lirik va dramatik dostonlarda tarixiy shaxs talqini

DOC 61 pages 227.0 KB Free download

61 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 227.0 KB

File type DOC

Pages 61

Updated Dec 2025

Page preview (10 pages)

Scroll down 👇

1 / 61

k i r i sh page 2 lirik va dramatik dostonlarda tarixiy shaxs talqini mavzusida yozgan mundarija: 1. tushuntirish qismi - kirish………………………………….................3 i bob. hozirgi davr lirik va dramatik dostonlarining o’ziga xos xususiyatlari i.1. lirik va dramatik dostonlarning janriy xususiyatlari……..…..........................16 i.2. lirik va dramatik dostonlarda tarixiy mavzu talqini.........................................32 ii bob. lirik va dramatik dostonlarda folklorizmlar ii.1. xalq dostonchiligi uslubida yozilgan poemalar...............................................40 ii.2. xalq qo’shiqlari va maqollarning dostonlardagi o’rni……….........................49 xulosa foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati ………..….........................60 kirish bitiruv malakaviy ishning dolzarbligi. xalq hayotining burilish pallalarida ijtimoiy-siyosiy, madaniy-ma’rifiy, iqtisodiy – ma’naviy sohalarda tub o’zgarishlar kuzatiladi. prezidentimizning quyidagi fikrlari adabiyotda yuz bergan muhim o’zgarish va yangilanishlarni qayta kashf etishda ko’mak beradi: “… insonni , uning ma’naviy olamini kashf etadigan yana bir qudratli vosita borki, u ham bo’lsa, so’z san’ati, badiiy adabiyotdir. adabiyotning insonshunoslik deb, shoir va yozuvchilarning esa inson ruhining muhandislari, deb ta’riflanishi bejiz emas, albatta”. yaqin o’tgan yillarda o’zbek she’riyatidagi yangiliklar, shakliy- mundarijaviy izlanishlar …

2 / 61

tushib olish davri xisoblanadi. bu davrda oybekning “dilbar davr qizi”, “temirchi jo’ra”, “navoiy”, g’. g’ulomning “ko’kan”, h.olimjonning “oygul bilan baxtiyor”, “semurg’ yoki parizod va bunyod”, mirtemirning “suv qizi”, “ajdar”, “farg’ona”, s. jo’raning “zangori gilam”, a. muxtorning “adolat” kabi dostonlari dunyo yuzini ko’rdi. to’g’ri, ulardan ba’zilari (misol uchun g’.g’ulomning “ko’kan”) davr chig’iriqlaridan o’tmagan bo’lsa-da, o’z zamoni uchun go’yat dolzarb mazmun kasb etgan. bunday asarlar hozirda zamonasoz asarlar qatoridan o’rin olgan bo’lsa ham badiiyligi jihatdan yashashda davom etmoqda. xx asrning 60-80 yillari dostonchilik rivojidagi yangi davr hisoblanadi. chunki bu adabiyotimiz maydoniga kirib kelgan shoirlarimiz endi xalqning ko’nglida yashirinib yotgan dardlarni, ijtimoiy voqeligimiz manzaralarini qalamga ola boshladilar. ayni paytda lirik va liro-epik poemaning yangi janr ko’rinishlari: qasida-doston, tarixiy doston, doston-xronika, ocherk-doston, publististik doston singarilar vujudga keldi. a.muxtorning “mangulikka daxldor”, zulfiyaning “quyoshli qalam”, m.shayxzodaning “toshkentnoma”, j.jabborovning “quyosh yurti”, shukrulloning “mardlik va vafo haqida ertak”, e.vohidovning “nido”, “orzu chashmasi”, “toshkent sadosi”, “quyosh maskani”, “ruhlar isyoni”, …

