kelajakdagi atrof-muhitmuammolari

PPTX 40 pages 626.6 KB Free download

40 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 626.6 KB

File type PPTX

Pages 40

Updated Dec 2025

Page preview (10 pages)

Scroll down 👇

1 / 40

prezentatsiya powerpoint mavzu №1. kelajakdagi atrof-muhit muammolari 1.1. iqlim o‘zgarishi va ekologik masalalar. tabiat insonning barcha hayotiy ehtiyojlarini qondiruvchi noyob va betakror manbadir. ba’zi hisob-kitoblarga ko‘ra, 2050-yilga kelib, sayyoramiz aholisi 8,0 mlrdga yetadi. mavjud noekologik texnologiyalar sharoitida bu atrof-muhit sifatining keskin yomonlashuvi, suv va havo havzalarining keskin ifloslanishi, tabiiy resurslarining kamayishi, ko‘plab murakkab iqtisodiy, energetik, oziq-ovqat hamda ijtimoiy-siyosiy muammolarga olib kelishini tushunish qiyin emas, hatto hozirda kunda bu kabi oqibatlarning shohidi bo‘lmoqdamiz. agar insoniyatning barcha tarixiy tamadduni davomida butun tabiat va uning resurslari cheksiz va bitmastuganmasdek ko‘ringan bo‘lsa, sanoat taraqqiyoti davri, ya’ni oxirgi ikki asr bunday tasavvurning butunlay xato ekanligini isbotlab bergani tobora aniq va ravshan bo‘lib bormoqda. ma’lumot uchun. birlashgan millatlar tashkiloti 2030-yilga borib, global isish tufayli jahon iqtisodiyotiga yiliga 2 trillion aqsh dollari miqdorida zarar yetishi mumkinligini ma’lum qildi. ma’lumki, iqlimning o‘zgarib borishi va uning atrof-muhitga ta’siri xxi asrning eng asosiy muammolaridan biri bo‘lib insoniyat oldida turgan jiddiy …

2 / 40

n materiyaning ikki qismi, o‘ziga xos ijtimoiy ekotizim hisoblanadi. tabiat va jamiyat munosabatlarining rivojlanishidagi bosqichlar biogen bosqich antropogen bosqich texnogen (nanogen) bosqich tabiat va jamiyat munosabatlarining rivojlanishida biogen, antropogen va texnogen (nanogen) bosqichlar ajratiladi. xx asrda insoniyatni xavf ostida qoldirayotgan hodisalardan biri ekologik vaziyat hisoblanadi. atrof-muhitni himoya qilish, ekologik me’yor, tabiiy boyliklarini kelgusi avlodlarga tejamkorlik bilan foydalanib yetkazish bugungi kunda dolzarb muammodir. o‘rmonlar, suv havzalari, tuproq, atmosfera havosi, o‘simlik va hayvon turlari kamayib borishining oldini olish uchun tabiatni o‘rganish lozim. atrof - muhit va tabiiy resurslar iqtisodiyoti faniga qiziqish insoniyatni dastlabki bosqichi boshlanishi bilan bog‘liq. atrof – muhitning asosiy qarashlari asosan ekologiya to‘g‘risidagi juda ko‘p qiziqarli fikrlar, manbalar qadimgi misrliklar, hindular, tibetliklar davridagi geraklit (mil. av. 530-470), gippokrat (mil. av. 460-370), aristotel (mil. av. 384-322) bo‘lgan davr manbalaridan ekologik omillar to‘g‘risidagi xabarlar bo‘lgan. ekologiya deganda, organizmlarning o‘zaro va muhit bilan aloqadorligini o‘rganadigan fan tushuniladi. shuningdek, inson va organizmlarning yashash muhiti …

