fonetiko‘zgarishlar

PPT 46 pages 676.0 KB Free download

46 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 676.0 KB

File type PPT

Pages 46

Updated Dec 2025

Page preview (10 pages)

Scroll down 👇

1 / 46

partsellyatsiya kak grammaticheskaya oshibka i kak sredstvo virazitelnosti 7-mavzu: fonetik o‘zgarishlar d.ne’matova r e j a: fonetik hodisalar. lug‘at diktant hujjat dyumlik ho‘kizarava xaker xushhavolik videonazorat g‘oyaviy- tarbiyavi xalaqit videoserial to‘ng‘iztaroq ho‘l-quruq sag‘irxona sandaldaraxt videosalon hushyorxona taassufomuz xo‘rakxona videopleyer xushhazm taassub viklyuchatel tabassumli tabarruk videonazorat maddoh mutaassib polzovatel (p) «talaffuzdan adashmang» afzal abzal xirs-hirs xatlamoq-hatlamoq xor-hor xur-hur xam-ham xit-hid xat-had «talaffuzdan adashmang» afzal – yaxshi, a’lo, ortiq ma’nolarida qo‘llanadi. afzal ko‘rmoq iborasi a’lo hisoblamoq, ortiq deb bilmoq ma’nosini anglatadi. abzal – ot-ulovni minish yoki arava-ga qo‘shish uchun zarur bo‘ladigan asboblar majmui-dir. nutq tovushlari ayrim-ayrim emas, balki birlikda bir butun birlik sifatida talaffuz qilinadi. buning natijasida har xil tovush o‘zgarishlari yuz beradi va bunday o‘zgarishlar fonetik o‘zgarishlar deb yuritiladi. fonetik o‘zgarishlar yo yondosh kelgan tovushlarning bir-biriga ta’siridan, yoki har bir tilning o‘ziga xos ichki xususiyatlari bilan bog‘liq holda tug‘iladi. tovush variantlari kombinator variantlar (yondosh tovushlar ta'siriga uchraganda) pozitsion variantlar (urg'u ta'siriga …

2 / 46

mas, undosh bilan undoshning) o‘zaro moslashuvidir. demak, bir tovushning boshqa bir tovush ta‘sirida unga o‘xshab ketishi yoki bir xillik kasb etishi. a) progressiv assimilyatsiya - oldingi tovush ta‘sirida keyingi tovush o‘zgarishi: ketdi>ketti (td>tt), ekgan>ekkan (kg>kk), qishloqga>qishloqqa (qg>qq), o‘tdi >o‘tti (td>tt) kabi; b) regressiv assimilyatsiya. — keyingi tovush ta'sirida oldingi tovush o‘zgarishi: tuzsiz>tussiz (zs>ss), birta>bitta (rt>tt), so‘zsiz > so‘ssiz (zs>ss) kabi; v) to‘liq assimilyatsiya. bunda kuchli va kuchsiz pozitsiyadagi tovushlar bir-biriga aynan moslashadi (ular o‘rtasida neytrallashuv sodir bo`ladi): nonvoy>novvoy (nv>vv), terakga>terakka (kg>kk) kabi; g) to‘liqsiz assimilyatsiya. bunda kuchli va kuchsiz pozitsiyadagi tovushlar bir-biriga qisman moslashadi: tanbur>tambur (nb>mb), shanba>shamba (nb>mb) kabi. bu so‘zlarda “n” (til-tish undoshi) lab-lab “b”ga faqat artikulya-tsiya o‘rni jihatdan moslashgan (lab-lab “m”ga o‘tgan), lekin boshqa belgilari moslashmagan. qiyos qiling: “m”-sonor, “b”- shovqinli; “m”- yumuq fokusli burun tovushi (nazal tovushi), “b”- sof portlovchi kabi; d) kontakt assimilyatsiya (bevosits)– ketma-ket joylashgan tovushlarning o‘zaro moslashuvi, ya’ni yonma-yon undoshlar o‘xshashi: qo‘lni-qo‘lli; e) distant …

