otning kichraytirish va erkalash shakllarining semantik -uslubiy xususiyatlari

PDF 41 pages 981.0 KB Free download

41 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 981.0 KB

File type PDF

Pages 41

Updated Dec 2025

Page preview (10 pages)

Scroll down 👇

1 / 41

1 o’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi navoiy davlat universiteti o’zbek tili va adabiyoti fakulteti o’zbek tili va adabiyoti yo’nalishi 3-bosqich “a” guruh talabasi rajabova nigoraning tayyorlagan kurs ishi mavzu: otning kichraytirish va erkalash shakllarining semantik -uslubiy xususiyatlari ilmiy rahbar: ra’no jaxonovna navoiy- 2024 2 reja kirish……………………………………………………………………....3 i bob. otlardagi kichraytirish va erkalash shakllarining tilshunoslikda o‘rni. 1.1. kichraytirish va erkalash shakllarining tilshunoslikda o‘rni………...5 1.2 . o‘zbek tilida kichraytirish va erkalash affikslari. kichraytirish va erkalash so‘zlarining semantik xususiyatlari…………………………10 1.3.“ot” so‘z turkumida erkalash shakllari va ularning uslubiy xususiyatlari………………………………………………………...15 1.4 . kichraytirish va erkalash shakllarining qo‘llanishidagi lingvokultural xususiyatlar va kichraytirish va erkalash shakllarining milliy-madaniy o‘ziga xosliklari……………………………………………………………...20 ii bob . kichraytirish va erkalash birliklarini farqlash 2.1. kichraytirish va erkalash birliklarining farqlari..................................29 2.2. har bir birlikning ma'no va kontekstga qarab ishlatilishi...................34 2.3 kichraytirish va erkalash birliklarining o'ziga xosliklari va bir-biriga o'xshash tomonlari.............................................................................37 xulosa…………………………………………………………………...40 foydalanilgan adabiyotlar…….…………………………………………41 3 kirish o‘zbek tilshunosligida otlarning kichraytirish-erkalash shakli va …

2 / 41

ahmonov, sh.shukurovlarning “o‘zbek tilining tarixiy grammatikasi” o‘quv qo‘llanmasida ham kichraytirish ma’nosida kelganligiga guvoh bo‘lamiz. masalan, beg-u begchɘ va nokar-u sardaro‘ tamam zalim va fasiq edi. bu tarafdan kichraytirish shakli alohida ma’no yuklash xususiyatiga ega, erkalash shakli alohida ma’no yuklash xususiyatiga ega. o‘zbek tilida kichrayratirish va erkalash qo‘shimchalari tarixan shakillanib, u turli davrlarda turli fonetik o‘zgarishlarga uchragan holda, ba'zi shakllarning eskirishi natijasida o‘zbek tilida yasovchilik xususiyatini yo‘qota borganligiga guvoh bo‘lamiz. masalan, o'zbek tilidagi kichraytirish - erkalashshakllari orasidagi ma'noviy farqlar tarixan mavjud bo‘lib, bu holatni qadimgi turkiy til yodnomalar va, shuningdek, keyingi davr tilida ham ko‘rishimiz mumkin. keltirilgan yuqoridagi shakllar sof turkiy tillarga mansub bo‘lib, turkiy tiilarda ham, jumladan, o‘zbek tilida kichratirish-erkalash shakllarining tarixan keng iste'molda bo‘lganligidan dalolat beradi. o‘zbek tilida kichraytirish va erkalash shakllari so‘zlarning ma'nosiga yumshoqroq, samimiyroq yoki do‘stona mazmun qo‘shish uchun qo‘llanadi. bu shakllar ko‘pincha kichkina narsalar yoki yoqimli sifatlarni ifodalash uchun ishlatiladi. kichraytirish va erkalash shakllari ko‘pincha quyidagi …

3 / 41

gina 4. qayta takrorlash orqali: ba'zan kichraytirish yoki erkalash ma'nosini berish uchun so‘zlarni ikki marta takrorlash mumkin: misollar: bola ➔ bola-bola, oy ➔ oy-oycha. o‘zbek tilida kichraytirish va erkalash shakllari ayniqsa mehr-oqibat va yaqinlikni ifodalash uchun keng qo‘llanadi va xalq og‘zaki ijodida ham tez-tez uchraydi.1 1 1.o‘zbek tili grammatikasi. morfologiya i tom, t., - “fan” nashiryoti, 1975. 5 i bob. otlardagi kichraytirish va erkalash shakllarining tilshunoslikda o‘rni. 1.1. kichraytirish va erkalash shakllarining tilshunoslikda o‘rni o‘zbek tilida otlarning kichraytirish va erkalash shakllari tilshunoslikda juda muhim o‘rin tutadi. bu shakllar asosan otlarga kichraytirish yoki erkalash ma’nosini beruvchi qo‘shimchalar orqali hosil qilinadi va so‘zga emotsional, ya’ni hissiy tus bag‘ishlaydi. kichraytirish va erkalash shakllari tilshunoslikning semantika (so‘z ma’nolari) va morfologiya (so‘z shakllanishi) sohalarida o‘rganiladi. 1. kichraytirish va erkalash shakllarining ma’nosi va funksiyasi. o‘zbek tilida kichraytirish va erkalash shakllari otlarning hajm jihatdan kichikroq ko‘rinishini yoki erkalash va yaqinlik munosabatlarini ifodalaydi. bu shakllar inson nutqiga samimiylik, …