3 / 40

mda yashash sharoitlari o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirlarni o‘rganadi. azaldan ekologiya biologiya fanining tarkibiy qismi sifatida kimyo, fizika, geologiya, geografiya, tuproqshunoslik kabi boshqa tabiiy fanlar bilan chambarchas bog‘liqlikda rivojlanib kelgan. ekologiyaning bosh o‘rganish obyekti ekologik tizimdir. xususan, tabiatning butunligini tashkil etgan jonzotlar ularning yashash muhiti – makoni jamuljami (kompleksi)dir. ekologiya fanining vujudga kelishida ch.darvin asos solgan tadrijiy takomil (evolyutsion) ta’limoti katta rol o‘ynaydi. ekologiya (yunoncha oykos – yashash muhiti, turar joyi va logos – ta’limot) – tirik mavjudotlarning yashash shart-sharoitlari va organizmlar bilan tashqi muhit o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni o‘rganadigan fan. atrof - muhit va tabiiy resurslar iqtisodiyoti – atrof-muhit va organizmlar o‘rtasidagi o‘zaro munosabat va aloqalarning majmuasi va tuzilmasi bo‘lib, uning asosiy tadqiqot obyekti tabiiy va antropogen ekotizimlar, ya’ni tirik organizmlar va ular yashaydigan muhitdan tashkil topgan yagona tabiiy va tabiiy antropogen komplekslar (landshaftlar) hisoblanadi. ekologiyaning asosiy o‘rganish obyekti ekologik tizimlar (ekotizimlar), ya’ni tirik organizmlar bilan ularning yashash muhitidan tashkil topgan tabiiy …

4 / 40

ra kabi tushunchalar ekologiya fanining manbayi hisoblanadi. umumiy ekologiya quyidagi asosiy bo‘limlarga bo‘lib o‘rganiladi: autekologiya, sinekologiya, populyatsiyalar ekologiyasi va biosfera.  autekologiya ( “autos” yunoncha so‘z bo‘lib, “o‘zi” degan ma’noni bildiradi). ayrim turlarning ular yashab turgan muhit bilan o‘zaro munosabatini, turlarning qanday muhitga ko‘proq va uzviy moslashganligini o‘rganadi.  populyatsiyalar ekologiyasi (“populyatson” fransuzcha so‘z bo‘lib, “aholi” degan ma’noni bildiradi) populyatsiyalar tuzilmasi va dinamikasi, ma’lum sharoitda turli organizmlar sonining o‘zgarishi (biomassa dinamikasi) sabablarini tekshiradi.  sinekologiya (“sin” yunoncha so‘z bo‘lib, uning ma’nosi “birgalikda” demakdir) biotsenozning tuzilishi va xossalarini, ayrim o‘simlik va hayvon turlarining o‘zaro aloqasini hamda ularning tashqi muhit bilan munosabatini o‘rganadi.  ekotizimlarni tadqiq qilishning rivojlanishi biosfera (yunoncha “bios” – “hayot”, “sfera” – “shar”) haqidagi ta’limotni vujudga keltirdi. biosfera sayyoramizdagi “hayot qobig‘i” hisoblanib, tirik organizmlarning o‘zaro chambarchas aloqa, munosabatlaridan iborat murakkab ekotizimlar majmuyini tashkil etadi. tirik mavjudotlarning atrof-muhitda saqlanib qolishi va ularning biologik xususiyatlari: organizmlar va uyushmalarning atrof-muhitga moslashishi, ekotizimlar …

