linux operatsion tizimi

DOCX 30 pages 98.3 KB Free download

30 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 98.3 KB

File type DOCX

Pages 30

Updated Dec 2025

Page preview (8 pages)

Scroll down 👇

1 / 30

o’zbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi osiyo xalqaro universiteti “umumtexnik fanlar” kafedrasi “operatsion tizimlar” fanidan kurs ishi mavzu: ______________________________________________________ bajardi: s__-kt-21 guruh talabasi _____________________________ qabul qildi: j.d.ashurov buxoro 2025 osiyo xalqaro universiteti “ijtimoiy fanlar va texnologiyalari” fakulteti “umumtexnik fanlar” kafedrasi tasdiqlayman kafedra mudiri ____________________ “___”__________________2025 y. s__-kt-21 guruh talabasi __________________________________________ “operatsion tizimlar” fanidan topshiriq mavzu: ______________________________________ 1. kurs ishining topshirish uchun muddati:________________________________ 2. kurs ishini bajarish uchun boshlang’ich ma’lumot: ___________________ ____________________________________________________________ 3. tushuntirish xatining mazmuni:_________________________________________ ____________________________________________________________________ 4. grafik materiallar:_________________________________________________________ 5. topshiriq berilgan sana:__________________________________________________ 6. topshiriqni bajarish uchun qabul qildi: __________________________ 7. rahbar: j.d.ashurov buxoro 2025 mavzu: linux operatsion tizimi mundarija kirish……………………………………………………………..……..…..…4 nazariy qism………………………………………………………........…..6 1.1 linuxning tarixi va rivojlanishi ………………………………………..… 6 1.2 linux kernelining struktura va komponentlari …………..………..….........8 1.3 fayl tizimi va ma'lumotlar tuzilishi.......................................................….12 1.4 foydalanuvchi interfeysi va shell..……..…………………………..…….15 amaliy qisim………………………………………………….….....…….19 2.1 linuxni o'rnatish va sozlash …….……..…………....………..…...…..…19 2.2 asosiy buyruqlar va fayl boshqaruvi………...............................................21 2.3 ilovalarni boshqarish va xavfsizlik……………………………..…………24 xulosa …

2 / 30

8 foydalanilgan adabiyotlar ………………………………………….…..……..…33 kirish linux operatsion tizimi zamonaviy axborot texnologiyalari sohasida eng muhim va keng tarqalgan ochiq kodli platformalardan biri sifatida o'z o'rnini mustahkamladi. 1991 yilda finlyandiyalik talaba linus torvalds tomonidan yaratilgan linux kerneli, ochiq kodli dasturiy ta'minotning rivojlanishida inqilobiy bosqich bo'ldi va bugungi kunda serverlar, superkompyuterlar, mobil qurilmalar, iot (internet of things) tizimlari va hatto kosmik texnologiyalarda keng qo'llanilmoqda. linuxning asosiy afzalliklari uning bepul va ochiq kodli tabiati, yuqori darajadagi xavfsizlik, moslashuvchanlik, barqarorlik va apparat resurslaridan samarali foydalanishidir. ushbu operatsion tizim unix tizimlariga asoslangan bo'lib, ko'p foydalanuvchili va ko'p vazifali ishlash imkoniyatiga ega, bu esa uni turli maqsadlar uchun ideal tanlovga aylantiradi. linuxning ochiq kodli tabiati tufayli dunyo bo'ylab millionlab dasturchilar va jamoalar tomonidan doimiy ravishda takomillashtirilmoqda, bu esa tizimning tez rivojlanishiga va yangi texnologiyalarga moslashishiga yordam beradi. linuxning distribyutsiyalari, ya'ni ubuntu, debian, fedora, centos, arch linux va boshqa ko'plab variantlari, har xil foydalanuvchi guruhlari, masalan, yangi boshlovchilar, …

3 / 30

lotining tamoyillariga asoslanadi, bu esa har qanday foydalanuvchiga tizim kodini ko'rish, o'zgartirish va tarqatish huquqini beradi. gpl (general public license) litsenziyasi ostida tarqatiladigan linux kerneli, dasturchilar jamoasiga o'z hissalarni qo'shish imkonini beradi, bu esa tizimning doimiy yangilanishini va xavfsizlik nuqtai nazaridan mustahkamlanishini ta'minlaydi. linuxning moslashuvchanligi uni turli sohalarda, masalan, veb-serverlar, bulutli hisoblash, sun'iy intellekt, ma'lumotlar bazasi boshqaruvi va hatto o'yin konsollarida qo'llashga imkon beradi. tizimning kichik resurs talablari uni eski apparatlar va cheklangan resursli qurilmalarda ishlatishga yordam beradi, bu esa linuxni iqtisodiy jihatdan samarali qiladi. linuxning rivojlanishi linux foundation kabi tashkilotlar va yirik kompaniyalar, masalan, ibm, intel va red hat tomonidan qo'llab-quvvatlanadi, ular tizimni yangi texnologiyalarga moslashtirish va apparat qo'llab-quvvatlashini kengaytirish uchun katta mablag'lar kiritmoqda. shu bilan birga, linux jamoasi ochiq hamkorlik tamoyillariga sodiq qoladi, bu esa har qanday foydalanuvchiga tizimni o'rganish, sozlash va o'z ehtiyojlariga moslashtirish imkonini beradi. bu tizim ochiq jamiyat tomonidan rivojlantiriladi, ya'ni har qanday odam kodni …

