o'zbekistonda qadimgi davlatchilikning turiari va boshqaruv shakli

DOCX 43 pages 82.6 KB Free download

43 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 82.6 KB

File type DOCX

Pages 43

Updated Dec 2025

Page preview (10 pages)

Scroll down 👇

1 / 43

mavzu. o’zbekistonda qadimgi davlatchilikning turlari va boshqaruv shakli mundarija: kirish i.bob. o‘zbekiston hududlarida ilk shaharlarning paydo bo‘lishi jarayonlari. 1.1. ilk davlatlar paydo bo‘lishining ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy asoslari. 1.2. qadimgi baqtriya, xorazm va sug‘diyona davlatlari. ii.bob. o‘rta osiyoda ahamoniylar davrida boshqaruv (mil.avv. vi-iv asrlar). 2.1. aleksandr makedonskiy, salavkiylar, hamda yunon-baqtriya davrida davlat boshqaruvi. 2.2. qang‘ davlati, davan davlati, kushonlar davlatchiligi. xulosa foydalanilgan adabiyotlar i.bob. o‘zbekiston hududlarida ilk shaharlarning paydo bo‘lishi jarayonlari. 1.1. ilk davlatlar paydo bo‘lishining ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy asoslari. o‘tgan asrning ikkinchi yarmidan boshlab o‘zbekistonning bronza davriga oid yodgorliklarni keng miqyosda tadqiq etilishi natijasida ushbu hududlarning qadimgi tarixi va madaniyati to‘g‘risida boy ma’lumotlar olindi. turli yillarda janubiy o‘zbekiston hududlarida ilk, rivojlangan va so‘nggi bronza davri ilk dehqonchilikning paydo bo‘lishi va rivojlanishi, urbanizatsiya jarayonlari hamda ilk davlatchilik masalalari, madaniy va iqtisodiy aloqalar, hunarmandchilikning taraqqiy etishi masalalari bo‘yicha a.asqarov, e.rtveladze, a.sagdullaev, t.shirinov, b.abdullaev, u.raxmonov, e.sayko, sh. shaydullaev kabi olimlar tadqiqot …

2 / 43

paydo bo’lganda, tegishli ijtimoiy guruhlar va sinflar ajralib chiqqan holda mulkiy tabaqalashuv yuzaga kelganda, monarx boshchiligida jamiyatning murakkab iyerarxiyasi, meros qilib qoldirish huquqi qaror topgach va davlatni boshqarish uchun har xil huquqiy hujjatlar tuzishga ko’maklashuvchi yozuv paydo bo’lgachgina davlatchilikning birlamchi shakllari paydo bo’lishi to’g’risida so’z yuritish mumkinligini ko’rsatadi. quyi mesopotamiya (shumer va akkad), misr va sharqiy o’rta dengizning miloddan avvalgi iv mingyillik oxiri - miloddan avvalgi iv mingyillik boshlarida paydo bo’lgan eng ilk davlat tuzilmalarini tavsiflovchi uncha to’liq bo’lmagan asosiy belgilar mana shulardan iborat. eng qadimgi shahar davlat birlashmalarining birlamchi namunalari hisoblanadi. egallab turgan xududiga ko’ra juda oz joyga joylashgan shahar-davlatlar ho’jalik, siyosiy va diniy markazlar hisoblangan. masalan: quyi mesopotamiyada atigi 1000 kv.km maydonda bir nechta shahar-davlatlar: uruk, larsa, lagash, ur joylashgan. uruk bilan lagash o’rtasidagi masofa atigi 24 kilometrni tashkil etgan. keyinchalik bosqinchilik urushlari natijasida ushbu shahar-davlatlarning despotik hokimiyat tizimi o’rnatilgan, bir necha yuz kv.kilometrga yoyilgan yagona, nisbatan katta …

