dasturlash i fani uchun darslik

PDF 287 pages 3.3 MB Free download

287 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 3.3 MB

File type PDF

Pages 287

Updated Dec 2025

Page preview (10 pages)

Scroll down 👇

1 / 287

3 kirish oʻzbekiston respublikasi prezidentining bir qator qaror va farmonlari axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini yanada jadal ruvojlantirish maqsadida qabul qilinmoqda. oʻzbekiston respublikasi prezidentining 2020 yilning 28-aprelidagi pq-4699-sonli “raqamli iqtisodiyot va elektron hukumatni keng joriy etish chora-tadbirlari toʻgʻrisi”dagi qarori va 2020 yil 5-oktabrda pf-6079-sonli “«raqamli oʻzbekiston — 2030» strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisi”dagi farmonlarida takidlanganidek «bir million dasturchi» loyihasi doirasida 500 ming nafar yoshlarni qamrab olish orqali kompyuter dasturlash asoslariga oʻqitishni tashkillashtirish maqsadida muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universitetining barcha yoʻnalish talabalariga moʻljallangan “dasturlash i” fani uchun darslikni yaratish dolzarb masala hisoblanadi. darslikning birinchi bobida algoritm va dasturlashga kirish bayon etilgan. algoritm va dasturlashning asosiy tushunchalari ochib berilgan. jumladan: til alifbosi, identifikator, kalit soʻzlar, satrli oʻzgaruvchilar, ma’lumotlartipi, arifmetik ifoda va amallar, siljitish amallari, inkrement, dekrement, kutubxonalar va ularning funksiyalari hamda preprosessor direktivalaridan foydalanish usullari keltirilgan. darslikning ikkinchi bobida chiziqli, tarmoqlanuvchi va takrorlanuvchi jarayonlarni tashkil qiluvchi operatorlarga bagʻishlangan. tarmoqlanuvchi, …

2 / 287

ni qamrab olgan. darslikning toʻrtinchi bobida ob’ektga yoʻnaltirilgan dasturlash asoslari deb nomlangan bobda ob’ektga yoʻnaltirilgan dasturlash tamoyllarini tashkil qilish usullari, sinflar va konstruktorlar hamda ulardan foydalanish yoʻllari, ob’ektlar va ularni parametr sifatida qoʻllanilish usullari oʻrgatishga qaratilgan. 4 darslikning beshinchi bobida satrlar va fayllar bilan ishlash usullari bayon etilgan. satrlar va belgili oʻzgaruvchilarga ishlov berish hamda ularni tashkil qiluvchi standart funksiyalar, ulardan foydalanish yoʻllari, matnli va binar fayllar bilan ishlash usullari, istisnoli holatlarni qayta ishlash yoʻllari bayon qilingan. darslikning oltinchi bobida inkapsulyatsiya, merosxoʻrlik, polimorfizm va shablonlar bilan ishlashga bagʻishlangan. inkapsulyatsiyani tashkil qilish yoʻllari, merosxoʻrlik va ulardan foydalanish usullari, polimorfizm va uning turlari, operatorlarni qayta yuklash hamda shablonlar va ularni tashkil qilish shartlari va ketma- ketliklari bayon qilingan. qoʻllanma boʻyicha takliflar, undagi aniqlangan kamchiliklar boʻyicha fikr-mulohazalaringizni mbbahodir@gmail.com elektron pochtasiga yuborishingizni soʻraymiz. sizning bu bildirgan fikr- mulohazalaringiz qoʻllanmaning keyingi nashrlarida uni yanada mazmunliroq va kamchiliklardan xoli tarzda chop etishimizga albatta asqotadi. muallif 5 …

3 / 287

$haqida ma’lumotlar bayon etilgan. kalit soʻzlar.kommunikatsiya, dasturiy taʻminot, kompilyator, loyihalash, foydalanuvchi interfeysi, foydalanuvchi, aniqlik, dasturchi, samaradorlik, iostream, kiritish, chiqarish amali. reja: 1. tilning bazaviy tushunchalari (til alifbosi, identifikator va leksemalar, kalit soʻzlar, konstanta satrlar, ma’lumotlartipi) 2. arifmetik ifoda va amallar, siljitish amallari, inkrement va dekrement 3. bitlarga ishlov beruvchi operatorlar, ma’lumotlartipini oʻzgartirish 4. kutubxona funksiyalari 5. preprotsessor direktivalari va vositalari. c++ tili byarn straustrup tomonidan 1980 yilning boshlarida ishlab chiqilgan. c++ tilida yaxshi dastur tuzish uchun “aql, farosat va sabr” kerak boʻladi. bu til asosan tizim sathida dasturlovchilar uchun yaratilgan. c/c++ algoritmik tilining alifbosi: 1. 26 ta lotin harflari(katta va kichik); 2. 0 dan 9 gacha boʻlgan arab raqamlari; 6 3. maxsus belgilar: - + * / : ; . , % ? ! = “” № <> { } [ ] ( ) $ # & ^ va h.k. dastur bajarilishi jarayonida oʻz qiymatini oʻzgartira oladigan kattaliklar oʻzgaruvchilar deyiladi. …$