3 / 46

"f"ga aylanishi mumkin. qiyos qiling: faqat ("f"- lab-tish), nufuz("f" – lab-lab), aft ("f"- lab-tish)- ufq ("f"- lab-lab), saf ("f" –lab-tish) - tuf ("f"- lab-lab) kabi. 3. dissimilyatsiya – lot. dissimilatio so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, “o‘xshamaslik” ma’nosini beradi so‘z tarkibidagi bir xil (yoki o‘xshash) tovushlardan birining boshqa tovushga o‘tishi: birorta>bironta (ror>ron), kissa-kista (ss>st) kabi. dissimilyatsiya hodisasi yo‘nalishiga qarab ikki xil bo`ladi: a) progressiv dissimilyatsiya: keyingi tovush o‘zgaradi: zarur>zaril kabi; b) regressiv dissimilyatsiya. oldingi tovush o‘zgaradi: maqtanmoq>maxtanmoq kabi. tovushning o‘zgarish darajasiga ko‘ra dissimilyatsiya yana ikki turga bo`linadi: a) to‘liq dissimilyatsiya: ikkita bir xil tovushdan biri noo‘xshash tovushga aylanadi: kissa>kista (ss>st) kabi; b) to‘liqsiz dissimilyatsiya (qisman dissimilyatsiya). tovushning artikulyatsion xususiyatlaridan ayrimlarigina o‘zgaradi. masalan, uchta>ushta (ch>sh) kabi: “ch” va “t” undoshlarining ikkalasi ham portlovchi, ammo “t” ning ta’sirida “ch” sirg‘aluvchi “sh” ga o‘tgan. tovushlar o‘rtasidagi masofaga nisbatan ham dissimilyatsiya ikki xil bo‘ladi: a) kontakt dissimilyatsiya: yonma-yon turgan tovushlardan biri o‘zgaradi: kissa>kista kabi; b) distant …

4 / 46

angli “b” va “d” undoshlarining so‘z oxirida jarangsizlanishi: maktab>maktap (b>p), savod>savot (d>t) kabi. bunday holat jarangli j,j,z undoshlarida ham uchraydi: massaj>massash (j>sh), dilxiroj>dilxiroch (j>ch), sakkiz>sakkis (z>s) kabi. o‘zbek tilida ko‘p bo‘g‘inli so‘zlarda portlovchi, jarangsiz “q”ning so`z oxirida sirg‘aluvchi, jarangli “g‘” tarzida talaffuz qilinish hollari ham uchraydi: baliq>balig‘, o‘rtoq>o‘rtog‘, taroq>tarog‘ kabi. iii.turkiy so`zlarning an’anaviy fonetik tarkibiga moslashish proteza epenteza epiteza (austeza) 1. proteza – so‘z boshida tovush orttilishi: a) rus>o‘ris, ro‘za>o‘raza, ro‘mol>o‘ramol kabi. ma’lumki, qadimgi turkiy tilda sonor “r” tovushi so`z boshida qo`llanmagan, demak, uni so‘z boshida qo‘llash ko‘nikmasi ham bo‘lmagan, bu hol boshqa tillardan o‘zlashtirilgan so‘zlar boshidagi sonor “r”dan oldin bir unlining orttirilishiga olib kelgan, shu tariqa olinma so‘zning fonetik tarkibi turkiy so‘zning fonetik tarkibiga moslashtirilgan; b) shkaf>ishkop, stakan>istakan kabi: turkiy tillarda so‘z yoki bo‘g‘in boshida (pozitsion omil) undoshlar o`zaro birika olmaydi (sintagmatik omil), ayni shu qonuniyat yuqorida keltirilgan ruscha o‘zlashmalar boshida bir unlinking orttirilishiga, demak, shu so‘zlarning turkiy til …

5 / 46

gan sk, nk undoshlaridan so‘ng yuz beradi: otpusk>otpuska, kosk>kioska, tank>tanka, blank>blanka kabi. bunda ham pozitsion-sintagmatik omil (turkiy so‘z oxirida sk, nk undoshlari birikmasining uchramasligi) ko‘proq darajada asos bo‘lgan. * iv. fonetik hodisalarning boshqa turlari 1.tovush tushishi. 2.eliziya 3.sandxi hodisasi 4. aferezis 5. gaplologiya * iv. fonetik hodisalarning boshqa turlari 6. tovushlarning o`rin almashinuvi (metateza). 7. geminatsiya degeminatsiya 8. sinerezis 9. spirantizatsiya 2. tovush ortishi ayrim so‘zlarga qo‘shimcha qo‘shganimizda tovush ortadi. bu hodisa yozma nutqda unlilar bilan sodir bo‘lmaydi, faqat undosh tovushlar (n, y) ishtirokida kuzatiladi. misollar: de + il + di = deyildi; mavzu + im = mavzuyim; shu + ga = shunga. shuningdek, ch, s, b kabi undoshlarning ayrim so‘zlar tarkibida ikkilantirilishi ham tovush ortishi hisoblanaveradi. misollar: isi + q = issiq, his + iy = hissiy, tib + iy = tibbiy, achi + q = achchiq. onasi, ukasi kabi so‘zlardagi s undoshi orttirilgan hisoblanmaydi, chunki iii shaxs egalik …