3 / 61

y. eshbekning ”ona turkiston”, m. toirning ”otamning o’kinchi”, ”ogoh bo’l, dunyo”, a.yo’ldoshevning ”qiyshiq poydevor qurbonlari”, faxriyorning ”ayolg’u”, e.shukurning ”naqshband”, k.avazning ”ogahiy” singari turli mavzu va yo’nalishdagi dostonlar dunyo yuzini ko’rdi. bu asarlarda shoirlarimiz, yurtboshimiz o’rinli ta’kidlaganiday: ”xalqimiz qalbini, uning oliy maqsadlari, bugungi hayoti, taqdiri va kelajagini yaqindan biladigan insonlar sifatida” ko’rinadi . xalq dostonchiligi an’analari, jahon poemachiligi va zamonaviy dostonchligimizning eng yaxshi yutuqlari ruhida yozilgan bu dostonlar janrning yangi-yangi ko’rinishlarini vujudga keltirdi. natijada poema janr tipologiyasida mazmun va sifat o’zgarishlari kechdi. adabiyotshunosligimizda lirik va dramatik dostonlar u yoki bu shoir ijodiga munosabat jarayonida o’rganilgan. biroq hozirgacha istiqlol davrida yaratilgan poemalarning tabiatini ochib beruvchi, o’ziga xos xususiyatlarini, badiiyatini, uslubiy imkoniyatlarini ko’rsatib beruvchi yaxlit ilmiy tadqiqot yaratilmagan. shu ehtiyojdan kelib chiqib, istiqlol davrida yozilgan bu dostonlarning o’ziga xos rivojlanish xususiyatlatini, ichki mavzuviy turlarini, badiiyati masalasini o’zaro bog’liqlikda maxsus tadqiq etish bitiruv malakaviy ishning dolzarbligini belgilaydi. mavzuning o’rganilish darajasi. o’zbek adabiyotshunosligida istiqlol davr …

4 / 61

lik dissertatsiyasida o’tgan asrning 90-yillarida yaratilgan dostonlar qo’yilgan ilmiy muammo doirasida o’rganilgan. u.hamdamning ”yangilanish ehtiyoji” nomli kitobida modernistik dostonlarning ayrim o’ziga xos xususiyatlari yoritilgan. yosh tadqiqotchi n.o’roqovaning ”uslub jilolari” nomli risolasida 90-yillar poemachiligining poetik tafakkur tarzi tadqiq etilgan va i.otamurodning bir qator dostonlari tahlil etilgan. shuningdek, shu davrda yozilgan dostonlar tahliliga bag’ishlangan maqolalarda ham mustaqillik davri poemasining u yoki bu jihatlari ochib berilgan. ko’rinadiki, mustaqillik davri poemalarining taraqqiyot xususiyatlari, mavzu-mundarijasiga ko’ra tasnifi, ichki janr ko’rinishlari, badiiyati, obrazlar tarkibi, uslubiy imkoniyatlari bilan bog’liq muammolar hali o’z muayyan yechimini topgan emas. biroq keyingi yillarda bu masalalarga qiziqish bir qadar ortganligini alohida e’tirof etib o’tmoq lozim. tadqiqotning metodologik asosi va metodi. mamlakatimiz prezidenti i.a.karimovning ma’naviy qadriyatlarni tiklash va milliy an’analarni, takomillashtirishga, milliy adabiyotimizni rivojlantirishga chorlovchi g’oyalarni qo’llab-quvvatlashning nazariy asoslari haqidagi qarashlari mazkur bitiruv malakaviy ishining metodologik asosini tashkil etadi. mustaqillik davri poemalarining o’ziga xos rivojlanish xususiyatlarini, badiiyatini tadqiq etishda o.sharafiddiinov, b.sarimsoqov, b.nazarov, n.karimov, …