3 / 43

davlatlar tarkibiga kirgan bo’lsa ham (ahamoniylar imperiyasi, salavkiylar podsholigi) ulardan farq qiladi. o’rta osiyodagi ikki daryo oralig’i — alohida tarixiy-geografik va tarixiy-madaniy xududdir, uning sivilizatsiyasi ikki buyuk daryo: amudaryo (qadimgi oks) va sirdaryo (qadimgi yaksart) tufayli ko’plab ming yilliklar mobaynida mavjud bo’ldi. bu joyda yuzaga kelgan davlatlar qadimgi davrlarda ham, o’rta asrlarda ham umumiy belgilar bo’lishiga qaramay, o’rta osiyoning boshqa qismlaridagi davlatlardan ko’plab belgilariga ko’ra ajralib turgan o’rta osiyodagi ikki daryo oralig’i hududi doirasining o’zida shimoliy viloyatlar (xorazm) va janubiy viloyatlar (baqtriya) ayniqsa qadimgi davrlarda etnik va madaniy, til va yozuv, davlat qurilishi tizimi jihatidan bir-biridan farq qilgan. bu har bir viloyatga xos bo’lgan madaniy-genetik tiplar, darajasi har bir viloyatda turlicha bo’lgan o’troq va ko’chmanchi xalqlarning rag’batlashuvi bilan belgilangan. o’zbekistan hududidagi qadimgi davlatlar rivojlanishini davrlarga bo’lish. o’rta osiyodagi ikki daryo oralig’ida qadimgi davrda davlatchilik evolyusiyasining miloddan avvalgi ii ming-yillikning ikkinchi yarmi, miloddan avvalgi iii asrgachadan - yangi eraning iv asri …

4 / 43

so’g’d, xorazm tarixiy-madaniy viloyatlarining shakllanishi. ularda siyosiy hokimiyat tizimining shaxobchali tizimiga ega bo’lgan davlatning ilk shakllarini ko’rish mumkin. jumladan, «avesto»dan o’rin olgan ma’lumotlar ham bundan dalolat beradi. «avesto»da: nyman (uy-oila), vis (urug’, urug’ manzilgohi), zantu (qabila), daxyu (viloyat, mamlakat), shuningdek har xil oliy hukmron shaxslar, mamlakat, viloyat egalari (daxyu-patlar), hukmdorlar, (sastrlar) va boshqalar eslatiladi. ii.bob. qadimgi baqtriya va «katta xorazm» podsholiklariga o’xshash yirik hududiy yoki saklarda bo’lgani singari (zarina, to’maris) ayol podsho boshchiligidagi qabilalar konfederatsiyasi ham xuddi shu paytda kelib chiqqanligi ham ehtimoldan yiroq emas. uchinchi davr - miloddan avvalgi 539 yil - miloddan avvalgi 330 yil - ahamoniylar bosqini va o’rta osiyoning ahamoniylar davlati tarkibiga kirishi tufayli kelib chiqqan mahalliy davlatchilik rivojlanishidagi tanaffus. ikki yuz yil davomida o’rta osiyo janubi ahamoniylar saltanati tarkibiga kirgan. uning butun hududi satraplarga bo’lingan. satraplar ahamoniylar podsholari raznasiga kumush hisobidan talan to’lab turishgan. o’rta osiyodagi satraplikdan uchtasi - baqtriya, so’g’d, xorazm to’liq yoki qisman …

5 / 43

qulashi). bir vaqtning o’zida mahalliy davlatchilikning tiklanishi jarayoni yuz bergan: miloddan avvalgi iv asrning oxirgi choragada xorazmda podsholik paydo bo’ladi. arrian asarlaridan ma’lumki, miloddan avvalgi 329 yilda marokandda aleksandr makedonskiy ittifoqchilik munosabatlari o’rnatish uchun kelgan xorazm shohi farasmanni qabul qiladi. miloddan avvalgi iii asr oxirida - miloddan avvalgi ii asrda buxoroda, dovon (farg’ona)da, so’g’dda alohida mulklar shakllanadi. ehtimolki, ayni shu davrda keyinchalik tarkibiga deyarli butun o’rta osiyodagi ikki daryo oralig’i kirgan qang’ davlati qaror topishi yuz bergan. aleksandr vafotidan keyin diadoxlarning shiddatli urushlaridan so’ng o’rta osiyo janubi salavkiylar saltanati (miloddan avvalgi 310-250 yillar) tarkibiga kirgan. biroq miloddan avvalgi iii asrning o’rtalaridayoq salavkiylarning baqtriyadagi satrapi diodot metropoliyaga qarshi qo’zg’olon ko’taradi va fanda yunon-baqtriya deb nom olgan mustaqil davlat tashkil etadi. yunon-baqtriya podsholigi sak qabilalari (asiylar, pasinlar, sakaravllar), so’ngra xunlarning zug’umi bilan baqtriyaga kelgan yueji-toxarlarning zarbalari ostida qulaydi. yueji-toxarlar dastlab shimoliy baqtriyaga (uzbekistonning hozirgi surxondaryo viloyati va shimoliy tojikiston) joylashadilar, so’ngra esa …