5 / 40

qsadida unda kechayotgan jarayonlarni tekshirish;  ekologik tizimlar holati va biosferada kechayotgan jarayonlarni modellashtirish. ekologiyaning amaliy vazifalariga quyidagilar kiradi: odamning xo‘jalik faoliyati ta’sirida atrof tabiiy muhitda yo‘l qo‘yilishi mumkin bo‘lgan salbiy oqibatlarni oldindan aytib berish va baholash; biologiya boyliklaridan oqilona foydalanishning ilmiy asoslarini yaratish, inson xo‘jalik faoliyati ta’siri asosida tabiatda ro‘y beradigan o‘zgarishlarni oldindan bilish, biosferada kechadigan jarayonlarni boshqarish va inson yashaydigan muhitni saqlab qolish; atrofdagi tabiiy muhit sifatini yaxshilash; tabiiy resurslarni saqlash, qayta tiklash va ulardan to‘g‘ri foydalanish; buzilgan tabiiy tizimlarni tiklash, shu jumladan, foydalanishdan chiqarib tashlangan qishloq xo‘jaligi ekin maydonlarini tiklash (rekultivatsiya), yaylovlarni, kamhosilli tuproqlarni, suv havzalari va boshqa ekotizimlar mahsuldorligini oshirish; biosferaning etalon maydonlarini saqlash (konservatsiyalash); xavfli tabiiy hodisalar, avariyalar natijasida kishilarning nobud bo‘lishi va salomatligini yo‘qotish mumkin bo‘lgan holatlarning oldini olish; ekologik ong, ekologik madaniyat, ekologik ta’lim va tarbiya tizimlarini shakllantirish va bu sohada ommaviy axborot vositalari ishini faollashtirish; 1.2. atrof-muhit muammolari yuzaga kelishida iqtisodiyotning roli …

6 / 40

gik fanlar tizimidan ajralib chiqib, mazmuni kengayib bormoqda. atrof-muhitga zamonaviy fan va texnika taraqqiyotining ta’siri natijasida ekologiya tushunchasi o‘ta kengayib keldi. insonning tashqi muhitga munosabati boshqa tirik organizmlardan tubdan farq qiladi. ekologiya fani tabiat bilan tirik organizmlarning uzviy bog‘lanishini ifoda etar ekan, u, shubhasiz, tabiatni muhofaza qilishning ilmiy asosini tashkil etadi. o‘rta osiyo mutafakkirlaridan muhammad al-xorazmiy (782-850), abu rayhon beruniy (973-1048), abu ali ibn sino (980-1037), zahiriddin muhammad bobur (1483-1530) asarlarida, xususan, abu rayhon beruniy tadqiqotlarida odam bilan tabiat o‘rtasidagi aloqadorlik, muvozanat va munosabat masalalari, o‘simlik va hayvonlarning biologik xususiyatlari, ularning tarqalishi, tabiatdagi ahamiyati bayon etilgan. buyuk alloma muhammad muso al-xorazmiy (782-850) 847-yilda “kitob sur’at al-arz” nomli asarini yozdi. unda dunyo okeanlari, quruqlikdagi materiklar, qutblar, ekvatorlar, cho‘llar, tog‘lar, daryo va dengizlar, ko‘llar, o‘rmonlar hamda undagi o‘simlik va hayvonot dunyosi, shuningdek, boshqa tabiiy resurslar – yerning asosiy boyliklari haqida ma’lumotlar keltirilgan. ekologiya fani rivojlanishining davrlari ekologiya fani rivojlanishining davrlari 3. ekotizimlar …

7 / 40

shqa turlar bilan munosabatlarini o‘rganishdan boshlangan. bu ekologiyaning rivojida birinchi davrdir. 1859-yilda ch.darvin “tabiiy tanlanish yo‘li bilan turlarning kelib chiqishi” asarida tabiatdagi yashash uchun kurash, ya’ni tur bilan muhit o‘rtasidagi har qanday qarama-qarshiliklarning ko‘rinishlari tabiiy tanlanishga olib keladi va evolyutsiyaning harakatlantiruvchi kuchidir deb qaraydi. ekologiya fani rivojining ikkinchi davrida ekosistemalar, ya’ni ekotizimlarni funksional bir butun tizim sifatida o‘rganilishiga asosiy e’tibor bera boshlagan. bunda ekotizimlar o‘zaro aloqador organizmlar va har qanday hududdagi atrof-muhit barcha elementlarining bir butunligidan iborat deb qaralgan. ekologik tizimlardagi jonli va jonsiz tabiat elementlari bir butun holda o‘z muvozanatiga va o‘zaro aloqalariga ega bo‘lib, bu muvozanat va aloqalar energiya hamda moddaning o‘zgarishlari bilan chambarchas bog‘liqdir. ekologiya fani o‘z rivojining uchinchi davrida ekotizimlarning o‘zaro ta’sirini o‘rganishga yo‘naltirilgan bo‘ladi. ekologik tizimlarning o‘zaro munosabatlarini (aloqalarini) o‘rganish boshlandi. yer yuzidagi barcha ekotizimlar birgalikda yaxlit biosferani tashkil etadi. biosferani o‘rganish – ekologiya fanining rivojida to‘rtinchi davrdir. biosfera barcha jonli organizmlar va inson hayot …

