o’lchash nazariyasi asoslari

DOCX 28 pages 131.7 KB Free download

28 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 131.7 KB

File type DOCX

Pages 28

Updated Dec 2025

Page preview (8 pages)

Scroll down 👇

1 / 28

2-ma’ruza. o’lchash nazariyasi asoslari. ishlab chiqdi: dotsent axmatjon akbarov dotsent anna yur’evna chastoedova fanda o’ l ch a sh deganda (keng ma’noda) tadqiq qilinayotgan hodisa yoki ob’yekt xarakteristikalari, bir tomondan, bilan ularning miqdoriy qiymatlari, ikkinchi tomondan, o’rtasidagi moslik o’rnatilish jarayoni tushuniladi. deyarli hammaga uzunlikni yoki jism massasini o’lchash singari oddiy o’lchash turlari yaxshi tanish. biroq, charchash va bilimdonlik darajasini, harakatlar go’zalligini, texnik mahoratni o’zlashtirish darajasini qanday o’lchash mumkin (umuman ularni o’lchashning iloji bor-mi, o’zi?)? bu sifatlar, go’yo-ki o’lchab bo’lmaydigan kattaliklardek tuyuladi. shu bilan birga, har bir shunday holatlarda «katta – teng - kichik» singari munosabatlarni aniqlash hamda a sportchi b sportchiga nisbatan yaxshiroq texnikaga egaligi, b sportchi texnikasi v sportchi texnikasiga nisbatan yaxshiroqligi va hokazolar to’g’risida fikr yuritish imkoniyati mavjud – ku, axir. shuningdek, «yaxshiroq» yoki «yomonroq» so’zlari o’rniga sonlardan foydalanish ham mumkin. masalan, «qoniqarli», «yaxshi» va «a’lo» so’zlari o’rniga «3», «4» va «5» raqamlarini ishlatish mumkin. sport faoliyatida, ko’pgina …

2 / 28

bu erda ulardan sport sohasida eng kerakli bo’lgan to’rttasi qisqacha bayon etiladi. bu shkala mavjud shkalalar orasidagi eng soddasi. unda sonlar o’rganilayotgan ob’yektlarning yorlig’i yoki farq qilish alomati (masalan, futbol jamoasi o’yinchilarining tartib raqami) rolini bajaradi. atamalar shkalasini tashkil etgan sonlarning o’rinlarini almashtirish ruxsat etiladi. bu shkalada «katta yoki kichik» tipidagi munosabatlar ishlatilmaydi, shuning uchun ayrim shaxslar atamalar shkalasi qo’llanishini o’lchash deb hisoblab bo’lmaydi degan fikrdalar. ob’yektlar ma’lum guruhlarga ajratilgan, guruhlar esa tartib raqamlari bilan belgilangan bo’ladi. masalan, uzunlikka sakrovchilar - № 1 guruh, uch sakrovchilar - № 2 guruh, langarcho’p bilan sakrovchilar esa - № 3 guruh va hokazo. atamalar shkalasidan foydalanilganda faqat bir nechta amallar (operatsiyalar) bajarilishi mumkin xolos. masalan, unda qo’llangan sonlarni qo’shish yoki ayirish mumkin emas, biroq u yoki bu sonni necha marta uchrash chastotasini sanash mumkin. tartib shkalasi. shunday sport turlari (masalan, yakkakurash sport turlari) bor-ki, unda sportchi natijasi faqatgina uning musobaqada egallagan o’rni bilan …

3 / 28

ervallarni aniq o’lchab bo’lmaydi. atamalar shkalasidan farqli o’laroq, tartib shkalasi o’lchanayotgan ob’yekt xarakteristikalarining o’zaro bir-biriga nisbatan tengligi yoki tengsizligini aniqlash imkoniyatini beribgina qolmay, balki «katta - kichik», «yaxshiroq - yomonroq» va hokazo mulohazalar ko’rinishidagi tengsizlik xarakterini ifodalash imkoniyatini ham beradi. tartib shkalasidan foydalanib aniq miqdoriy me’yorlarga ega bo’lmagan ko’rsatkichlar sifatlarini o’lchash mumkin. bu shkalalardan, ayniqsa, ijtimoiy fanlarda: pedagogika, psixologiya, sotsiologiyada keng foydalaniladi. tartib shkalasi ranglari bilan atamalar shkalasi sonlariga nisbatan ancha ko’p amallar (operatsiyalar) bajarish mumkin. intervallar shkalasi. bu shunday shkala –ki, undagi o’lchash natijalari, ya’ni sonlar faqat ranglar bo’yicha tartiblangan bo’lib qolmay, balki ma’lum intervallarga bo’lingan ham bo’ladi. uni quyida tavsiflanadigan nisbatlar shkalasidan farq qiladigan xususiyati shunda – ki, bu shkalaning nulinchi nuqtasi ixtiyoriy tanlanadi. bunga misol sifatida kalendar vaqti (turli kalendarlarda yilni sanoq boshi tasodifiy sabablarga ko’ra belgilangan), harorat, ko’tarilgan yukni potentsial energiyasi, elektr maydon potentsiali va boshqalarni keltirish mumkin. masalan, mashq paytida birinchi sportchining tana harorati ; …