5 / 61

arini, badiiyatini ilmiy asosda yoritib berish bitiruv malakaviy ishining asosiy maqsadini tashkil etadi. tadqiqotning vazifalari: · istiqlol davrida yaratilgan dostonlarning rivojlanish xususiyatlarini ochib berish; · xalq dostonchiligi uslubida yozilgan dostonlarning o’ziga xos jihatlarini yoritish; · lirik va dramatik doston tadrijini o’rganish; · tarixiy mavzudagi poemalarning o’ziga xos xususiyatlarini ochib berish; · davr dostonchiligida qo’llangan folklorizmlarning badiiy vazifalarini ochib berish; · dostonlarning o’ziga xos badiiy-kompozitsion xususiyatlarini o’rganish; · shoirlarimizning dostonchilikdagi badiiy mahoratini yoritish. tadqiqotning manbalari. bitiruv malakaviy ishni yozishda zulfiya, a.oripov, o.matjon, h.sharipov, m.ali, a.suyun, a.mahkam, i.otamurod, u.qo’chqor, t.nizom, e.shukur, y.eshbek, m.rahmon, sh. qurbon, r.fayz, a.eshonov, s.sayyid, q.rahimboyeva, m.toir, faxriyor, n.jonuzoq va boshqa shoirlarning mustaqillik davrida yaratgan dostonlari asos qilib olindi. lozim o’rinlarda xalq og’zaki ijodi namunalari va zamonaviy dostonlarga murojaat etildi. tadqiqotning ilmiy yangiligi. ma’lumki, istiqlol davrida yaratilgan dostonlarning o’ziga xos taraqqiyot xususiyatlari, poema janr tipologiyasidagi mazmun va sifat o’zgarishlari, badiiyati masalasi adabiyotshunosligimizda maxsus va monografik tarzda o’rganilgan edi. ushbu …

6 / 61

igi bilan izohlanadi. shuningdek, bitiruv malakaviy ishda yana dostonchilikdagi uslubiy izlnishlar, ularning badiiy-kompozitsion xususiyatlari yaxlit tizim shaklida ilk marta yoritishga harakat qilindi. tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati. bitiruv malakaviy ishning asosiy tahliliy xulosalari va umumlashmalari mustaqillik davri o’zbek dostonining badiiy-tadrijiy takomilini, folklor va yozma adabiyot munosabatini qiyosiy o’rganishda o’ziga xos nazariy ahamiyat kasb etadi. chiqarilgan ilmiy xulosalar o’zbek adabiyotshunosligida zamonaviy dostonchilik yo’nalishida tadqiqotlar olib borishda nazariy manba bo’lib xizmat qilishi shubhasiz. zero, shu orqali badiiy adabiyotning rivojlanish yo’llarini, insoniy kechinmalarning badiiy so’zga ko’chish tamoyillarini chuqurroq anglab olishga imkoniyat kengayadi. ishda keltirilgan dalillar, nazariy fikr-mulohazalardan oliy o’quv yurtlarida adabiyotshunoslik, xx asr o’zbek adabiyoti, hozirgi adabiy jarayon fanlari bo’yicha maxsus kurslar o’tishda va ma’ruzalar o’qishda, akademik litsey va kollejlarda adabiyot fanidan dars mashg’ulotlari olib borishda, o’zbek adabiyotidan o’quv qo’llanmalari, darslik, majmualar yaratishda keng foydalanish mumkin. shuningdek, tadqiqotning ilmiy xulosalari va natijalari talabalar uchun adabiyot yo’nalishida kurs ishi, malakaviy bitiruv ishi, magistrlik …