4 / 41

onal tus bag‘ishlashning muhim vositasi hisoblanadi. bunday shakllar bilan so‘zlovchi 6 shaxsning maqsadi aniqroq ifodalanadi, ya’ni u boshqa kishiga nisbatan mehr- muhabbat, iliqlik va yaqinlik hislarini namoyon qiladi.2 misol: o‘g‘lim (‘‘o‘g‘il” so‘zining oddiy shakli) va o‘g‘iljonim (erkalash shakli) o‘rtasidagi farq shundaki, ikkinchisi ona yoki ota uchun bolaga nisbatan mehr- muhabbatni ko‘rsatadi. 4. stilistik foydalanish kichraytirish va erkalash shakllari o‘zbek tilida stilistik jihatdan boylik qo‘shadi. bu shakllar adabiyotda, ayniqsa, she’riyat va nasrda ko‘p qo‘llanadi. adiblar kichraytirish va erkalash shakllarini qo‘llab, o‘z asarlarida samimiy muhit yaratish, personajlarni yaqinroq ifodalashga intiladilar. masalan, abdulla qodiriy, abdulla oripov kabi adiblar asarlarida bu shakllar ko‘p uchraydi. shuningdek, xalq maqollari, she’rlarda ham kichraytirish va erkalash shakllariga duch kelish mumkin. 5. kichraytirish va erkalash shakllarining boshqa tillardagi o‘rniga qaraganda farqlanishi. boshqa tillarda ham kichraytirish va erkalash shakllari mavjud, ammo o‘zbek tilida bu shakllar juda keng va turlicha qo‘shimchalar bilan ifodalanadi. masalan, rus tilida "-chka" (kiska – kiskachka) qo‘shimchasi …

5 / 41

a bu shakllarning o‘ziga xos qo‘llanishi haqida batafsil ma’lumot keltiramiz: 1. kichraytirish va erkalash shakllarining morfologik tahlili kichraytirish va erkalash shakllari o‘zbek tilida morfologik usul bilan hosil qilinadi. bunday shakllar bir nechta asosiy qo‘shimchalar orqali hosil qilinadi: -cha/-che: bu qo‘shimcha o‘zbek tilida kichraytirish ma’nosini ifodalaydi. u asosan mavjud otlarga qo‘shilib, ularning kattaligi, hajmi yoki ahamiyatini kichraytiradi. masalan: kitob – kitobcha: kichkina kitob bola – bolacha: kichkina bola uy – uycha: kichik uy -jon: erkalash va yaqinlik bildiruvchi qo‘shimcha. bu qo‘shimcha yordamida hosil bo‘lgan so‘zlar odatda shaxslar bilan bog‘liq bo‘ladi va ularga nisbatan hurmat va mehrni ifodalaydi. masalan: ona – onajon o‘g‘il – o‘g‘iljon qiz – qizjon -g‘oy, -g‘oyim, -kush, -kushim: bu qo‘shimchalar odatda shaxsiy holatlarda ishlatilib, so‘zga erkalash va yaqinlik ma’nosi qo‘shadi. ular o‘zbek xalq og‘zaki ijodida va poeziyada keng qo‘llanadi. masalan: cho‘pon – cho‘ponkush oy – oyog‘oyim 2. kichraytirish va erkalash shakllarining turkumlarga ajratilishi kichraytirish va erkalash shakllari bir …

