umurtqalilar

PPT 62 pages 9.3 MB Free download

62 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 9.3 MB

File type PPT

Pages 62

Updated Dec 2025

Page preview (10 pages)

Scroll down 👇

1 / 62

slayd 1 reja 1.umurtqalilar tuzilishining asosiy xususiyatlari. 2.umurtqalilar kenja tipi klassifikatsiyasi. 3.to'garak og'izlilar sinfi tashqi va ichki tuzilishi. umurtqalilar xordalilar tipining, umuman hayvonot dunyosining eng yuksak rivojlangan guruhi hisoblanadi. umurtqalilar faol harakatlanib hayot kechirishga o'tgan boshskeletsizlardan kelib chiqqanligi taxmin qilinadi. irsiy o'zgaruvchanlik va tabiiy tanlanish natijasida boshskeletsizlar orasidan faol oziqlanishga moslashgan, ya'ni nerv, harakatlanish sistemasi va boshqa organlari birmuncha yaxshiroq rivojlangan shakllari ajralib chiqqan. evolyutsiya jarayonida ularning tuzilishi tobora murakkablashib borishi tufayli umurtqalilar kelib chiqqan umumiy tavsifi umurtqalilarning tanasi bosh, bo'yin, gavda, oyoqlar va dum bo'limlardan iborat. terisi ko'p qavatli epiteliy va uning ostida joylashgan biriktiruvchi to'qima qavatidan iborat. teri hayvon organizmini turli mexanik va tashqi muhitning boshqa zararli ta'sirlaridan himoya qiladi. teri turli o'simtalar, xususan suyak yoki muguz tangachalar, pat, yung va har xil bezlarni hosil qilishi mumkin. teridan hosil bo'lgan o'simtalar har xil sistematik guruhlarda turli xil bo'ladi. umurtqalilar odatda umurtqasizlarga nisbatdan ancha yirik. uzunligi bir necha mm …

2 / 62

qilish va jabralar bilan bog'langan) qismlardan iborat. o'q skeleti tuban umurtqali hayvonlarda (to'garak og'izlilar va ayrim tur baliqlarda) hamda boshqa umurtqali hayvonlarning embrionlarida asosan xordadan iborat bo'ladi. oyoqlar skeleti toq va juft oyoq (suzgich qanot) skeletlariga bo'linadi. toq oyoqlar (suzgich qanot) skeleti faqat birlamchi suv hayvonlarida (to'garak og'izlilar va baliqlarda) bo'ladi. ular orqa, dum va anal suzgich qanot pardalarini tutib turadigan tashqi skelet – shu'lalardan hamda gavda muskullariga o'rnashgan va suzgich qanot shu'lalarini tutib turadigan ichki skelet – radial shu'lalardan iborat. skeleti umurtqali hayvonlarning muskullari, gavda muskullari yoki somatik muskullar hamda ichki organ bilan teri muskullari yoki vistseral muskullarga bo'linadi. somatik muskullar hamma vaqt ko'ndalang yo'l-yo'l muskul tolalaridan iborat bo'ladi. tuban umurtqalilarda xuddi boshskeletsizlarnikiga o'xshab muskullari segmentlarga bo'lingan bo'ladi. yuqori guruhga kiruvchi umurtqali hayvonlarning harakatlanishi, gavda va juft oyoqlarida murakkab muskullar taraqqiy etishi munosabati bilan metameriya ko'rinmay qoladi. vistseral muskullar, asosan hazm nayi muskullaridan tashkil topgan bo'lib, jag', jabra, ya'ni …

3 / 62

tuzilgan o'rta ichagi o'simtasidan umurtqalilarda murakkab tuzilgan parenximatoz organ – jigar hosil bo'lgan. jigar ovqat hazm qilishda ishtirok etish bilan birga murakkab biokimyoviy jarayonlar kechadigan joy ham hisoblanadi. ovqat hazm qilish sistemasi ovqat hazm qilish sistemasi suvda yashovchi umurtqali hayvonlarning nafas olish organlariga jabra kiradi. jabra yoriqlari halqum devorining xaltasimon bo'rtib chiqishidan, shuningdek tashqi qoplag'ich devorining xaltasimon bo'rtib kirishidan hosil bo'ladi. quruqlikda yashovchi va ikkilamchi marta suvda yashashga o'tgan umurtqalilarning nafas olish organlari vazifasini o'pka bajaradi, o'pka ba'zi baliqlarda ham bo'ladi. o'pka halqum ostki tomonining keyingi qismidan bir juft bo'rtma ko'rinishida yuzaga keladi. u oxirgi juft jabra yoriqlarining gomologidir. birlamchi suvda yashovchi umurtqalilarda va suvda hamda quruqlikda yashovchilarda teri ham nafas olishda ishtirok etadi. jabra bilan nafas oluvchi umurtqalilarning jabrasi ektoderma va endodermadan hosil bo'ladi. tuban umurtqalilarga kiruvchi to'garak og'izlilar sinfi vakillarining jabrasi faqatgina endodermadan hosil bo'ladi. qalin kapillyarlar bilan qoplangan jabra yaproqlari va boshqa o'simtalari jabralarning gaz almashinuvi yuzasini …