4 / 30

nishi linux operatsion tizimining paydo bo'lishi va rivojlanishi zamonaviy axborot texnologiyalari sohasida inqilobiy o'zgarishlarni keltirib chiqardi, bu ochiq kodli dasturiy ta'minotning global miqyosda rivojlanishiga asos bo'ldi. linuxning ildizlari 1960-yillarda at&t bell laboratories tomonidan ishlab chiqilgan unix operatsion tizimiga borib taqaladi, u ko'p foydalanuvchili va ko'p vazifali tizim sifatida dasturchilar orasida katta muvaffaqiyat qozongan edi. unixning muvaffaqiyati uning oddiyligi, moslashuvchanligi va mustahkamligida edi, ammo uning tijoriy tabiati va yuqori narxi ko'plab foydalanuvchilar uchun cheklovlar yaratdi. 1980-yillarda richard stallman tomonidan gnu (gnu's not unix) loyihasi boshlandi, bu loyihaning maqsadi unix-ga o'xshash, lekin butunlay bepul va ochiq kodli operatsion tizim yaratish edi. gnu loyihasi ko'plab foydali vositalarni, masalan, kompilyatorlar, matn muharrirlari va boshqa dasturiy ta'minotlarni ishlab chiqdi, ammo to'liq operatsion tizim uchun kernel yetishmadi. 1991 yilda finlyandiyalik talaba linus torvalds o'z shaxsiy kompyuterida minix operatsion tizimiga alternativa sifatida linux kernelini yaratdi. minix, professor andrew tanenbaum tomonidan ta'lim maqsadlarida ishlab chiqilgan unix-ga o'xshash tizim …

5 / 30

ozlashni osonlashtirdi. red hat (1994) va suse (1994) kabi kompaniyalar linuxni tijoriy maqsadlarda rivojlantirishni boshladilar, bu esa tizimning korporativ muhitda qo'llanilishini kengaytirdi. red hatning tijoriy muvaffaqiyati linuxni serverlar va ma'lumotlar markazlarida mashhur qildi, chunki u barqarorlik va arzon narxni ta'minladi. 1998 yilda netscape, ibm va oracle kabi yirik kompaniyalar linuxni qo'llab-quvvatlashlarini e'lon qildilar, bu esa tizimning ishonchliligini oshirdi va uni keng miqyosda qabul qilinishiga yordam berdi. 2000-yillarda linux superkompyuterlar sohasida dominant bo'ldi. top500 ro'yxatidagi superkompyuterlarning 90 foizdan ortig'i linuxda ishlay boshladi, chunki uning parallel hisoblash va yuqori samaradorlikni ta'minlash qobiliyati yuqori edi. shu bilan birga, linux mobil qurilmalar va o'rnatilgan tizimlar sohasida kengaydi. 2008 yilda google tomonidan chiqarilgan android operatsion tizimi linux kerneliga asoslandi, bu esa smartfonlar bozorida inqilob qildi. androidning muvaffaqiyati linuxning moslashuvchanligi va apparat resurslariga minimal talablarini namoyish etdi, natijada milliardlab qurilmalar linuxga asoslangan tizimda ishlay boshladi. linuxning rivojlanishi ochiq kod tamoyillariga asoslanadi, ya'ni gnu general public license …

6 / 30

xitekturalarini, masalan, risc-v va armv9-ni qo'llab-quvvatladi, shuningdek rust dasturlash tilida modullar yozish imkonini berdi, bu kodning xavfsizligini oshirdi. linuxning rivojlanishi ochiq hamkorlik modeliga asoslangan bo'lib, har kuni o'nlab yangi o'zgarishlar kernelga qo'shiladi. tizim iot qurilmalarida, masalan, aqlli soatlar va avtomobil tizimlarida, shuningdek kosmik texnologiyalarda, masalan, spacex’ning starlink loyihasida ishlatilmoqda. linuxning tarixi ochiq kodli dasturiy ta'minotning muvaffaqiyat namunasi bo'lib, u kelajakda ham texnologik innovatsiyalarni boshqarishda davom etadi. 1.2 linux kernelining struktura va komponentlari linux kerneli operatsion tizimning asosiy yuragi sifatida xizmat qiladi va apparat resurslari bilan dasturiy ta'minot o'rtasida samarali muvofiqlashtiruvchi sifatida ishlaydi. u monolit yadro sifatida ishlab chiqilgan bo‘lib, barcha asosiy funksiyalar bitta manzil maydonida birlashadi, bu esa yuqori ishlash tezligi va samaradorlikni ta'minlaydi. monolit arxitektura tufayli kernel jarayonlar boshqaruvi, xotira menejmenti, fayl tizimlari, tarmoq subsistemalari va qurilma drayverlari kabi barcha muhim komponentlarni o‘z ichiga oladi, lekin modulli dizayni tufayli kerakli funksiyalarni dinamik ravishda yuklash yoki o‘chirish imkonini beradi. bu …

