o’rta osiyo mutaffakirlari iqtisodiy g’oyalar

PPTX 49 sahifa 1,7 MB Bepul yuklash

49 sahifa

FaylHub.uz

Telegram orqali yuklab olish

Hajm 1,7 MB

Fayl turi PPTX

Sahifalar 49

Yangilangan Dek 2025

Sahifa ko'rinishi (10 sahifa)

Pastga aylantiring 👇

1 / 49

1-mavzu: “iqtisodiy ta`limotlar tarixi” faniga kirish. fanning predmeti va o`rganish usullari. mavzu: o’rta osiyo mutaffakirlari iqtisodiy g’oyalar reja: 1.qur’oni karimdagi iqtisodiy ta’limotlar, 2.abdurahmon ibn xoldun iqtisodiy ta’limotlari 3. o‘rta asrdagi o‘rta osiyo mutafakkirlarining iqtisodiy qarashlari quroni karimdagi iqtisodiy g'oyalarni bir necha guruhga ajratish mumkin. 1) ulardan biri eng avvalo halol mehnat, xususan dehqon, chorvador, hunarmandlar mehnati ulug'lanadi, peshona teri bilan halollik asosida hayot kechirishga davat etiladi, barcha boylikning asosida mehnat yotishi uqtiriladi. 2) ikkinchi guruh g'oyalar - tijorat, yani kengroq manoda esa bozor munosabatlariga alohida etibor qaratiladi. masalan, niso surasida (29-oyat) «mollaringizni o'rtalarinigizga nohaq (yani o'g'rilik, qaroqchilik, sudxo'rlik, poraxo'rlik, qimor kabi) yo'llar bilan emangiz! balki o'zaro rizolik bilan bo'lgan savdo-sotiq orqali mol-dunyo qilingiz», deyiladi. biroq sudxo'rlik, poraxo'rlik kabi illatlar shariy jihatdan xarom ekanligi qayta-qayta takidlanadi. 3) uchinchi guruh iqtisodiy g'oyalar esa, mulk va meros masalalariga qaratilgan. mulkning muqaddasligi, birovning mulkiga xiyonat (ayniqsa omonatga xiyonat) qoralanadi, xatto biron odamning mol-mulkiga hasad …

2 / 49

yiladi. payg'ambarimiz muhammad alayhis salom 570 yili makkada quraysh qabilasiga mansub bo'lgan hoshimiylar xonadonida tug'ilib, 632 yil iyun oyida madinada vafot etdilar. islom aqidasida isrofgarchilikka qarshi kurash, qur'oni karimdagi «englar, ichinglar, xadya qilinglar, ammo isrof qilmanglar» degan oyatlar asosida olib boriladi (bu hozirgi davrda eng asosiy muammolardan biri hisoblanadi). «daryo bo'yida taxorat qilsalaringiz ham suvni isrof qilmanglar» kabi qoidalar aynan hozirgi zamon iqtisodiyoti uchun nihoyatda ahamiyatlidir. islomda «taqvo» deganda - solih, hayrli ishlarni ado etib, munkar, man qilingan, insoniyatni zavolga boshlaydigan ishlarni qilmaslik tushuniladi. demak, taqvo insonlarning bir-biridan afzalligini belgilashdagi asosiy o'lchovlardan biri hisoblanadi. bu afzallik manaviy va ruhiy tarbiyalash bilan o'zgalarni yashash va turmush kechirish huquqlarini etirof etish bilan shakllanadi. islomda jamiyatning tengsizligi taqdiri azaldan deb tan olinadi, ammo halollik va to'g'rilikka buyuriladi, yolg'on ishlatish, o'g'rilik, mehnatsiz daromad topish man etiladi. bu xatoga yo'l qo'yganligi uchun qattiq jazo choralari belgilanadi (moida surasi, 38-oyat), «ammo kim bunday jabru-zulmdan keyin tavba …

3 / 49

» deganlarida, otalari: «mexroj kechalaridagi sirlardan bittasini so'rang». rasulimiz dedilar: man merojga chiqqanimda, olloh taolo dedilarki e muhammad bir mo'min bir mo'minni qalbiga xursandchilik baxshida qilib, uni qalbini obod qilishga, uning qalbini og'ritmasdan unga yaxshilik qilib xursand qilsa u jannatiydir. oysha onamiz otalarini yonlariga borib «dadajon rasulolloh salloloxu alayxi vassalom shundoq dedilar» deganlarida, oysha onamizning otalari hazrat abu bakr siddiq roziyallox anhu yig'lagan ekanlar. oysha onamiz «dadajon nega yig'layapsiz» deganlarida: dadalari: bir mo'minning qalbini obod qilishlik ollohni huzurida shu darajada eng oliy yuqori maqomda ekan, biror kimsani qalbiga ozoretkazib qo'ymadimmikan deb javob berganlar. burxoniddin al-marg'inoniy asarlarida islom nuqtai-nazaridan ijtimoiy-iqtisodiy, huququqiy masalalar: mulkiy va moliyaviy munosabatlar, ayniqsa meros, uni bo'lish yo'llari, jinoyat va jazo, fuqorolik huquqlari ham ko'rsatib berilgan. shuningdek, faqat islomga xos bo'lgan bir qancha masalalar , xususan, jihod, o'lja olish va uni taqsimlash qayd etilgan. burxoniddin al-marg'inoniy nihoyatda keng bilim egasi bo'lish bilan birga haqsevar, adolatli qonunshunos, hadis ilmining …