4 / 28

lchanayotgan ob’yektning ko’rsatkichi o’lchov birligiga nisbatan ifodalangan son orqali ifodalanadi. nisbatlar shkalasi. bu shkala intervallar shkalasidan faqatgina nulinchi nuqtasi aniq belgilanganligi bilan farq qiladi. shu tufayli nisbatlar shkalasi o’lchashlar va kuzatishlar natijalariga qayta ishlov berish uchun foydalaniladigan matematik apparatga hech qanday chegaralar qo’ymaydi. sport amaliyotida nisbatlar shkalasi bo’yicha masofani, kuchni, tezlikni va boshqa o’nlab ko’rsatkichlarni o’lchash amalga oshiriladi. nisbatlar shkalasi bo’yicha intervallar shkalasi bo’yicha sanalgan (hisoblangan) sonlar farqi sifatida hosil bo’lgan kattaliklar ham o’lchanadi. chunonchi, kalendar vaqti intervallar shkalasi bo’yicha, vaqt oraliqlari esa – nisbatlar shkalasi bo’yicha hisblanadi. nisbatlar shkalasidan foydalanganda (faqatgina shu holda! ) biron – bir kattalikni o’lchash ushbu kattalikni birlik sifatida qabul qilingan va unga o’xshash boshqa kattalikka nisbatini tajriba yo’li bilan aniqlanishiga olib kelinadi. bunday shkalada o’lchashlarning biror birligi etalon sifatida qabul qilinadi, o’lchanayotgan kattalik ushbu etalondan necha marta katta yoki kichikligi aniqlanadi va sonlar orqali ifodalanadi. uzunlikka sakrash natijasini o’lchash bilan biz ushbu uzunlik birlik …

5 / 28

«kichik» munosabat-larini aniqlash mediana rangga oid korrelyatsiya rang mezonlari gipotezalarni tekshirish musobaqalarda egallagan o’rni; ekspertlar guruhi tomonidan sportchilarni ranjirovka qilish natijalari inter- vallar intervallar tengligini belgilash o’rtacha arifmetik qiymat; o’rtacha kvadratik (standart) og’ish; korrelyatsiya kalendar sanalar (vaqt). bo’g’inlar tashkil etgan burchak nisbat- lar nisbatlar tengligini aniqlash variatsiya koeffitsienti; o’rtacha geometrik qiymat uzunlik, kuch, massa, tezlik va shu singarilar jismoniy tarbiya va sportdagi o’lchanadigan parametrlar. sport faoliyati doirasida pedagogik, biotibbiyot, psixologik va boshqa fanlar bo’yicha mutaxassislarning ilmiy tadqiqotlarida qo’llanadigan turli-tuman pribor, anjomlar va texnikaviy qurilmalarning mavjudligi 3000 dan ortiq alohida parametrlar to’g’risida ma’lumotlar olish imkoniyatini beradi. sport faoliyati to’g’risidagi fanda, ya’ni sport-pedagogik tadqiqotlar va trenirovka jarayonini amalga oshirishda o’lchanadigan barcha parametrlar quyidagi to’rtta guruhga bo’linadilar : - organizmdagi turli tizimlar funktsional holati yig’indi (kumulyativ) samarasini aks ettiradigan integral parametrlar (masalan, sport mahorati); - sportchi organizmidagi funktsional tizimlardan biriga taalluqli bo’lgan kompleks parametrlar (masalan, jismoniy tayyorgarlik); - tizimning faqat bitta xossasini xarakterlaydigan …

6 / 28

gan parametrlarning foydalanish chastotasini hamda qo’shni (ketma-ket joylashgan) raqamlar o’rtasidagi farq birtekis kamayishidan dalolat beradi. energetik-funktsional va anatomo-morfologik parametrlarning o’zaro nisbati alohida ahamiyatga loyiq. 2 – jadval. sport faoliyatida o’lchanadigan kompleks parametrlarning taqsimot chastotasi (birlik sifatida tanani tashkil etuvchi qismlarning parametrlari qabul qilingan) № t/r kompleks parametrlar chasto-tasi 1. trenirovka yuklamasi va tiklanish parametrlari (fiziologik, fizikaviy, psixik kattaliklar) 4,57 2. jismoniy tayyorgarlik parametrlari (kuch, tezlik, chidamlilik, chaqqonlik va egiluvchanlik sifatlari) 4,35 3. yurak-qon tomirlari tizimining parametrlari (yurak va yo’g’on tomirlarning harakati, yurak va tomirlardagi qonning harakati, yurakning biopotentsiallari) 3,09 4. tana va bo’g’imlarning o’lchamlari (tananing chiziqli va aylanma o’lchamlari) 2,92 5. texnik tayyorgarlik parametrlari (statika, kinematika, dinamika, sport harakatlarining vaqt va ritmikasi) 2,60 6. nafas olish tizimi parametrlari (o’pkaning hajmi, nafas olish mexanikasi, gaz almashishi) 2,48 7. biofizik va bioximik namunalarning parametrlari (qon va limfa, siydik va najas, namlik, terlash va tufchik) 2,43 8. asab-mushak tizimi parametrlari (mushaklarning bioelektrik va …