8 / 40

ig‘i” hisoblanib, tirik organizmlarning o‘zaro chambarchas aloqa, munosabatlaridan iborat murakkab ekotizimlar majmuyini tashkil etadi. biotsenoz – yashash sharoitlari ma’lum darajada bir xil bo‘lgan hududni egallagan o‘simlik, hayvon va mikroorganizmlar majmuyi. biogeotsenoz – tabiatning ma’lum xududdagi modda va energiya almashinuvida o‘zaro bog‘liq bo‘lgan jonli va jonsiz komponentlarning yagona tizimi. inson ekologiyasi fanning kompleks ekologik-ijtimoiy iqtisodiy sohasi bo‘lib, unda yashash muhiti tabiiy-ekologik, ijtimoiy, iqtisodiy sharoitlari insonning turli ehtiyojlarini qondirishda teng ahamiyatga ega bo‘lgan muhim qismlar sifatida ko‘rib chiqiladi va tadqiq etiladi. sinekologiya – ekotizimlar va uning muhiti. ekologiya – tirik organizmlarning tashqi muhit bilan o‘zaro aloqasini o‘rganuvchi fan. 1.3. ekologik iqtisodiyot va atrof-muhit ekologiya fani biologiyadan ajralgan holda mustaqil ravishda juda keng miqyosda rivojlanib borayotgan makroekologik fanga aylandi. uning tarkibida bir necha mustaqil bo‘limlar yoki ilmiy yo‘nalishlar mavjud. makroekologiyaning tuzilishida quyidagi asosiy bo‘limlarni ajratish mumkin: umumiy ekologiya, bioekologiya, geoekologiya, inson ekologiyasi, ijtimoiy ekologiya, tabiatdan foydalanishning ekologik iqtisodiyoti, amaliy ekologiya va hokazo. umumiy …

9 / 40

isidagi ta’limotdir. geoekologiya – tirik organizmlarning atrof-muhit bilan bo‘lgan munosabatlarini geografik nuqtayi nazardan o‘rganadi. palekologiya tabiatdan yo‘qolib ketgan organizmlar, turlar, guruhlarning ekologiyasini o‘rganadi. evolyutsion ekologiya tabiatdan populyatsiyaning o‘zgarib, rivojlanib turishini, ekologik mexanizmlarni o‘rganadi. amaliy ekologiya amaliy biologiya faniga mansub bo‘lib, tabiiy ekosistemalar, ularning turli guruhlari, a’zolarini amaliy holda o‘rganadi. odam ekologiyasi fanlar majmuasi bo‘lib, odamning individ (biologik tur sifatida) va shaxs (ijtimoiy subyekt) sifatida uni o‘rab turgan atrof-muhit va ijtimoiy muhit bilan bo‘lgan o‘zaro munosabatini tadqiq qiladi. ijtimoiy ekologiya odam ekologiyasining bir qismi sifatida ijtimoiy tuzilmalar (oila va boshqa ijtimoiy guruhlar)ning ularni o‘rab turgan tabiiy va ijtimoiy muhit orasidagi aloqalarini o‘rganadi. bu to‘plamga odam populyatsiya ekologiyasi, aholishunoslik ekologiyasi – ekologik demografiya, etnoslar ekologiyasi va etnogenez ekologiyasi – irq va millatlar kiradi. ijtimoiy ekologiyaga taraqqiyot (sivilizatsiya) va evolyutsion (tarixiy) ekologiya ham kiradi. dengiz va chuchuk suv ekologiyasi – gidroekologiya turli suv havzalarida uchraydigan tirik organizmlarning o‘sish, rivojlanish, ko‘payish, tarqalish qonunlarini o‘rganadi. …