4 / 49

lsak, chiqarilgan asosiy qonunga to'la-to'kis sharhga o'xshaydi. kitobda kimlar va qancha zakot to'lashi kerakligi haqida qiziq malumotlar keltiriladi. odatda daromadning qirqdan bir hissasi (2,5 foizi) hisobidan zakot to'lanishi kerak. chorvachilikda 40 echkidan bittasi zakot hisobida beriladi, mol soni kam bo'lsa, olinmaydi. zakot to'lashda bir yoshdan kichik qo'zilar hisobga kiritilmaydi. otlarda esa boshqacha hisob-kitob qilinadi, yani har otdan bir dinor yoki ot bahosining 9 foizi miqdorida zakot to'lanishi kerak. ammo eshak, xachir va boshqa ishchi hayvonlar (xo'kiz, tuya) dan to'lov olinmaydi. agar ular oldi-sotdi muomalasida bo'lsa, ahvol o'zgaradi va zakot beriladi. bir yoshga to'lmagan echki, buzoq va bo'taloqlar ham umumiy hisobga kiritilmaydi, ammo 25 ta tuyadan bittasi, 66 tadan boshlab ikkita, 145 tadan ortig'idan uchta tuya zakot hisobiga berilishi kerak. shu erda muhim bir fikr borki, agar mol egasi shu molning (natura) o'rniga uning bahosiga teng zakotni pul shaklida to'lashi ham mumkin, deyiladi. yana muhim bir ko'rsatma diqqatga sazovorki, zakot yig'uvchi …

5 / 49

r. tabiiy (yomg'ir, qor suvi bilan) sug'oriladigan erlardagi hosilning o'ndan biri (10 foizi) ushr shaklida olinadi. ammo o'rmon, yaylov, chalakalakzor zakotdan ozod etilgan. suniy sug'oriladigan erlar isobidan ushrning yarmi (50 foizi) miqdorida soliq to'lanadi. islom mamlakatlaridaga dastlabki iqtisodiy g’oyalar islomdagi iqtisodiy qarashlar. ibn xaldun. 27.11.2024 11 sharq iqtisodiy tafakkurining rivojlanishida arab mutafakkiri ibn xaldun abdurrahmon abu zayd (1332-1406)ning hissasi benihoyat katta (tunisda tug'ilgan, fes sultonida xattot-kotib bo'lgan). 1382 yili qohiraga kelib mudarrislik qilgan, keyinroq qozi bo'lgan. asosiy asari «kitob-ul-ibar» («ibratli misollar kitobi»-1370y.). u birinchilardan bo'lib tarixiy ijtimoiy taraqqiyotning moddiy tamoyillarga asoslanishi haqida fikr yuritdi, g'arb olimlari makiavelli, monteskega katta ta'sir ko'rsatdi. «kitob-ul-ibar» asarning «kitobi avval» qismida «inson jamoasining farqli tomonlarini: shoxlik hoqimiyati, odamlarning daromadlari»ni o'rganish asosiy vazifa qilib qo'yilgan. olim: «insonga xos bo'lgan jihatlarga yashash uchun mablag', narsa topishga intilish, bu uchun mehnat qilish zaruriyati ham kiradi», deb yozadi. davlatning yashash davr va bosqichlari keltiriladi, u beshga bo'linadi va nihoyatda …