6 / 43

ing qaror topishi va uning hokimiyatining gandxariga qadar yoyilishi. ushbu mulklarning deyarli har birida kumush yoki misdan yasalgan tanga zarb qilingan (dovon bundan mustasno). mahalliy so’g’d, xorazm yozuvlarining paydo bo’lishi tanga zarb qilish bilan birgalikda rivojlangan davlatchilikning asosiy belgisi hisoblanar edi. oltinchi davr - yangi eraning i asri boshi - yangi eraning iii asri birinchi yarmi - antik davrda mahalliy davlatchilikning ravnaq topishi. o’zbekistan janubining konfederativ yuechji davlati asosida paydo bo’lgan qudratli kushon imperiyasi tarkibiga kirishi. ikki daryo oralig’ida davlat tuzilmalarining mustahkamlanishi va yanada rivojlanishi. balkim chochda yangi mulkchilik paydo bo’lishi va o’z mis tangasining zarb qilishi. xorazmda afrigidlar sulolasining hokimiyat tepasiga kelishi, bu yerda sulolaviy boshqaruvning an’anaviyligi. bu, jumladan, davlat ramzi bo’lgan tanganing orqa tomonida otliq suvoriy tasviri berilishida ifodalangan. o’rta osiyo davlatlarida zarb qilingan davlat ramzi bo’lgan – tamg’a va sulola belgilarining keng yoyilishi harbiy o’lka, sharqiy o’rta yer mamlakatlari va parfiya bilan diplomatik aloqalarning keng avj olishi …

7 / 43

bu davrda o’zida mustaqil davlatni ifodalagan so’g’d (o’zbekistonning qashqadaryo va samarqand viloyatlari) ehtimolki, u ham yuechjilardan kelib chiqqan girkod sulolasi tomonidan boshqarilar edi. xorazmda afrigidlar hokimiyat tepasiga kelgan va 700-800 yil davomida xukmronlik qilgan. buxoro va dovon (farg’ona), shuningdek, ehtimolki, choch mustaqil davlatlar edi. chochda (u-shu tipdagi xitoy tanglaridan foydalanuvchi dovondan tashqari) o’z tangalari zarb qilinganligi ham shundan dalolat beradi. transoksionning ushbu barcha mulklari kang’ tarkibiga kirganligi ham istisno emas. milodiy iii- asrlar o’rta osiyo tarixida qadimgi buyuk imperiyalar - kushon va parfiya imperiyalarining halokatga uchrashi, ko’plab mayda mustaqil davlatlarning paydo bo’lishi, xionit va kidarit ko’chmanchi qabilarning bostirib kirishi, qadimgi ijtimoiy formasiyaning yemirilishi, iqtisodiyot, moddiy va ma’naviy madaniyatning muayyan darajada tushkunlikka yuz tutishi bilan tavsiflanadi. davlat tuzilmalari tiplari butun qadimgi davr mobaynida o’rta osiyodagi ikki daryo oralig’ida davlat birlashmalarining har xil tiplari mavjud bo’lgan. genetik belgisiga ko’ra ular orasida avtoxton, ya’ni maxalliy substrat asosida paydo bo’lgan va izchil rivojlangan davlat …

8 / 43

rqand so’g’di bilan aynan deb qaraladigan an hukmdorlarining chjaovu xonadoni, ya’ni dastlab o’rta osiyodagi hozirgi gansu muzofoti hududidagi silanshan qoyasining shimoliy tomonida istiqomat qilgan yuechjilar bilan umumiy kelib chiqishga ega edilar. biroq so’g’dga kelib chiqishi yuechji bo’lgan barcha sulolalarning ko’chib kelishi, bu yerda, shu jumladan samarqand va buxoroda o’rnashishi bilan ular «chjaovu laqabini saqlab qoldilar». ushbu sulolalar bu yerda vii-viii asrlargacha hukmronlik qilgan. jumladan, buxorolik hukmdor alinga 627 yilda tan imperatori txatszunga yozgan xatida bunday degan: ««uning xonadoni yigirma ikkinchi tirsakda avloddan-avlodga podsholik» qilgan. agar har bir podsholikka o’rtacha 20-30 yil ajratiladigan bo’lsa, aminganing yuechji xonadoni taxminan 400-600 yil, ya’ni milodiy i asr boshidan boshlab podsholik qilgan. kelib chiqishi chjaou xonadoni bilan bog’lanadigan xorazm hukmdorlari sulolasi barqaror tusga ega edi. ushbu sulola, numizmatik ma’lumotlarga ko’ra, xorazmda milodiy i asrdan boshlab milodiy viii asrning o’zini ham ichiga olgan davrgacha hukmronlik qilgan. davlat ramzlari bundan dalolat beradi: qadimgi va o’rta asrlar xorazm …