6 / 41

oshiradi va so‘zlovchining shaxsiy munosabatini ifodalaydi. masalan, onam va onajonim so‘zlari bir xil shaxsga ishora qilsa ham, ikkinchisida hissiy qiymat kuchliroq bo‘ladi, chunki unga erkalash tusidagi qo‘shimcha qo‘shilgan. shu bilan birga, kichraytirish shakllari ko‘pincha ixchamlik va yaqinlik ma’nosini beradi. bu holat masalan, do‘konda bolachalar o‘ynayotgan edi kabi jumlalarda ishlatiladi. bunda kichkina bolalar yoki yosh bolalar haqida gap ketayotgani anglashiladi.3 4. dialektal va regional xususiyatlar o‘zbek tilida kichraytirish va erkalash shakllari turli mintaqalarda o‘ziga xos qo‘shimchalar yordamida hosil qilinishi mumkin. masalan, ba’zi hududlarda -ke yoki -qish kabi qo‘shimchalar kichraytirish yoki erkalash ma’nosini bildiradi. bu 3. a.g‟ulomov, m.asqarova. hozirgi zamon o‟zbek adabiy tili. –t.: “o‟qituvchi”, 1987. 9 dialektal xususiyatlar tilshunoslikda leksik va morfologik farqlarni aniqlashda yordam beradi. masalan: bola so‘zi ayrim hududlarda bolake yoki bolaqish shaklida erkalab aytiladi. 5. kichraytirish va erkalash shakllarining adabiyotdagi o‘rni adabiyotda kichraytirish va erkalash shakllari qahramonlarning xarakterini ochishda va hissiy holatlarni ifodalashda muhim ahamiyatga ega. shuningdek, bu …

7 / 41

qo‘llanilishi, hosil bo‘lish yo‘llari, turli mintaqaviy va dialektal xususiyatlari chuqur o‘rganiladi. o‘zbek tilida kichraytirish va erkalash shakllari boshqa tillarda kam uchraydigan, o‘ziga xos qo‘shimchalar bilan hosil qilinishi mumkinligi sababli, bu shakllar xalq tilida, adabiyotda va madaniy munosabatlarda alohida o‘rin tutadi. 10 1.2. o‘zbek tilida kichraytirish va erkalash affikslari. kichraytirish va erkalash so‘zlarining semantik xususiyatlari. o‘zbek tilida kichraytirish va erkalash affikslari so‘zlarning semantik xususiyatlarini o‘zgartirish orqali ularga mehr-muhabbat, iliqlik, yaqinlik yoki kichraytirilgan shaklni qo‘shadi. bu affikslar turli muloqotlarda, ayniqsa oila a’zolari, bolalar yoki yaqin do‘stlar bilan muloqotda ishlatiladi. bunday affikslar yordamida so‘zning dastlabki ma’nosi kengayib, hissiy ifoda oshiriladi. quyida kichraytirish va erkalash affikslarining turi va ularning semantik xususiyatlari haqida qisqachs ma’lumot beramiz:4 1. kichraytirish affikslari o‘zbek tilidagi kichraytirish affikslari so‘zning hajmini yoki ahamiyatini kichraytiradi, natijada bu affikslar so‘zga kichik hajm yoki yumshoqroq mazmun bag‘ishlaydi. odatda kichikroq narsalarni tasvirlash yoki samimiylik bilan murojaat qilish uchun ishlatiladi. kichraytirish affikslarining asosiy turlari: -cha, -chak: …

8 / 41

qo‘shiladi. bunday affikslar yaqin kishilar, oilaviy a’zolar, bolalar yoki do‘stlar bilan muloqotda ishlatiladi. erkalash affikslari turlari: -jon, -cham, -gina/gina: bu affikslar so‘zga iliqlik va yaqinlik ifodalarini qo‘shadi. misollar: "ota" + "-jon" = "otajon" (aziz ota) "ona" + "-jon" = "onajon" (mehribon ona) "qiz" + "-gina" = "qizgina" (kichik, mehribon qiz) "o‘g‘il" + "-cham" = "o‘g‘ilcham" (erka o‘g‘il) bu affikslar mehr-muhabbatni ifodalash, samimiylik va yaqinlikni ko‘rsatishda muhim rol o‘ynaydi. jumladan, "-jon" affiksi kishilar orasidagi iliq munosabatni bildiradi, "-gina" esa kichiklik va shirinlik ma’nolarini qo‘shadi. 3. kichraytirish va erkalash affikslari semantik xususiyatlari kichraytirish va erkalash affikslari so‘zlarning semantik xususiyatlarini o‘zgartirib, quyidagi asosiy ma’nolarni hosil qiladi: yaqinlik va samimiylikni ifodalash: erkalash affikslari bilan murojaat qilish orqali nutq yumshoqroq va samimiyroq tus oladi, masalan, "opajon" (yaqin opaga nisbatan mehrli murojaat), "onajon" (mehribon ona) kabi so‘zlar shaxsiy yaqinlikni bildiradi. mehribonlik va iliqlik: kichraytirish va erkalash affikslari insonlar o‘rtasida mehribonlik tuyg‘ularini kuchaytiradi. masalan, "qizaloq", "bolajon", "do‘stgina" …