4 / 62

bir qismi bo'lib, devorida ko'ndalang yo'l-yo'l muskullar borligi bilan ajralib turadi va bir nechta bo'limlarga (kameralarga) bo'linadi. eng muhim kameralari yurak bo'lmasi va yurak qorinchasidir. qon aylanish sistemasi qon aylanish sistemasi limfa sistemasi to'g'risida gapirilganda, u venalar bilan gavda bo'shliqlariga qo'shilib turadigan limfa tomirlaridan va limfa bezlaridan iborat. limfa sistemasi tutash emas. faqat yirik limfa tomirlari bilan ularni kengaygan qismlari-sinuslarida biriktiruvchi to'qimadan tuzilgan devorlar bor, bu tomirlarning shoxchalari esa har xil organlarning hujayralararo bo'shliqlari bilan bog'langandir. limfa tomirlarining kengaygan qismi limfa yuraklarining urib turishi natijasida limfa harakat qiladi. limfa sistemasi limfa sistemasi markaziy nerv sistemasi bosh miya va orqa miyadan iborat. bosh miya nerv nayining oldingi qismining yo'g'onlashuvidan hosil bo'ladi. bosh miya o'zaro tutashgan beshta bo'limdan: oldingi bosh miya yarimsharlari, oraliq miya, o'rta miya, miyacha va uzunchoq miyadan iborat . har bir bo'limda muayyan funktsiyani bajaradigan organlarning markazlari joylashgan. masalan: ovqatlanish markazi uzunchoq miyada, harakatni boshqarish markazi miyachada joylashgan. umurtqali …

5 / 62

oval xaltacha va pastki qism yoki to'garak xaltachaga bo'linadi. oval xaltachadan yarim doira kanallar chiqadi va bular yoy hosil qilib yana oval xaltachaga kelib qo'shiladi. yarim doira kanallar, to'garak og'izlilarni hisobga olmaganda, barcha umurtqalilarda uchta bo'ladi. to'garak xaltachadan yuqoriga qarab uchi berk tor – endolimfatik kanal chiqadi. yon tomonida ichi kovak o'simta – chig'anoq hosil bo'ladi. pardasimon labirintning ichi – endolimfa suyuqligi bilan to'lgan bo'ladi va bu suyuqlik qalqib yuradi. gavda holatining har qanday o'zgarishi, shuningdek, tovush suyuqlikda bir talay kaltsiy karbonat kristallari to'lqinlari shu kristallarni harakatga keltiradi, eshitish organi umurtqali hayvonlarda bir juft ko'z soqqasi bor. ko'rish organining kapsulasi – sklera uning tashqi devorini tashkil etadi. sklera pishiq biriktiruvchi to'qimadan tuzilgan bo'lib, ko'z skeleti hisoblanadi. ko'zning tashqariga bo'rtib chiqib turgan oldingi qismida sklera tiniq shox pardaga aylanadi. ko'z soqqasining ichiga yumaloq tiniq jism – ko'z gavhari o'rnashgan. skleraning ichki tomoni uchta parda, ya'ni tomirli parda, pigmentli parda va to'r …