9 / 43

g’ona va chochdan tashqari, ahamoniylar sulolasidan bo’lgan eron shohlari humkronligiga bo’ysungan. xorazm, so’g’d, baqtriya, shuningdek saklar muayyan ma’muriy birliklar-satrapliklarni tashkil etgan. ularga ahamoniylar podsholari tomonidan tayinlanadigan satraplar boshchilik qilgan va ular davlat raznasiga ma’lum miqdorda o’lpon to’lagan. yunon-baqtriya podsholigi muayyan mustaqillikdan foydalanuvchi tizimli mutlaq monarxiya edi. u miloddan avvalgi iii asr o’rtasida barpo etilgan bo’lib, miloddan avvalgi ii asrning ikkinchi yarmi boshigacha mavjud bo’lgan. butun ushbu davr mobaynida shimoliy baqtriya va muayyan bosqichlarda – so’g’d uning tarkibiga kirgan. biroq podsholar hokimiyati ushbu davlatda hamma vaqt ham meros qilib qoldirilmagan: uning birinchi shohlari -diodot i va diodot ii ni hokimiyat zo’rlik bilan egallab olinishi natijasida ular bilan qarindoshlik rishtalari bilan bog’lanmagan yevtid almashtirdi. shimoliy baqtriya va so’g’d ham miloddan avvalgi iv asr oxiridan miloddan avvalgi iii asr o’rtasigacha boshqa yunon ellinistik podsholigi - salavkiylar tarkibiga kirgan. ushbu sulolaning ikkinchi humkdori antikox i (miloddan avvalgi 280-261 yillar) salavka bilan so’g’dlar yo’lboshchisining qizi …

10 / 43

rgan. o’zbekistonning hozirgi surxondaryo viloyati, ehtimolki, mana shunday viloyat edi. ehtimolki, davlatning bunday tipiga axamoniylar imperiyasi parchalanib ketgandan keyin miloddan avvalgi iv asrning ikkinchi yarmida paydo bo’lgan xorazm podsholigi ham tegishlidir. milodiy i asrdan boshlab ushbu podsholikda markazlashtirilgan tartibda tanga zarb qilinadigan meros qilib qoldiriladigan yangi sulola qaror topgan. shimoliy baqtriya milodiy iii asr o’rtasidan boshlab milodiy iv asr oxirigacha sosoniylar podsholigi yurisdiksiyasi ostida bo’lgan. uning tarkibiga kirgan baqtriya maxsus huquqlardan foydalangan. uning tepasida kelib chiqishi sosoniylar sulolasining har xil shoxobchalariga tegishli bo’lgan, kushonlar unvoniga hamda oltin, kumush va mis tangalar zarb qilish huquqiga ega bo’lgan sosoniy shahzodalar turgan. ularning ayrimlari keyinchalik butun davlatining podshosi bo’lgan edilar. 2. davlat tipi — konfederate podsholik. boshqaruv shakli — cheklangan monarxiya. davlatlarning ushbu tipiga qang’ va yuechji davlatlarini yoki katta yuechji davlatining kushonlargacha mavjud bo’lgan birinchi davrini kiritish mumkin. ular odatda qabila boshliqlari yoki o’z tangasini zarb qo’shuvchi urug’ boshliqlari tomonidan boshqariladigan bir …

Want to read more?

Download all 43 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o'zbekistonda qadimgi davlatchilikning turiari va boshqaruv shakli"

mavzu. o’zbekistonda qadimgi davlatchilikning turlari va boshqaruv shakli mundarija: kirish i.bob. o‘zbekiston hududlarida ilk shaharlarning paydo bo‘lishi jarayonlari. 1.1. ilk davlatlar paydo bo‘lishining ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy asoslari. 1.2. qadimgi baqtriya, xorazm va sug‘diyona davlatlari. ii.bob. o‘rta osiyoda ahamoniylar davrida boshqaruv (mil.avv. vi-iv asrlar). 2.1. aleksandr makedonskiy, salavkiylar, hamda yunon-baqtriya davrida davlat boshqaruvi. 2.2. qang‘ davlati, davan davlati, kushonlar davlatchiligi. xulosa foydalanilgan adabiyotlar i.bob. o‘zbekiston hududlarida ilk shaharlarning paydo bo‘lishi jarayonlari. 1.1. ilk davlatlar paydo bo‘lishining ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy asoslari. o‘tgan asrning ikkinchi yarmidan boshlab o‘zbekistonning bronza davriga oid yodgo...

This file contains 43 pages in DOCX format (82.6 KB). To download "o'zbekistonda qadimgi davlatchilikning turiari va boshqaruv shakli", click the Telegram button on the left.

Tags: o'zbekistonda qadimgi davlatchi… DOCX 43 pages Free download Telegram