elektron to`lovlar tizimida axborotlarni ximoyalash kurs ishi

DOCX 46 pages 2.8 MB Free download

46 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 2.8 MB

File type DOCX

Pages 46

Updated Dec 2025

Page preview (10 pages)

Scroll down 👇

1 / 46

m u n d a r i j a kirish....................................................................................................................................6 i-bob. elektron pochtada axborotlarga nisbatan mavjud xavf-xatarlar va ulardan ximoyalanish asoslari 1.1 elektron pochtadan foydalanish...............................................................................8 1.2 e-taildagi mavjud muammolar...............................................................................10 1.3 elektron pochtada mavjud xavflar..............................................………………….11 ii. bob elektron to`lovlar tizimida axborotlarni ximoyalash . 2.1 elektron to`lovlar tizimi asoslari ........................................................................12 2.2 identifikasiyalovchn shaxsiy nomerni ximoyalash .........................................15 iii. bob internet tarmog`i va uning ahamiyati 3.1 internet tushunchasi. .............................. ................l. ………………………….19 3.2 www tushunchasi. ............................................................................................23 3.4 an`anaviy pochta xizmati. ……………………...………………………………..27 iv-bob iqtisodiy qism 4.1 texnik xizmat sarf xarajatlarini hisoblash.................................................................43 v-bob. mexnat muxofazasi va texnika xavfsizligi. 5.1 kompyuter bilan ishlaganda texnika xavfsizligi…….............................45 5.2 kompyuter texnikasi-nurlanish manbai va undan himoyalanish…..………...47 5.3 elektr xavfsizligi……………………………....…......................…......…..................48 xulosa................................................................................................................................49 foydalanilgan adabiyotlar................................................................................................50 kirish inson turmush tarzining rivojlanishi yangi yangi kashfiyotlarning yartilishiga sabab bo`lmoqda. inson yangilik yaratilish jarayonida har x

2 / 46

il to`siqlarga duch keladi va shu to`siqlarni yengish jarayonida yangi ixtirolar vujudgal kelaveradi. lekin hayot tajribalardan ma’lumki, ko`pinch yangi kashfiyot ma’lum bir muommoni hal qilish jarayonida yuzaga keladi. o’zbekiston mustaqillikka erishgandan so’ng uning oldida iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanish uchun, madaniy va ma’naviy yangilanish uchun keng yo’llar ochildi. mustaqillikning birinchi kunidan boshlab bozor iqtisodiyoti, ishlab chiqarish, zamonaviy texnalogiyani tadbiq etish va jahon iqtisodiy aloqalari tizimiga kirishning eng maqbul yo’llarini qidirish bilan bog’liq bo’lgan muammolarni mustaqil yechishga to’g’ri keladi. shu bois respublikaning barcha sohalarini texnik qayta qurollantirish, zamonaviy texnika va texnalogiya bilanta’minlash hamda xalqaro zamonaviy talablarga javob beruvchi telekommunikasiyali va kompyuterli aloqa tizimini rivojlantirish dolzarb masalalardan biri bo’lib qoldi. 1991 – 1994 yillarda o’zbekiston hamdos’tlik davlatlari orasida birinchilardan bo’lib axborotlashning yaxlit davlat siyosatini amalgam oshirishga asos soldi. “axborotlash haqida”gi, “ehm uchun dastur va ma’lumotlar bazasini huquqiy himoyasi haqidagi”, “aloqalar haqidagi” qonunlar bilan o’zbekiston respublikasini 2010 yilgacha axborotlash, qayta qurishning milliy dasturi va …

3 / 46

rivojlanib ketdi. ma’lumotlarni boshqarish, ayniqsa, hozirgi kunda juda muhum axamiyat kasb etmoqda. ma’lumotlarni boshqarish tizimlariga bo`lgan talab kun sayin ortib bormoqda. fan va texnika rivojlanib borayotgan ayni payitda ma’lum bir sohada ishni boshlash va uni boshqarishni axborot texnalogiyalarsiz, jumladan kompyuter texnalogiyalarsiz tasavvur qilib bo`lmaydi. bugungi kunda mustaqil respublikamizda ta’lim sohasida tub islohatlar amalga oshirilmoqda. “kadirlar tayorlash milliy dasturi” da “kadirlar istiqbollardan, jamiyat extiyojidan, fan, madaniyat, texnika va texnalogiyalarning zamonaviy yutuqlardan kelib chiqqan holda qayta qurish nazarda tutiladi” deb takitlangan. demak har bir mutahassis kompyuterdan foydalana oladigan, axborot texnalogiyalarni puxta eggalagan bo`lishi lozim. elektron pochta yoki e-mail xozirgi kunda internetdan foydalanish jarayonining eng mashxur qismi xisoblanadi. e-mail orqali dunyo bo`yisha istalgan joyga bir zumning o`zida xat yuborish yoki qabul qilish xamda yozilgan xatlarni faqatgina bir kishiga emas, balki manzillar ruyxati bo`yisha jo`natish imkoniyati mavjud. e-mail orqali munozaralar utkazish imkoniyati mavjud va bu yunalishda usenet serveri qo`l keladi. i-bob elektron pochtada axborotlarga …