6 / 62

(og'iz) bo'shlig'i bilan ham tutashadi. bunda ichki burun teshiklari hidlash funktsiyasini bajarish bilan birga nafas yo'llari bo'lib ham xizmat qiladi. hid bilish organi umurtqalilarning ayirish organlariga bir juft buyrak va uning chiqarish kanallari – siydik yo'llari kiradi. buyrakda ko'pgina ayiruv naychalari bor, bu naychalarning chiqarish teshiklari umurtqasizlar bilan boshskeletsizlarning ayiruv naychalari singari to'g'ri tashqariga ochilmasdan, balki, buning aksi, umumiy kanalga – siydik yo'liga ochiladi. juft siydik yo'llari, odatda siydik pufagiga (qovug'iga) yoki kloakaga, yoki siydik–tanosil sinusiga, yoki siydik-jinsiy teshigiga ochiladi. ayiruv yo'llarida, odatda, maxsus siydik rezervuari, qovuq yoki siydik pufagi bo'ladi. buyrak embrionda doimo segment sari joylashgan naychalar shaklida hosil bo'ladi. ayirish organlari umurtqalilarning jinsiy bezlari odatda juft bo'ladi. ular mezodermadan hosil bo'ladi. hamma umurtqali hayvonlar ayrim jinsli. faqat to'garak og'izlilar va baliqlar orasida ayrim turlari germafrodit hisoblanadi. umurtqali hayvonlar jinsiy usulda ko'payadi. juda ko'pchilik baliqlar va suvda hamda quruqlikda yashovchilarning tuxumlari tashqi muhitda; sudralib yuruvchilar, qushlar va sutemizuvchilarning tuxumlari …

7 / 62

r kenja tipi (38000 tur ) (o'zbekistonda esa 696 tur) umurtqalilar kenja tipiga kiruvchi hayvonlar tuzilishi va hayot tarziga ko'ra 2 ta guruhga bo'linadi: anamniyalar, ya'ni murtak pardasiz (anamnia) umurtqalilar; amniotalar, ya'ni murtak pardali (amniota) umurtqalilar. shuningdek, umurtqalilar kenja tipi 2 ta bo'limga bo'linadi: 1.jag'sizlar (agnatha) bo'limi. 2. jag'og'izlilar (gnathostomata) bo'limi. umurtqalilar kenja tipi jag'sizlar (agnatha) katta sinfi baliqlar (pisces) katta sinfi (20 000 dan ortik) quruqlikda yashovchi umurtqalilar, ya'ni to'rtoyoqlilar (tetrapoda) katta sinfi to'garak og'izlilar (cyclostomata) cinfi (45tur) suyakli baliqlar (osteichthyes) (20 000) (o'zb.84tur) tog'ayli baliqlar (chondrichthyes)(660-700) suvda hamda quruqlikda yashovchilar (amphibia) sinfi (4000) (3 tur) sudlalib yuruvchilar (reptilia) sinfi (7000) (63 tur) sutemizuvchilar (mammalia) sinfi (4000) (105 tur) qushlar (aves) sinfi (8600) (441tur) * jag'sizlar katta sinfi ikkita sinfga bo'linadi: 1. qalqondorlar (ostracodermii) cinfi. 2. to'garak og'izlilar (cyclostomata) cinfi. qalqondorlar sinfi vakillari devon davrining ikkinchi yarmida qirilib ketgan. hozirgi davrgacha to'garak og'zlilar sinfiga kiruvchi miksinlar va minoglar kenja …

8 / 62

iqaruvchi bezlarga boyligi bu hayvonlarning yashash sharoitiga moslashganligidan dalolat beradi. umumiy tavsifi daryo minogasi to'garak og'izlilarning tashqi ko'rinishi daryo minogasi misolida ko'rib chiqiladi. daryo minogasining gavdasi hozirgi barcha to'garak og'izlilarniki singari tsilindirsimon, ilonga o'xshash bo'ladi. minoganing gavdasi uch qismga – bosh, tana va dumga bo'linadi. bu qismlar aniq chegarasiz, ya'ni bir–biriga qo'shilib ketgan. boshining uchida so'ruvchi og'iz voronkasining katta teshigi joylashgan bo'lib , uning atrofi teri popukchalar bilan o'ralgan. og'iz oldi voronkasining ichki, yon va ustki devorlarida o'ziga xos shox tishlari bor. bularning joylanish o'rni hamda soni sistematik ahamiyatga ega. voronka og'iz teshigi bilan bog'langan va undagi shoxsimon moddadan iborat tishli tilining uchi ko'rinib turadi. tashqi ko'rinishi minoganing tashqi ko'rinishi minoganing tashqi ko'rinishi to'garak og'izlilarning skeleti tog'ay va biriktiruvchi to'qima pardalardan iborat bo'lib, uning tarkibida suyak yo'q. o'q skeleti qalin biriktiruvchi to'qima pardasi bilan o'ralgan xordadan iborat. juft mayda tog'aylar tizmasi xordaning ikki yon devorlari bo'ylab qator joylashgan. bu tog'aylar …