9 / 41

mehmon) kabi. yuqori hissiy o‘lchov: kichraytirish va erkalash affikslari yordamida so‘zga hissiy o‘lchov qo‘shiladi, bu yaqin va mehrli munosabatni ta’kidlaydi. shu sababli, bu affikslar oila a’zolari, do‘stlar, va kichik yoshdagilar bilan muloqotda ko‘proq qo‘llaniladi. o‘zbek tilida kichraytirish va erkalash affikslari boy semantik qirralarga ega bo‘lib, ular tilga samimiylik, yaqinlik va yumshoqlik ohangini qo‘shadi. ushbu affikslarning xilma-xilligi va ishlatilish holatlari o‘zbek tilining o‘ziga xosligini ko‘rsatadi. yaxshisi, bu affikslarning qo‘shimcha qirralari, ularning kelib chiqishi va boshqa kontekstlardagi ishlatilish xususiyatlari haqida yanada batafsil ma'lumot bilan tanishib chiqaylik. 1. kichraytirish va erkalash affikslari turlarining kelib chiqishi o‘zbek tilida kichraytirish va erkalash affikslari qadimiy turkiy tillardan qolgan bo‘lib, ular turli tarixiy davrlarda shakllangan. bu affikslar boshqa turkiy tillarda ham mavjud bo‘lib, tilning iliqlikni ifodalovchi qismiga aylanib qolgan. masalan, "- jon" affiksi qadimgi turkiy tilning "jan" so‘zidan kelib chiqib, "jon, qalb" ma’nosini bildirgan. 2. kichraytirish va erkalashning tuzilishi o‘zbek tilida kichraytirish va erkalash faqatgina affikslar yordamida …

10 / 41

bir kishi boshqa kishiga "aka" o‘rniga "akajon" deb murojaat qilsa, bu holda ko‘ngilning yumshoqligi, iliqligi va yaqinlik aloqasi kuchayadi. bu xususan oila ichida yoki yaqinlar orasida shaxsiy aloqalarni ifodalashda seziladi. ko‘ngilni yumshatish: bolalarga, yosh bolajonlarga va erka farzandlarga murojaat qilishda ishlatiladigan "-jon", "-cham", "-gina" kabi affikslar bolalarga o‘zlarini xavfsiz va qulay his qilishlariga yordam beradi. "bolajon", "do‘stgina" kabi so‘zlar orqali yaqinlik hissini oshirish mumkin. katta yoshdagi insonlar o‘rtasida "-jon" va "-cha" affikslari hissiy bog‘liqlikni oshirib, iliq muloqotni kuchaytiradi. 4. kichraytirish va erkalash affikslari bilan hosil bo‘lgan frazemalar va ularning o‘ziga xosligi o‘zbek tilida kichraytirish va erkalash affikslari bilan ko‘plab xalq iboralari va frazeologizmlar hosil bo‘lgan. ular turli-tuman ma’nolarni ifodalab, ona tilining boyligini namoyon etadi.5 "diljon": bu so‘z dil yaqinligini ifodalaydi, "jon" affiksi bilan kimgadir mehr bilan murojaat qilish uchun ishlatiladi. "do‘stchilik": bu so‘z do‘stona, samimiy aloqani ifodalaydi, "-chilik" qo‘shimchasi esa erkalash ohangini beradi. "qizgina-qizaloq": "qiz" so‘zining ikki martalik kichraytirish shakli …

Want to read more?

Download all 41 pages for free via Telegram.

Download full file

About "otning kichraytirish va erkalash shakllarining semantik -uslubiy xususiyatlari"

1 o’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi navoiy davlat universiteti o’zbek tili va adabiyoti fakulteti o’zbek tili va adabiyoti yo’nalishi 3-bosqich “a” guruh talabasi rajabova nigoraning tayyorlagan kurs ishi mavzu: otning kichraytirish va erkalash shakllarining semantik -uslubiy xususiyatlari ilmiy rahbar: ra’no jaxonovna navoiy- 2024 2 reja kirish……………………………………………………………………....3 i bob. otlardagi kichraytirish va erkalash shakllarining tilshunoslikda o‘rni. 1.1. kichraytirish va erkalash shakllarining tilshunoslikda o‘rni………...5 1.2 . o‘zbek tilida kichraytirish va erkalash affikslari. kichraytirish va erkalash so‘zlarining semantik xususiyatlari…………………………10 1.3.“ot” so‘z turkumida erkalash shakllari va ularning uslubiy xususiyatlari………………………………………………………...15 1.4 ....

This file contains 41 pages in PDF format (981.0 KB). To download "otning kichraytirish va erkalash shakllarining semantik -uslubiy xususiyatlari", click the Telegram button on the left.

Tags: otning kichraytirish va erkalas… PDF 41 pages Free download Telegram