4 / 46

zim. ushbu jarayonning asosiy maksadi muxim xujjatlar bilan ishlashni tugri yulga qo`yish xisoblanadi. bu erda quyidagi yunalishlar bo`yisha takliflarni e`tiborga olish zarur: • e-mail tizimidan tashkilot faoliyati maksadlarida foydalanish; • shaxsiy maksadda foydalanish; • maxfiy axborotlarni saklash va ularga kirish: • elektron xatlarni saklash va ularni boshkarish. e-mail asoslari internetda asosiy pochta protoqollariga quyidagilar kiradi: • smtp (simple mail transfer protocol); • pop (post office protocol); • imap (internet mail access protocol); • mime (multi purpose internet mail extensions). bular bilan birma-bir tanishib chiqamiz: smtp — ushbu protoqol asosida server boshka tizimlardan xatlarni qabul kiladi va ularni foydalanuvchining pochta kutisida saklaydi. pochta serveriga interaktiv kirish xukukiga ega bo`lgan foydalanuvchilar o`z kompyuterlaridan bevosita xatlarni ukiy oladilar. boshka tizimdagi foydalanuvchilar esa o`z xatlarini ror-3 va imap protoqollari orqali ukib olishlari mumkin; pop — eng keng tarkalgan protoqol bo`lib, serverdagi xatlarni, boshka serverlardan qabul qilingan bulsa-da, bevosita foydalanuvchi tomonidan ukib olinishiga imkoniyat yaratadi. …

5 / 46

necha qismdan iborat bo`lishi; • xat sarlavxasida xar xil kodlashtirishdagi ma`lumotni joylashtirish. ushbu protoqol rakamli elektron imzo va ma`lumotlarni shifrlash vositalaridan iborat bo`lib, bundan tashqari uning yordamida pochta orqali bajariluvchi fayllarni xam jo`natish mumkin. natijada, fayllar bilan birga viruslarni xam tarkatish imkoniyati tugiladi. 1.2 e-taildagi mavjud muammolar elektron pochta bilan ishlash jarayonida quyidagi xatolarga yul qo`yish mumkin: • xatni tasodifan jo`natish; • xatning notugri manzil bo`yisha jo`natilishi; • xatlar arxivining keskin oshib ketishi okibatida tizimning ishdan chikishi; • yangiliklarga notugri obuna bo`lish; • xatni tarkatish ruyxatida xatoga yul qo`yish. agar tashkilotning pochta tizimi bevosita internetga ulangan bulsa, yul kuyilgan xatolar okibati keskin oshib ketadi. ushbu xatolarning oldini olish usullarining ba`zi birlari quyidagilar: - foydalanuvchilarni o`qitish; - elektron pochta dasturlarini tugri konfigurasiyalash; - internetdagi protoqollarga to`liq amal kiluvchi dasturlarni qo`llash. bundan tashqari elektron pochtaning shaxsiy maksadda ishlatilishi tashkilot raxbariyati uchun ba`zi bir muammolarni keltirib chikarishi mumkin, chunki e-mail manzilida tashkilot nomlari …