7 / 61

n, eshqobil shukur, faxriyor, mahmud toir kabi shoirlar poema janrida jiddiy izlanishlar olib bordilar. mamlakatimizning milliy istiqlolga erishishi ijodkorlarimizga har jihatdan ijodiy imkoniyatlar eshigini ochdi. vatan, millat tushunchalariga umumbashariy qadriyat sifatida qarash, haq so’zni baralla aytish, inson botinida kechadigan jarayonlarni badiiy aks ettirish, mustaqillikning buyuk ne’mat ekanligini anglatish o’ziga xos tamoyil mohiyatini kasb etdi. bu jarayon adabiyotimizning barcha janrlari kabi poemachilikda ham o’z aksini topdi. xalq og’zaki ijodi, o’zbek mumtoz adabiyotining hayotbaxsh an’analari, jahon poemachiligining eng yaxshi yutuqlari mustaqillik davri dostonchiligida mazmun va shakl jihatdan yangilanishlarni vujudga keltirdi. natijada hozirgi davr lirik va liro-epik dostonlarda ichki janr ko’rinishlarida bir qator badiiy barkamol asarlar yaratildi. mavzu jihatidan har xil bo’lgan bu poemalarda tariximiz sahifalari yorqin ranglarda badiiy gavdalantirildi, tarixiy shaxslarning betakror obrazlari yaratildi, zamondoshlarimizning qalb dunyosi, his-kechinmalari folklorizmlar bilan ziynatlangan, ramziylik, falsafiylik, tasavvufiy ohanglar bilan yo’g’rilgan satrlarda namoyon bo’ldi. zulfiyaning “xotiram siniqlari”, a.oripovning “ranjkom”, o.matjonning “nega men?”, h.sharipovning “ming ikkinchi kecha”, …

8 / 61

ari mavzu-mundarijasi, kompozitsion tuzilishi, obrazlar tizimi jihatdan boy va rang-barangdir. ularning janriy xususiyatlarini, taraqqiyot tamoyillarini yaxlit tizim sifatida o’rganish bugungi adabiyotshunosligimiz oldida turgan asosiy vazifalardan biridir. ko’rinadiki, mustaqillik davri poemachligi o’zining bir qator rivojlanish xususiyatlariga ega. shulardan biri folklor asarlariga murojaat etish va ularga xos epik motivlar, obrazlardan ijodiy foydalanish asosida poetik manzaralar yaratishdir. shoirlarimiz xalq og’zaki ijodiga mansub doston, rivoyat, ertak, qo’shiq, maqol kabi janrlarni dostonlar badiiy strukturasiga olib kirish asosida voqelikni ta’sirchan ifodalash, milliylik va xalqchillik belgilarini kuchaytirishga erishdilar. natijada davr dostonchiligida folklorizmlarning xilma-xil shakllari yuzaga keldi. binobarin, x.davronning “vatan haqida yetti rivoyat”, u.qo’chqorning “shiroq” dostonlari badiiy strukturasiga xalq rivoyatlari singdirilgan bo’lsa, t.nizomning “girya”, r.fayzning “so’z”, m.toirning “ogoh bo’l, dunyo” dostonlarida xalq lirikasi namunalariga murojaat etildi, o.hojieva, s.sayyid, m.toir, r.fayz singari shoirlar esa dostonlarini xalq dostonlari uslubida yaratdilar. bu holat bir necha ko’rinishlarda namoyon bo’lgan. xx asrning ikkinchi yarmida dramatik doston janri ancha taraqqiy etdi. rang-barang mavzulardagi mazkur …