6 / 49

ladi. 27.11.2024 14 ibn xaldun dastlab birgalikda «ishlab chiqarish» faoliyatiga katta e'tibor berdi, jamiyat moddiy qiymatlar «ishlab chiqaruvchilar» jamoasidan iborat deydi. u «tovarning iste'mol qiymati» va «qiymat» tushunchalarini ta'rifladi.«oldi-sotdi bitimi asosida teng ayirboshlash qoidasiga amal qilinishi kerak, bunda sarflangan mehnatning teng yarmi ayirboshlanadi», «agar bu hunarmandchilik mahsuli bo'lsa - unga sarflangan mehnatiga teng», «daromad qiymati esa sarflangan mehnat ushbu buyumning boshqa buyumlar ichida tutgan o'rni va uning odamlarga zarurligi bilan belgilanadi». hunarmandchilik, fan va san'atning rivoji bevosita «mehnat unumdorligining o'sishi» bilan bog'liq deydi. «oddiy» va «murakkab» mehnat farqlangan, mehnat bo'lmasa, buyum ham bo'lmas edi, degan muhim qisqacha xulosalar chiqariladi. olim fikrlarida «zaruriy» va «qo'shimcha mahsulot», «zaruriy va qo'shimcha mehnat» tushunchalari farqlanadi. u «tovarning iste'mol qiymati» va «qiymat» tushunchalarini ta'rifladi. zamon va makonda o'z zamondoshlaridan ancha ilgari bu g'oyalarni berdi. mehnat unumdorligining o'sishi ibn xaldun dastlab birgalikda «ishlab chiqarish» faoliyatiga katta e'tibor berdi, jamiyat moddiy qiymatlar «ishlab chiqaruvchilar» jamoasidan iborat deydi. …

7 / 49

lanadi», «agar bu hunarmandchilik mahsuli bo'lsa - unga sarflangan mehnatiga teng», «daromad qiymati esa sarflangan mehnat ushbu buyumning boshqa buyumlar ichida tutgan o'rni va uning odamlarga zarurligi bilan belgilanadi». bunda tovarlarni tenglashtirish mehnatni tenglashtirish shaklida yuzaga chiqadi, ya'ni mehnatning roli va tovarning foydaliligi ham hisobga olinmoqda, bu juda muhim. 27.11.2024 18 savdo hayot uchun tabiiy zarurat qishloq xo'jaligi va hunarmandchilik bilan birga savdoni hayot uchun tabiiy zarurat deb bilgan va klassiklardan ilgarilab ketgan. bozor tushunchasi bundan deyarli 600 yil avval bozor tushunchasiga izoh beriladi. ibn xaldun fikricha: «bozor-bu hunarmandchilikni mukammallashtirish va mehnat unumdorligini oshirishning garovidir». shunisi diqqatga sazovorki, ibn xaldun tarix taqozosi bilan amir temur bilan damashqda uchrashgan (asir tushgan) va u bilan suhbat qurgan. ko'p sohalarda, jumladan iqtisodiyotga oid asarlar muallifi, katta olim ekanligini bilib qolgan amir temur ibn xaldunni asirlikdan qutqarib, o'z vataniga qaytishga va ijodiy ishini davom ettirishga imkon bergan. bu olijanoblik ilmga bo'lgan hurmat ramzidir. 3. …

8 / 49

otni olib borish bilan bog'liq bo'lgan muhim g'oyalar keltiriladi. shuni ham ta'kidlab o'tish kerakki, forobiy o'z ustozi arastu g'oyalarini har tomonlama talqin etadi va uni to'ldirishga harakat qiladi, jamiyat shakllanishi uchun moddiy ehtiyojlarning ahamiyati haqidagi ta'limotni yaratdi, iqtisodiyot fanida muhim bo'lgan «ehtiyoj» ni ta'riflab berdi. u moddiy boyliklar yaratishda mehnatning va mehnat qurollari o'rnini aniqlab berdi. ayniqsa, «mehnat taqsimoti» masalalari mutafakkir asarlarida yaxshi yoritib berilgan. mehnat taqsimoti tufayli ishlab chiqarish rivojlanadi, chunki vaqtdan yutiladi, ishlovchilarning kasb-mahorati ortadi, texnik moslamalar kiritish uchun asos yuzaga keladi, ya'ni o'z davrida hamma ishni bir odam (usta) bajarishi mumkin bo'lgan holatdan, har bir operatsiyani maxsus kishilarga bo'lib berish afzalligi ko'rsatiladi («qushni so'ysa ham, qassob so'ysin»). mehnat taqsimoti to'g'risidagi g'oya taniqli iqtisodchi adam smit ta'limotining (xviii asr) asosidir. abu nasr farobiy fozillar shaxri xoqimining fazilatlari haqidagi fikrlar nihoyatda qimmatlidir. forobiy tadqiqotlarining yana bir muhim jihati shuki, u ko'p (yunon, arab va b.) tillarni bilgan, boshqa olim …