6 / 46

. pochga tizimiga kuplab elektron xatlar jo`natiladi, natijada tizim ishdan chikadi. pochta serverining ishdan chikish xolatlari quyidagilardir: • disk to`lib qoladi va keyingi xatlar qabul qilinmaydi. agar disk tizimli bulsa, u xolda tizim tamomila ishdan chikishi mumkin; • kirishdagi navbatda turgan xatlar sonining oshib ketishi natijasida keyingi xatlar umuman navbatga kuyilmaydi; • olinadigan xatlarning maksimal sonini o`zgartirish natijasida keyingi xatlar qabul qilinmaydi yoki uchiriladi; • foydalanuvchiga ajratilgan diskning tuldirilishi natijasida keyingi xatlar qabul qilinmaydi va diskni tozalab bo`lmaydi. 4. «kurkinchli» (noxush) xat. internet orqali olinadigan elektron xatlarning umuman noma`lum shaxslar tomonidan jo`natilishi va bu xatda foydalanuvchilarning shaxsiyatiga teguvchi so`zlar bo`lishi mumkin. elektron pochtani ximoyalash yuqorida keltirilgan xavflarga nisbatan quyidagi ximoyalanish usullari ishlab chiqilgan: - qalbaki manzildan ximoyalanish, bu xolda shifrlangan elektron imzolarni qo`llash taklif qilinadi; - xatni qo`lga kiritishdan ximoyalanish, bu xolda xabarni yoki jo`natish kanalini shifrlash taklif qilinadi. ushbu ximoyalash usullari bevosita qolgan xavflarning ulushini kamaytiradi. ii. bob elektron …

7 / 46

satish konun-koidalarini ishlab chikish va ularga rioya qilish asosiy masalalardan biri bo`lib xisoblanadi. ushbu koidalar nafaqat texnikaviy (ma`lumotlarni standartlash, uskunalar va boshkalar), balki moliyaviy masalalar (korxonalar bilan xisoblarni bajarish tartibi)ni xam kamrab oladi. elektron to`lovlar tizimining faoliyatini quyidagidek tasavvur qilish mumkin: bu erda: elektron to`lovlar tizimi bilan birgalikda faoliyat kursatadigan bank ikki, ya`ni bank-emitent va bank-ekvayer toifasida xizmat kursatadi: bank-emitent plastik kartalarni ishlab chikaradi va ularning to`lov vositasi sifatida qo`llanilishiga kafolat beradi. bank-ekvayer savdo va xizmat kursatuvchi tashkilotlar tomonidan qabul qilingan to`lovlarni bank bulimlari yoki bankomatlar orqali amalga oshiradi. xozirgi kunda avtomatlashtirilgan savdo pos (point-of-sale — sotilgan joyda tulash)— terminali va bankomatlar keng tarkalgan. pqs-terminalda plastik kartadan ma`lumotlar ukiladi va mijoz o`z pin-kodi (personal identification number • identifikasiyalovchi shaxsiy nomer)ni kiritadi va klaviatura orqali to`lov uchun zaruriy qiymat teriladi. agar mijozga nakd pul kerak bulsa, bu xolda u bankomatdan foydalanishi mumkin. ushbu jarayonlarni bajarishda jarayonlar markazi imkoniyatlaridan foydalaniladi. jarayonlar markazi …

8 / 46

ntidagi xisobiga oldindan ma`lum mikdorda mablag joylashtiradi. ushbu mablagdan xarid uchun ishlatilgan mablaglar summasi oshib ketmasligi lozim. ushbu kartalar faqatgina shaxsiy emas, balki korporativ xam bo`lishi mumkin. xozirgi kunda mikroprosessorli kartalar ishlab chikilmokda. ushbu kartalarning oldingilaridan asosiy farki bu mijozning barcha ma`lumotlari unda aks ettirilgan bo`lib, barcha tranzaksiyalar, ya`ni ma`lumotlar bazasini bir xolatdan ikkinchi xolatga utkazuvchi surovnomalar, off-line rejimda amalga oshiriladi, shu bois, ular yukori darajada ximoyalangan deb e`tirof etilgan. ularning narxi kimmatrok bulsa-da, telekommunikasiya kanallaridan foydalanilmaslik munosabati bilan undan foydalanish qiymati arzondir. elektron to`lov tizimlarining quyidagi zaif qismlari mavjud: • bank va mijoz, banklararo, bank va bankomat orasida to`lov ma`lumotlarini jo`natish; • tashkilot doirasida ma`lumotlarni qayta ishlash. bular o`z navbatida quyidagi muammolarni yo`zaga keltiradi: • abonentlarning xakikiyligini aniqlash; • aloka kanallari orqali jo`natilayotgan elektron xujjatlarni ximoyalash; • elektron xujjatlarining yuborilganligiga va qabul qilinganligiga ishonch xosil qilish; • xujjatning bajarilishini ta`minlash. elektron to`lovlar tizimida axborotlarni ximoyalash funksiyalarini ta`minlash maksadida quyidagilar …