10 / 40

onomik birliklar (organizmlar olamidan turlargacha), har xil yashash joylar, turli biologik iqlimdagi biogeotsenozlarga nisbatan qo‘llashni o‘rganadi. minimum ekologik bilim olish mamlakatning har bir fuqarosining burchiga aylandi. shuning uchun “ekologiya” kursini o‘rganish jarayonida olinadigan bilimlar iqtisodiyot yo‘nalishidagi mutaxassislarni fundamental tayyorlashning zaruriy shartidir. ekologiya bo‘yicha savodsizlik omillikning eng dahshatli shakli hisoblanadi. bu narsa atrof-muhit bilan zaruriy munosabatlarni bilmaslikda aks etadi. shuning uchun ham ekologiyaning vazifalaridan biri insonlarga ekologik tarbiya berishdan iboratdir. xususan, respublikamizda ekologik ta’limni rivojlantirish va ekolog kadrlarni tayyorlash hamda malakasini oshirish tizimini yanada takomillashtirish uchun o‘zbekiston respublikasi prezidentining 2017-yil 21-aprelda imzolangan “ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish sohasida davlat boshqaruvi tizimini takomillashtirish to‘g‘risida”gi pf-5024-son farmonida “ekologik tarbiya, targ‘ibot va ma’rifiy ishlarni, shuningdek, ekologiya va atrof-muhit muhofazasi sohasi mutaxassislarini qayta tayyorlash va malakasini oshirishni tashkil etish” bo‘yicha tegishli chora tadbirlar belgilandi. mavzu №2. atrof-muhitni qadrlash 2.1. nima uchun atrof-muhitni qadrlash kerak? tabiatni asrab-avaylash har birimizning burchimizdir. atrof-muhitni qadrlash. “biosfera” yangi atama bo‘lib, …

Want to read more?

Download all 40 pages for free via Telegram.

Download full file

About "kelajakdagi atrof-muhitmuammolari"

prezentatsiya powerpoint mavzu №1. kelajakdagi atrof-muhit muammolari 1.1. iqlim o‘zgarishi va ekologik masalalar. tabiat insonning barcha hayotiy ehtiyojlarini qondiruvchi noyob va betakror manbadir. ba’zi hisob-kitoblarga ko‘ra, 2050-yilga kelib, sayyoramiz aholisi 8,0 mlrdga yetadi. mavjud noekologik texnologiyalar sharoitida bu atrof-muhit sifatining keskin yomonlashuvi, suv va havo havzalarining keskin ifloslanishi, tabiiy resurslarining kamayishi, ko‘plab murakkab iqtisodiy, energetik, oziq-ovqat hamda ijtimoiy-siyosiy muammolarga olib kelishini tushunish qiyin emas, hatto hozirda kunda bu kabi oqibatlarning shohidi bo‘lmoqdamiz. agar insoniyatning barcha tarixiy tamadduni davomida butun tabiat va uning resurslari cheksiz va bitmastuganmasdek ko‘ringan bo‘lsa, sanoat taraqqiyoti davr...

This file contains 40 pages in PPTX format (626.6 KB). To download "kelajakdagi atrof-muhitmuammolari", click the Telegram button on the left.

Tags: kelajakdagi atrof-muhitmuammola… PPTX 40 pages Free download Telegram