7 / 30

ta'minlaydi, ya'ni bir vaqtning o‘zida bir nechta dastur yoki jarayonni parallel ravishda ishga tushirish imkonini beradi. har bir jarayon o‘ziga xos identifikator (pid) bilan belgilanadi, va kernelning scheduler deb ataluvchi mexanizmi protsessor vaqtini jarayonlar o‘rtasida teng taqsimlaydi. linuxning completely fair scheduler (cfs) algoritmi zamonaviy yondashuv bo‘lib, jarayonlarga adolatli resurs taqsimotini ta'minlaydi va real vaqt rejimida ishlaydigan tizimlar uchun maxsus optimallashtirilgan. masalan, real vaqt rejimi (real-time scheduling) audio-videoni qayta ishlash yoki sanoat tizimlarida muhimdir. kernel jarayonlar o‘rtasida resurslarni boshqarishda threadlardan ham foydalanadi, bu esa ko‘p yadroli protsessorlarda parallel ishlashni yanada samarali qiladi. xotira menejeri linux kernelining eng murakkab va muhim qismlaridan biridir. u operativ xotirani (ram) samarali boshqaradi va virtual xotira tushunchasini qo‘llaydi, bu har bir jarayonga mustaqil manzil maydonini taqdim etadi. virtual xotira jarayonlar o‘rtasidagi izolyatsiyani ta'minlaydi, bu esa xavfsizlikni oshiradi va bir jarayonning boshqasining ma'lumotlariga aralashishini oldini oladi. paging texnikasi xotirani kichik sahifalarga bo‘ladi (odatda 4kb), bu esa ram …

8 / 30

rtasidagi o‘zaro ta'sirini ta'minlaydi. linux bir nechta fayl tizimlarini qo‘llab-quvvatlaydi, jumladan ext4, btrfs, xfs, zfs va fat32 kabi tizimlar, ularning har biri o‘ziga xos afzalliklarga ega. ext4 keng tarqalgan va ishonchli bo‘lsa, btrfs zamonaviy funksiyalarni, masalan, snapshotlar, ma'lumotlar siqish va dinamik bo‘lim o‘lchamini o‘zgartirishni taklif qiladi. zfs klasterlash va ma'lumotlarni deduplikatsiya qilish kabi ilg‘or imkoniyatlarni ta'minlaydi, bu esa katta ma'lumotlar bazasi serverlarida muhimdir. kernelning virtual file system (vfs) qatlami turli fayl tizimlarini bir xil interfeys orqali boshqarishga imkon beradi, bu esa moslashuvchanlikni oshiradi. vfs tufayli linux tarmoq fayl tizimlarini, masalan, nfs va smb-ni ham qo‘llab-quvvatlaydi, bu tarmoq orqali fayllarga kirishni osonlashtiradi. fayl tizimi operatsiyalari, masalan, o‘qish, yozish va metadata boshqaruvi, inode strukturasi orqali amalga oshiriladi, bu faylning joylashuvi, ruxsatlari va egasi haqidagi ma'lumotlarni saqlaydi. tarmoq subsistemasi linuxning internet va server muhitlarida muvaffaqiyat qozonishining asosiy sabablaridan biridir. kernelning tarmoq stacki tcp/ip, udp, ipv6 va boshqa protokollarni qo‘llab-quvvatlaydi, bu esa uni veb-serverlar, …

Want to read more?

Download all 30 pages for free via Telegram.

Download full file

About "linux operatsion tizimi"

o’zbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi osiyo xalqaro universiteti “umumtexnik fanlar” kafedrasi “operatsion tizimlar” fanidan kurs ishi mavzu: ______________________________________________________ bajardi: s__-kt-21 guruh talabasi _____________________________ qabul qildi: j.d.ashurov buxoro 2025 osiyo xalqaro universiteti “ijtimoiy fanlar va texnologiyalari” fakulteti “umumtexnik fanlar” kafedrasi tasdiqlayman kafedra mudiri ____________________ “___”__________________2025 y. s__-kt-21 guruh talabasi __________________________________________ “operatsion tizimlar” fanidan topshiriq mavzu: ______________________________________ 1. kurs ishining topshirish uchun muddati:________________________________ 2. kurs ishini bajarish uchun boshlang’ich ma’lumot: ____...

This file contains 30 pages in DOCX format (98.3 KB). To download "linux operatsion tizimi", click the Telegram button on the left.

Tags: linux operatsion tizimi DOCX 30 pages Free download Telegram