9 / 46

saklanmaydi va bu tizim bo`yisha yuborilmaydi. umuman olganda, pin bank tomonidan berilishi yoki mijoz tomonidan tanlanishi mumkin. bank tomonidan beriladigan pin quyidagi ikki variantdan biri bo`yisha amalga oshiriladi: 1) mijoz xisob rakami bo`yisha kriptografiya usuli bilan tashkillashtiriladi; ushbu jarayonni quyidagicha tasvirlash mumkin: kalit mijozning xisob rakami rin shifrlash ushbu usulning afzalligi pin kodi elektron to`lovlar tizimida saklanishi shart emasligidadir, kamchiligi esa ushbu mijoz uchun boshka pin berilishi lozim bulsa, unga boshka xisob rakami ochilishi zapypligida, chunki bank bo`yisha bitta kalit qo`llaniladi. 2) bank ixtiyoriy pin kodni taklif kiladi va uni o`zida shifrlab saklaydi. pin kodni xotirada saklash qiyinligi ushbu usulning asosiy kamchiligi bo`lib xisoblanadi. mijoz tomonidan tanlaniladigan pin kod quyidagi imkoniyatlarga ega: • barcha maksadlar uchun yagona pin kodni qo`llash; • xarflar va rakamlardan tashkil etilgan pin kodni xotirada saklashning engilligi. pin kodi bo`yisha mijozni identifikasiyalashtirishning ikki usuli bilan bajarish mumkin: algoritmlashgan va algoritmlashmagan. algoritmlashmagan tekshirish usulida element kiritgan pin …

10 / 46

ndan so`ng, bank-ekvayerga (sotuvchi banki) pulni kuchirish uchun surovnoma yuboriladi. bank-ekvayer, o`z navbatida, kartaning xakikiyligini aniqlash uchun surovnomani bank-emitentga jo`natadi. natijada, bank-emitent pulni bank-ekvayerga sotuvchi xisobiga kuchiradi. pul kuchirilgandan so`ng, bank-ekvayer tomonidai pos-terminalga xabarnoma jo`natiladi. ushbu xabarda tranzaksiya bajarilganligi xakida ma`lumot buladi. shundan so`ng, sotuvchi xaridorga maxsulot va kvitansiyasini takdim etadi. o`z-o`zidan kurinib turibdiki, ushbu jarayonda xar xil vokealar sodir bo`lishi mumkin. pos tizimining eng zaif qismi bu pos-terminaldir. bundagi asosiy xavf bo`lib terminaldagi maxfiy kalitning o`girilanishi xisoblanadi. buning okibatlari quyidagilar bo`lishi mumkin: • oldingi tranzaksiyalarda ishlatilgan pin kodni tiklash; • keyingi tranzaksiyalarda qo`llaniladigan pin kodni tiklash. ushbu xavflardan ximoyalanishning 3 ta usuli taklif etiladi: · xar bir tranzaksiyasidan so`ng kalitni o`zgartirish; · pos-terminal va bank-ekvayer orasidagi ma`lumotlarni maxsus kalit bilan shifrlash xamda kalitni xar bir tranzaksiyadan so`ng o`zgartirish; · ochik kalitlar usuli yordamida o`zatiladigan ma`lumotlarni shifrlash. bankomatlar xavfsizligini ta`minlash bankomatlar nakd pul olish, xisob rakamning xolati va pul kuchirish …

Want to read more?

Download all 46 pages for free via Telegram.

Download full file

About "elektron to`lovlar tizimida axborotlarni ximoyalash kurs ishi"

m u n d a r i j a kirish....................................................................................................................................6 i-bob. elektron pochtada axborotlarga nisbatan mavjud xavf-xatarlar va ulardan ximoyalanish asoslari 1.1 elektron pochtadan foydalanish...............................................................................8 1.2 e-taildagi mavjud muammolar...............................................................................10 1.3 elektron pochtada mavjud xavflar..............................................………………….11 ii. bob elektron to`lovlar tizimida axborotlarni ximoyalash . 2.1 elektron to`lovlar tizimi asoslari ........................................................................12 2.2 identifikasiyalovchn shaxsiy nomerni xim...

This file contains 46 pages in DOCX format (2.8 MB). To download "elektron to`lovlar tizimida axborotlarni ximoyalash kurs ishi", click the Telegram button on the left.

Tags: elektron to`lovlar tizimida axb… DOCX 46 pages Free download Telegram