlashdir. bularning hammasi irsiyat tufayli aniqlanadi. har bir organizmning aniq rivojlanish tartibi uning irsiyati bilan aniqlanadi. aks holda organizmlar avlodida o’zgarishlar vujudga kelgan bo’lur edi. (m: bug’doydan arpa , tovuqdan …

7 / 31

nizm xujayralardan tashkil topgan. 1665- yilda r.guk tomonidan sodda mikroskop ixtiro qilinishi xujayra taminotining tug’ilishiga olib keldi. u po’kakdan yupqa kesma tayyorlab, mikroskop ostida kuzatganida mayda katakchalarni ko’radi va ularga hujayra deb nom beriladi. elektron mikroskop kashf etilishi bilan xujayraning tarkibi va undagi moddalar almashinuvi o’rganila boshlanadi. har bir hujayra sitoplazmatik membrana, sitoplazma, yadro va xujayra organiodlaridan iborat. xujayra organiodlariga maxsus tuzilishga ega bo’lgan va ma’lum funksiyani bajaradigan tuzilmalar kiradi. ular endoplazmatik tur, ribosomalar, golji apparati, mikrokondriyalar, lizosomalar va sentrosomalar va h.k. hujayra yadrosining bo’linishida kuzatiladigan va yaxshi qo’llaniladigan tanachalarni 1888 -yilda nemis olimi v.vladeyner aniqlab, ularni xromosomalar deb atagan. xromosoma grekcha so’z bo’lib, “xromos” bo’yoq, rang “soma” tanacha degan ma’noni bildiradi. xromosomalar organizmning o’ziga xos bo’lgan barcha biologik belgilarni irsiy yo’l bilan nasldan- naslga o’tkazadi, u oqsillar va nuklein kislotalarning yirik molekularidan tashkil topgan. xromosomalar ipsimon va tayoqsimon shaklda bo’lib, uning soni turli o’simlik, hayvon hujayralarida turlicha bo’ladi. dastlab …

8 / 31

katta yutug’i dnk molekulasidan gen ajratib olindi va sintez qilindi. gen bir-biriga yaqin bo’lsa, ular belgilab beradigan belgilarning naslda namoyon bo’lishi ehtimoli shuncha katta bo’ladi. odamning jinsiy xujayralarida xromasomalar soni 23 ta bo’lib , diploid soni 46ta, ya’ni 22 juftli autosomani (jinsiz xromasomani) va 2ta jinsiy xromasomani o’z ichiga oladi. isriy belgilar tashqi muhit ta’siriga juda chidamli. organizm yashayotgan muhit sharoitiga qarab, irsiy belgilarning sifati o’zgarishi mumkin. bu o’zgarish mutatsiya deyiladi. mutatsiya-lotincha so’z bo’lib, o’zgarish, aylanish degan ma’noni bildiradi. mutatsiya-gen apparatida ro’y bergan va nasldan-naslga o’tib boradigan o’zgarishlardir. vujudga kelgan yangi belgilar nasldan-naslga o’tadi va o’z ajdodlarida boshqacha bo’ladigan yangi nasl paydo bo’ladi. barcha organizmlar boshqa muhit sharoitiga moslashadi. har xil organizmlar ma’lum tashqi muhit sharoitga ko’nikma hosil qilgan. shuning uchun faqat ma’lum sharoitda yashash va rivojlanishi mumkin. organizm butun rivojlanishi mumkin. organizm butun rivojlanish prosessida urug’langan tuxum xujayradan to voyaga yetgunga qadar to’xtovsiz genetikning nazoratida va tashqi sharoit ta’sirida …

Want to read more?

Download all 31 pages for free via Telegram.

Download full file

About "inson oʻsishi va rivojlanishining umumiy qonuniyatlari"

oʻsish va rivojlanishning umumiy qonuniyatlari, organizm va muhit inson oʻsishi va rivojlanishining umumiy qonuniyatlari reja: ta’lim jarayonida ratsional usullarni qo’llashda, har bir o’quvchiga individual yondoshishda pedagoglarning bola organizmini o’ziga xos o’sish va rivojlanish qonuniyatlari haqidagi bilimga ega bo’lishlari. yoshlik davrlari va yoshga oid o’zgarishlari haqida tushuncha. xujayraning umumiy tuzilishi. irsiy kasalliklar va ularning turlari. 1.ta’lim jarayonida ratsional usullarni qo’llashda. bolalarni to’g’ri tarbiyalash uchun ular organizmining o’sishi va rivojlanishi kabi asosiy xususiyatlarini bilish zarur. o’sish va rivojlanish barcha tirik organizmlar kabi odam organizmiga xos xususiyatdir.organizmning har tomonlama o’sishi va rivojlanishi uning paydo bo’lgan vaqti...

This file contains 31 pages in PPT format (452.0 KB). To download "inson oʻsishi va rivojlanishining umumiy qonuniyatlari", click the Telegram button on the left.

Tags: inson oʻsishi va rivojlanishini… PPT 31 pages Free download Telegram