6 / 46

k o`zlashmalarda uchraydi: metropoliten>metro, kilogramm>kilo, taksomotor>taksi kabi. 2. eliziya – unli tovush bilan tugagan so`zga unli bilan boshlangan so‘zning qo‘shilishi natijasida bir unli tovushning tushishi. masalan, ayta oldi>aytoldi, dili orom> dilorom kabi. 3. sandxi hodisasi – analitik shakllarning ixchamlashuvi natijasida sodir bo‘ladigan fonetik o‘zgarishlar. masalan: ishlar edi>ishlardi, borgan emish>borganmish kabi. bu hodisa o‘z tabiatiga ko‘ra eliziyaga juda yaqin turadi; 4. aferezis – oldingi so‘zning so‘nggi tovushi (yoki tovushlari) ta’sirida keyingi so‘z boshidagi tovushning (yoki tovushlarning) tushishi: ne uchun>nechun, mulla aka>mullaka kabi. bu hodisa sandxining bir ko‘rinishi, xolos; 5. gaplologiya – yasama so‘z tarkibida birin-ketin kelgan ikkita bir xil bo‘g‘indan birining tushirib qoldirilishi. bu hodisa ham ko‘proq ixchamlashtirish, energiyani tejash asosida sodir bo`ladi. masalan, tragikomediya turpoq (toshkent shevasida), daryo>dayro (qipchoq lahjasi shevalarida), to‘g‘ramoq>to‘rg‘amoq (ayrim shevalarda) kabi. o‘rin almashinuviga uchragan tovushlar so‘z tarkibida bir-biriga yaqin yoki uzoq joylashgan bo‘lishi mumkin, shunga ko‘ra metatezaning ikki turi farqlanadi: a)kontakt metateza- yonma-yon joylashgan tovushlarning o‘rin …

7 / 46

ma’no kuchaytirilgan). yashamagur>yashshamagur, uchalasi>uchchalasi, rosa>rossa, juda>judda kabi. geminatsiya hodisasi so‘z yasalishida ham uchraydi: achimoq (fe’l)- achchiq (sifat), isimoq (fe’l)- issiq (sifat), qotmoq (fe’l)- qattiq (sifat) kabi. sifatlarning kuchaytiruv (intensiv) formalarida ham geminatsiya hodisasi uchraydi: oq>oppoq, sog ‘>soppa-sog` kabi. degeminatsiya – so‘z tarkibidagi geminatsiyaning yo‘qolishi: men+ning>mening, sizni>sizzi>size kabi. 8. sinerezis – so‘z tarkibida yondosh qo‘llangan ikki unlining diftonglashuvi bir cho‘ziq unli holiga kelishi: mutolaa>mutola: matbaa>matba: saodat>so:dat kabi. bu hodisa ikki unli orasidagi undoshning tushib qolishi hisobiga yuz berishi ham mumkin: zahar>za:r, shahar>sha:r kabi. 9. spirantizatsiya – ayrim portlovchi undoshlarning ikki unli orasida (intervokal pozitsiyada) sirg`aluvchi undoshga o‘tishi: bora ber>boraver (b>v), kabob>kavob (b>v), po‘stloq>po`stlog‘i (q>g‘), taroq> tarog‘i (q>g`) kabi. assimilyatsiya – bir xil kategoriyadagi tovushlarning so‘z tarkibida o‘zaro moslashuvi. akkomodatsiya – turli kategoriyadagi tovushlarning so‘z tarkibida o‘zaro moslashuvi. nazalizatsiya – unli tovushlarning so`z tarkibidagi burun sonantlari ta’sirida rezonator ton bilan aytilishi. reduksiya – urg‘usiz bo‘g‘indagi unlining kuchsizlanishi. spirantizatsiya – portlovchi undoshning intervokal …