9 / 62

iomerlardan iborat. har bir organning murakkab tuzilgan o'z muskuli bor. muskul segmentlarini qoplag'ich biriktiruvchi to'qima mioseptalar chegaralab turadi. suzgich muskullari va boshning vistseral qismi muskullari yaxshi rivojlangan. vistseral muskullar o'ljasiga yopishish, terisini parmalab teshik teshish, oziqni so'rish va boshqa vazifalarni bajaradi. to'garak og'izlilarning harakatlanish organlari orqa va dum suzgichlardan iborat. suzgichlar skeleti ingichka tog'ay nurlaridan tashkil topgan. to'garak og'izlilarning harakatlanishida suzgichlari katta ahamiyatga ega emas. ular tanasini u yoki bu tomonga egib suzadi. suzgichlari esa asosan harakat yo'nalishini boshqarish vazifasini bajaradi. shuning uchun ular baliqlarga, kemalar yoki boshqa suvda suzayotgan predmetlarga yopishib olib suzib yuradi yoki hayotining ko'p qismini suv tubida o'tkizadi. muskul sistemasi og'iz voronkasining ostida og'iz bo'shlig'i bilan qo'shilgan og'iz teshigi bor . minogalarning faqat lichinkalik davrida halqumi bo'lib, metamorfozda u ikkita mustaqil bo'limlarga, ya'ni qizilo'ngach va nafas nayiga ajraladi. og'iz bo'shlig'idan keyin qizilo'ngach boshlanib, xordaning tagida u orqaga qayriladi va yurakni yonidan o'tib ichakka aylanadi. ichakning oldingi …

10 / 62

o'shlig'i, 14–qizilo'ngach, 15–ichak, 16–orqa chiqaruv (anal) teshigi, 17–jigar, 18–jabra xaltachalari, 19–nafas nayi, 19a – jabra xaltachalarining ichki teshigi, 20–yurak bo'lmasi, 21–yurak qorinchasi, 22–venoz qo'ltig'i, 23–qorin aortasi, 24–buyrak, 25–siydik yo'li, 26–siydik–tanosil bo'shlig'i (sinusi), 27–jinsiy bez, 28–siydik–tanosil teshigi, 29–jinsiy teshik. boshqa barcha umurtqali hayvonlarnikiga qarama-qarshi o'laroq to'garak og'izlilarning jabra xaltalari jabra yoriqlarida taraqqiy etib, endodermadan kelib chiqqan . jabra xaltalarining ichki yuzasida shilimshiq parda qatlami bo'lib ularda juda ko'p mayda qon tomirlari bor. minogalarning har bir jabra xaltasi (ular 7 juft) mustaqil tashqi teshik bilan tashqariga ochiladi. jabra xaltasining ichki teshigi nafas nayi bilan tutashgan. jabra xaltasining orasida keng bo'shliqlar – jabra oldi sinuslari bo'lib, bu sinuslarning har qaysisini biriktiruvchi to'qimadan tuzilgan jabralararo to'siqlar ikki kameraga ajratib turadi. nafas olish sistemasi to'garak og'izlilarning ham barcha umurt-qalilarniki singari yuragi bor. yurak muskullari ko'ndalang targ'il, qon tomirlari muskullari esa silliq muskullardir. yurak ikki kamerali bo'lib, bitta bo'lma va bitta qorinchadan iborat. karbonat angidrid bilan …

Want to read more?

Download all 62 pages for free via Telegram.

Download full file

About "umurtqalilar"

slayd 1 reja 1.umurtqalilar tuzilishining asosiy xususiyatlari. 2.umurtqalilar kenja tipi klassifikatsiyasi. 3.to'garak og'izlilar sinfi tashqi va ichki tuzilishi. umurtqalilar xordalilar tipining, umuman hayvonot dunyosining eng yuksak rivojlangan guruhi hisoblanadi. umurtqalilar faol harakatlanib hayot kechirishga o'tgan boshskeletsizlardan kelib chiqqanligi taxmin qilinadi. irsiy o'zgaruvchanlik va tabiiy tanlanish natijasida boshskeletsizlar orasidan faol oziqlanishga moslashgan, ya'ni nerv, harakatlanish sistemasi va boshqa organlari birmuncha yaxshiroq rivojlangan shakllari ajralib chiqqan. evolyutsiya jarayonida ularning tuzilishi tobora murakkablashib borishi tufayli umurtqalilar kelib chiqqan umumiy tavsifi umurtqalilarning tanasi bosh, bo'yin, gavda, oyoqlar va dum bo'limlardan i...

This file contains 62 pages in PPT format (9.3 MB). To download "umurtqalilar", click the Telegram button on the left.

Tags: umurtqalilar PPT 62 pages Free download Telegram