7 / 28

nishi va tashkil etuvchi qismlar parametrlari trenirovka yuklamalarining, tiklanishning va jismoniy tayyorgarlikning parametrlariga nisbatan o’rta hisobda 4,0 - 4,5 marta kamroq ishlatiladi. sportchilar tayyorgarligi jarayonidagi taktik harakatlarni xarakterlaydigan parametrlar singari muhim parametrlar hamda trenirovka jarayonidagi parametrlarni o’rganishga jiddiy ta’sir etadigan quyidagi sharoitlar: atmosfera, suv, tuproq, bino, tabiatning tabiiy kuchlari ancha kam foydalaniladi. sport tibbiyotida, trenirovka jarayonida va sport faoliyati bo’yicha ilmiy izlanishlarda quyidagi asosiy parametrlar o’lchanadi va nazorat qilinadi : • trenirovka yuklamasi va tiklanishning fiziologik («ichki»), fizikaviy («tashqi») va psixologik parametrlari ; • kuch, tezkorlik, chidamlilik, egiluvchanlik va chaqqonlik sifatlarini xarakterlaydigan parametrlar ; • inson organizmi yurak - qon tomir va nafas olish tizimlarining funktsional parametrlari ; • sport texnikasining biomexanik parametrlari ; • tana o’lchamlarining chiziqli va aylanma parametrlari. ushbu parametrlarni tadqiq qilish va nazorat ostiga olish uchun quyidagi fizik kattaliklarni o’lchashning turli-tuman uslublaridan keng foydalaniladi: • kuch ko’rsatkichlari (bu - gavda harakati tezligi va yo’nalishi o’zgarishlarini vujudga …

8 / 28

i, harakat tempi va ritmi); • geometrik kattaliklar (sportchining egallagan vaziyati: berilgan koordinatalar tizimida gavda yoki uning ba’zi qismlarini joylashish koordinatalari: sakrash, sport musobaqalarida irg’itish va shu kabilar natijalarini o’lchashda berilgan ikki nuqtalar orasidagi masofa, figurali uchishda majburiy shakl va konturlarni hosil qilishda chiziladigan konturlarni to’g’riligini o’lchash; gavda bukriligi va (ploskostopiya) oyoq osti tekislik darajasini o’lchash); • fizik xossalarni xarakterlaydigan kattaliklar (inson gavdasining zichligi, solishtirma og’irligi; sport gigienasida namlikni o’lchash; suyak-mushak tizimidagi yopishqoqlik, qattiqlik, plastiklik ); • miqdoriy kattaliklar (gavdaning va uning alohida qismlarining massalari va og’irligi); • kimyoviy tarkibni xarakterlaydigan kattaliklar (bunday kattaliklar shunchalik ko’p-ki, ularni bu erda sanab o’tish juda qiyin); • issiqlik parametrlari (tana harorati va ma’lum sharoitlarda tana tomonidan chiqariladigan yoki yutib olinadigan issiqlik miqdori bilan aniqlanadigan ko’rsatkichlar); • radiatsion parametrlar (yadroviy radiatsiya - inson gavdasi va uning alohida elementlari massasini radioizotop usullaridan foydalanib o’lchash va skanirovanieni amalga oshirish; yosh sportchilarni suyak yoshini (yoki biologik yoshini) …

Want to read more?

Download all 28 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o’lchash nazariyasi asoslari"

2-ma’ruza. o’lchash nazariyasi asoslari. ishlab chiqdi: dotsent axmatjon akbarov dotsent anna yur’evna chastoedova fanda o’ l ch a sh deganda (keng ma’noda) tadqiq qilinayotgan hodisa yoki ob’yekt xarakteristikalari, bir tomondan, bilan ularning miqdoriy qiymatlari, ikkinchi tomondan, o’rtasidagi moslik o’rnatilish jarayoni tushuniladi. deyarli hammaga uzunlikni yoki jism massasini o’lchash singari oddiy o’lchash turlari yaxshi tanish. biroq, charchash va bilimdonlik darajasini, harakatlar go’zalligini, texnik mahoratni o’zlashtirish darajasini qanday o’lchash mumkin (umuman ularni o’lchashning iloji bor-mi, o’zi?)? bu sifatlar, go’yo-ki o’lchab bo’lmaydigan kattaliklardek tuyuladi. shu bilan birga, har bir shunday holatlarda «katta – teng - kichik» singari munosabatlarni aniqlash hamda a ...

This file contains 28 pages in DOCX format (131.7 KB). To download "o’lchash nazariyasi asoslari", click the Telegram button on the left.

Tags: o’lchash nazariyasi asoslari DOCX 28 pages Free download Telegram