8 / 46

tarkibidagi ikkita bir xil (yoki o‘xshash) tovushlardan birining noo‘xshash tovushga ko‘chishi. geminatsiya – so‘z tarkibida bir xil undoshlarning qavatlanishi. degeminatsiya – so‘z tarkibidagi geminatsiyaning yo‘qolishi. sinerezis – so‘z tarkibidagi ikki unlining diftonglashuvi. tovush tushishi tovush almashishi bo‘g‘in (sillabema) bir havo zarbi bilan aytiladigan tovush yoki tovushlar birikmasidir. masalan: ona(o-na), ota (o-ta), bola (bo-la) kabi. bo‘g‘in nutq oqimining tovushdan katta, so‘zdan kichik (ba’zan bir so‘zga teng) segment birligidir. fonologik nuqtayi nazardan bo‘g‘in sillabema deyiladi, uni o‘rganadigan soha esa sillabika deb nomlanadi. * bo‘g‘in tiplari: berkitilgan bo‘g‘in. u undosh bilan boshlanadi: olti so`zining ikkinchi bo‘g‘ini (-ti); berkitilmagan bo‘g‘in. u unli tovush bilan boshlanadi: olti so‘zining birinchi bo‘g‘ini (ol-); yopiq bo‘g‘in. u undosh bilan tugaydi: olti so‘zining birinchi bo‘g‘ini (ol-); ochiq bo‘g‘in. u unli bilan tugaydi: olti so‘zining oxirgi bo‘g‘ini (-ti). a. mahmudov bo‘g‘inlarni quyidagicha tasnif qiladi: 1) to‘la ochiq bo‘g‘in. u faqat unlidan iborat bo‘ladi: a+na, a+ka, o+pa so‘zlarining birinchi bo‘g‘ini; 2) …

9 / 46

t, ilm, ark; 3) vccc – omsk; 4) vcccc – ernst. o‘zbek tilida asosan bo‘g‘inning quyidagi ko‘rinishlari uchraydi: vcv, ccvcc, vc, cvc, cvcc bo‘g‘inning til va nutqdagi ahamiyati 1. so‘zning, xususan, fonetik so‘zning shakllanishida “qurilish materiali” va qoliplovchi vazifalarni bajaradi. ayrim tillarda bo‘g‘inning distinktiv (tafovutlash, farqlash) funksiyasi ham bor. masalan, koreys, vetnam, xitoy tillarida bo‘g‘in ohang turiga qarab so‘z ma’nosini farqlaydi, ayni shu xususiyati bo‘lgan tillarda u sillabema hisoblanadi. o‘zbek tilida bo‘g‘inning bu funksiyasi nihoyatda kuchsizdir. 2. bo‘g‘inning pedagogik-metodik ahamiyati ham bor: birinchi sinf o‘quvchilarini to‘g‘ri o‘qish va to‘g‘ri yozishga o‘rgatishda, ularda to‘g‘ri talaffuz va imlo ko‘nikmalarini shakllantirishda bo‘g‘inlab o‘qitish va bo‘g‘inlab yozdirish yaxshi natija beradi. 3.orfografiya qoidalarining bir qismi bo‘g‘in ko‘chirilishiga asoslanadi. 4. bo‘g‘inning she’riyatdagi turoqlarni, ohangdoshlik va musiqiylikni ta’minlovchi vosita sifatidagi roli ham katta. u she’riy misralardagi ritmni yuzaga keltiruvchi asosiy unsurlardan biri, ayni paytda vazn o‘lchovi bo‘lib xizmat qiladi. o'rgamchak to'rini/ daryoga soldim, 6+5 tillo baliq tutib, …

10 / 46

Want to read more?

Download all 46 pages for free via Telegram.

Download full file

About "fonetiko‘zgarishlar"

partsellyatsiya kak grammaticheskaya oshibka i kak sredstvo virazitelnosti 7-mavzu: fonetik o‘zgarishlar d.ne’matova r e j a: fonetik hodisalar. lug‘at diktant hujjat dyumlik ho‘kizarava xaker xushhavolik videonazorat g‘oyaviy- tarbiyavi xalaqit videoserial to‘ng‘iztaroq ho‘l-quruq sag‘irxona sandaldaraxt videosalon hushyorxona taassufomuz xo‘rakxona videopleyer xushhazm taassub viklyuchatel tabassumli tabarruk videonazorat maddoh mutaassib polzovatel (p) «talaffuzdan adashmang» afzal abzal xirs-hirs xatlamoq-hatlamoq xor-hor xur-hur xam-ham xit-hid xat-had «talaffuzdan adashmang» afzal – yaxshi, a’lo, ortiq ma’nolarida qo‘llanadi. afzal ko‘rmoq iborasi a’lo hisoblamoq, ortiq deb bilmoq ma’nosini anglatadi. abzal – ot-ulovni minish yoki arava-ga qo‘shish uchun zarur bo‘ladigan asboblar maj...

This file contains 46 pages in PPT format (676.0 KB). To download "fonetiko‘zgarishlar", click the Telegram button on the left.

Tags: fonetiko‘zgarishlar PPT 46 pages Free download Telegram