9 / 49

rni oson bajarishi lozim». naqadar to'g'ri fikr. darhaqiqat, nosog'lom odamdan samarali ish kutish amri maxol. keyingi fazilatlar ham nihoyatda qimmatlidir. 2)rahbar «tabiatan nozik farosatli bo'lib, suhbatdoshining so'zlarini, fikrlarini tez tushunib, tez ilg'ab olishi, ish sohasida umumiy ahvol qandayligini ravshan tasavvur qila olishi zarur ». 3)uchinchidan «u anglagan, ko'rgan, eshitgan, idrok etgan narsalarni xotirasida to'la-to'kis saqlab qolishi, barcha tafsilotlarini unutmasligi zarur». 4)to'rtinchidan, rahbarning «zehni o'tkir, zukko bo'lib, har qanday narsaning bilinar-bilinmas alomatlarini va u alomatlar nimani anglatishini tez bilib, sezib olishi zarur». 5)beshinchidan, «u fikrini ravshan tushuntira olish maqsadida chiroyli so'zlar bilan ifodalay olishi zarur». gap bu erda tilni yaxshi bilish, notiqlik sanati haqida bormoqda. 6)rahbar «ustozlardan talim olishga, bilim, marifatga havasli bo'lishi, o'qish, o'rganish jarayonida sira charchamaydigan, buning mashaqqatidan qochmaydigan bo'lishi zarur». ayniqsa, hozirgi zamon rahbari uchun nihoyatda kerakli fazilat, chunki kelajak ilm-fan rivoji bilan chambarchas bog'liq. endigi davrda chalasavod rahbarlar mamlakatni xarob qilishi aniq. keyingi fazilat iymon, ahloq odob, …

10 / 49

mlarga qiziqmaydigan (mol-dunyo ketidan quvmaydigan) bo'lishi zarur». bu fazilatga ega bo'lish ancha mushkul, chunki respublikamizda rahbar bo'lib olgach, osmono'par dang'illama binolar qurish, minglab odamlarni to'plab bir necha kun to'y berish, qo'sha-qo'sha mashina, xotin olish faktlari namoyon bo'lmoqda, muhimi bu topilgan dunyo odatda xarom yo'llar bilan bilganligi aniqlanadi. bunday rahbarlarni hokimiyat ostonasiga yaqinlashtirmaslik kerak. 11)haqiqiy rahbar, albatta, «tabiatan adolatparvar bo'lib, odil odamlarni sevadigan, istibdod va jabr-zulmni, mustabid va zolimlarni yomon ko'ruvchi, o'z odamlariga ham, begonalarga ham haqiqat qiluvchi, barchani adolatga chaqiruvchi, nohaq jabrlanganlarga madad beruvchi, barchaga yaxshilikni va o'zi suygan go'zalliklarni ravo ko'ruvchi bo'lishi zarur. o'zi haq ish oldida o'jarlik qilmay, odil ish tutgani holda har qanday haqsizlik va razolatlarga murosasiz bo'lishi zarur». naqadar qimmatli fazilatlar shodasi! hozirgi rahbar bu fikrlarga amal qilgandagina unga bildirilgan ishonchni oqlay oladi. qomusiy olim abu nasr forobiy tomonidan rahbar oldiga qo'yiladigan navbatdagi fazilatda 12)«o'zi zarur deb hisoblagan chora-tadbirlarni amalga oshirishda qatiyatli, savodli, juratli, jasur bo'lishi, …

Ko'proq o'qimoqchimisiz?

Barcha 49 sahifani Telegram orqali bepul yuklab oling.

To'liq faylni yuklab olish

"o’rta osiyo mutaffakirlari iqtisodiy g’oyalar" haqida

1-mavzu: “iqtisodiy ta`limotlar tarixi” faniga kirish. fanning predmeti va o`rganish usullari. mavzu: o’rta osiyo mutaffakirlari iqtisodiy g’oyalar reja: 1.qur’oni karimdagi iqtisodiy ta’limotlar, 2.abdurahmon ibn xoldun iqtisodiy ta’limotlari 3. o‘rta asrdagi o‘rta osiyo mutafakkirlarining iqtisodiy qarashlari quroni karimdagi iqtisodiy g'oyalarni bir necha guruhga ajratish mumkin. 1) ulardan biri eng avvalo halol mehnat, xususan dehqon, chorvador, hunarmandlar mehnati ulug'lanadi, peshona teri bilan halollik asosida hayot kechirishga davat etiladi, barcha boylikning asosida mehnat yotishi uqtiriladi. 2) ikkinchi guruh g'oyalar - tijorat, yani kengroq manoda esa bozor munosabatlariga alohida etibor qaratiladi. masalan, niso surasida (29-oyat) «mollaringizni o'rtalarinigizga nohaq (yani o'...

Bu fayl PPTX formatida 49 sahifadan iborat (1,7 MB). "o’rta osiyo mutaffakirlari iqtisodiy g’oyalar"ni yuklab olish uchun chap tomondagi Telegram tugmasini bosing.

Teglar: o’rta osiyo mutaffakirlari iqti… PPTX 49 sahifa Bepul yuklash Telegram

o’rta osiyo mutaffakirlari iqtisodiy g’oyalar

Sahifa ko'rinishi (10 sahifa)

Ko'proq o'qimoqchimisiz?

"o’rta osiyo mutaffakirlari iqtisodiy g’oyalar" haqida

O'xshash fayllar