9 / 61

sayyidning “tanazzul”, m.rahmonning “abadiy nido” dostonlarida esa zamonaviy voqelik, turg’unlik yillari fojialari, bugungi kundagi ma’naviy-axloqiy tanazzul jarayoni ramziy usulda qalamga olingan. bu asarlarning zamonaviy mavzudagi boshqa dramatik dostonlardan farqi ham voqelikni ramziy-timsoliy tarzda ifoda etishda ko’rinadi. davr dostonchiligida lirik dostonlar alohida o’rin egallaydi. aslida bu yillar o’zbek dostonchiligiga xos muhim xususiyatlardan biri ham aynan lirik dostonning takomili bilan belgilanadi. bu esa doston mazmuniga yangilanishlar olib kirdi. chunki voqelikning lirik syujetga asoslanishi natijasida ramziylik, timsollar orqali fikrlash jihati yorqinroq namoyon bo’ldi. binobarin, adabiyotshunos sh.hasanov t.nizomning “girya”, a.mahkamning “tavajjuh”, “ishq”, “fotiha”, faxriyorning “yoziq”, “ayolg’u”, a.qutbiddinning “izohsiz lug’at”, i.otamurodning “sen” kabi lirik dostonlarini tahlil eta turib, o’tgan asrning 80-90 yillarida lirik poemaning maqomi oshganligini to’g’ri ta’kidlaydi . haqiqatan, 90-yiillar va xxi asrning dastlabki o’n yili mahsuli bo’lgan zulfiyaning “xotiram siniqlari”, o.hojievaning “ziyorat”, i.otamurodning “ichkari… tashqari”, “xaritaga tushmagan joy”, “tag’azzul”, t.nizomning “girya”, “suhbat”, faxriyorning “yoziq”, “ayolg’u”, s.ashurning “atirgul”, n.jonuzoqning “nilufar, “o’n yetti lahza”, humoyunning …

10 / 61

slida modernistik dostonlar ham lirik dostonlarning bir ko’rinishidir. chunki unda boshqa lirik dostonlarda bo’lgan kabi voqeabandlik yetakchi o’rin tutmaydi. davr dostonchiligining taraqqiyot xususiyatlaridan yana biri ular tarkibiga mumtoz adabiyot janrlarini olib kirish va shu mazmun hamda shu ruhda she’rlar bitishda ko’rinadi. t.nizomning ”girya”, ”cho’lpon”, k.avazning ”ogahiy”, sh.qurbonning ”so’z yo’li” singari dostonlari bu jihatdan mulohazalarimizni tasdiqlaydi. adabiyotshunos sh.hasanov t.nizomning ”girya” dostonini tahlil etar ekan, yozadi: ”... boshiga musibat tushgan odam bir xilda yig’lamaydi albatta. ruhiy jarayonning mahsuli bo’lgan bu qayg’u shamoyili turli holatlarda turlicha bo’ladi. shu bois to’lan nizom qalb iztirobini turli shakllarda (masnaviy, musallas, murabba, muxammas) tasvirlaydi va bu usul o’zini oqlaydi”. haqiqatan, mazkur usuldan foydalanish davr dostonchiligida o’ziga xos adabiy an’ana tusini oldi. bu lirik va liro-epik poemning badiiy strukturasini boyitishga xizmat qiladi va u uch xil ko’rinishda namoyon bo’lgan: 1. asar ruhi va mazmuniga mos ravishda mumtoz shoirlarning turli janrlardagi she’rlarini kiritish. sh.qurbonning ”so’z yo’li” dostonida alisher navoiyning …

Want to read more?

Download all 61 pages for free via Telegram.

Download full file

About "lirik va dramatik dostonlarda tarixiy shaxs talqini"

k i r i sh page 2 lirik va dramatik dostonlarda tarixiy shaxs talqini mavzusida yozgan mundarija: 1. tushuntirish qismi - kirish………………………………….................3 i bob. hozirgi davr lirik va dramatik dostonlarining o’ziga xos xususiyatlari i.1. lirik va dramatik dostonlarning janriy xususiyatlari……..…..........................16 i.2. lirik va dramatik dostonlarda tarixiy mavzu talqini.........................................32 ii bob. lirik va dramatik dostonlarda folklorizmlar ii.1. xalq dostonchiligi uslubida yozilgan poemalar...............................................40 ii.2. xalq qo’shiqlari va maqollarning dostonlardagi o’rni……….........................49 xulosa foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati ………..….........................60 kirish bitiruv malakaviy ishning dolzarbligi. xalq ha...

This file contains 61 pages in DOC format (227.0 KB). To download "lirik va dramatik dostonlarda tarixiy shaxs talqini", click the Telegram button on the left.

Tags: lirik va dramatik dostonlarda t… DOC 61 pages Free download Telegram