4 / 287

gi ixtiyoriy 1ta simvol. xotiradan 1 bayt joy oladi. simvollar ascii kodlariga mos keladi. (ascii – american standart code for information interchange).  butun tipli oʻzgaruvchilar: int. masalan: int a, i, j ; bu yerda dasturda ishlatilayotgan a, i, j oʻzgaruvchilarining tipi butun ekanligi koʻrsatildi. bu tipdagi oʻzgaruvchilar 2 bayt joy egallaydi. ularning oʻzgarish oraligʻi: -32768 dan +32767 gacha; (hozirgi 32 razryadli kompyuterlarda 4 bayt joy oladi va oraligʻi 2 marta oshgan).  butun tipli katta (uzun) oʻzgaruvchilar: long. masalan: long s, s2, aa34; bu tipdagi oʻzgaruvchilar 4 bayt joy egallaydi. ular – 2147483648 dan+2147483647 gacha bo‘lganoraliqdagi sonlarni qabul qilishi mumkin.  ishorasiz butun oʻzgaruvchilar: unsigned short – 2 bayt joy oladi,oʻzgarish oralig‘i 0 dan 65535 gacha; unsigned long – 4 bayt joy oladi, oʻzgarish oralig‘i: 0 dan 4294967295 gacha; unsigned char – 1 bayt joy oladi, oʻzgarish oralig‘i 0 dan 255 gacha.  haqiqiy tipdagi oʻzgaruvchilar: float. masalan: float …

5 / 287

a=5, b, s=-100;– a, b, s oʻzgaruvchilari butun tipli ekanligi koʻrsatildi va a oʻzgaruvchisiga 5 (a=5), s oʻzgaruvchisiga esa –100 (s=-100) boshlangʻich qiymatlar berildi. dastur bajarilishi jarayonida oʻz qiymatini oʻzgartira olmaydigan kattaliklar oʻzgarmaslar deyiladi. masalan: x=1; boʻlsa keyinchalik x=x+5 deb yozib boʻlmaydi. oʻzgarmaslarni const soʻzi bilan koʻrsatiladi. maslan: const int x=95; float y=9.17; ( const lar simvol yoki nol (null) boʻlishi ham mumkin.) 1.1-jadval. c++ tilida standart funksiyalarning yozilishi funksiya ifodalanishi funksiya ifodalanishi sin x sin(x) x sqrt(x); pow(x,1/2.) cos x cos(x) x abs(x) yoki fabs(x) tg x tan(x) arctan x atan(x) e x exp(x) arcsin x asin(x) ln x log(x) arccos x acos(x) lg x log10(x) 3 2x pow(x,2/3.) x a pow(x,a) log2x log(x)/log(2) masalan: a acbb 2 42  → (-b+sqrt(b*b-4*a*c)/(2*a); yoki (-b+pow(b*b-4*a*c,1/2.))/(2*a); e sin x + tg 2 (x+3) → exp(sin(x)) + pow(tan(x+3),2); k=(m*5)+((7 % n) / (9+x)); c++ tilidagi dastur quyidagilardan tashkil topadi: 8 1. direktivalar …

6 / 287

nadigan papkada saqlanadi. hozirda vaqtda c++ kutubxonasi yangilanib undagi fayllarning nomlaridan .h (head – bosh maʻnosida) kengaytmasi olib tashlandi va oldiga c harfi qoʻshildi(c dan qolgan 18 tasiga). bu fayllarda funksiya prototiplari, tiplari, oʻzgaruvchilar, oʻzgarmaslar tariflari yozilgan boʻladi. direktivalar dasturni uni kompilyatsiya qilinishidan oldin tekshirib chiqadi. 2. makroslar - # define makro qiymati. masalan: #define y sin(x+25) —y = sin(x+25) //qiymati berildi; #define pi 3.1415 —pi = 3.1415 #define s(x) x*x —s(x) = x*x //(; belgisi qoʻyilmaydi) global oʻzgaruvchilarni eʻlon qilish. asosiy funksiya ichida eʻlon qilingan oʻzgaruvchilar lokal, funksiyadan tashqarida eʻlon qilinganlari esa global oʻzgaruvchilar deyiladi. global oʻzgaruvchilar dastur davomida ishlaydi va xotiradan maʻlum joyni egallaydi. oʻzgaruvchini 9 bevosita ishlatishdan oldin eʻlon qilsa ham boʻladi, u holda oʻzgaruvchi lokal boʻladi. global oʻzgaruvchilar nomi lokal oʻzgaruvchilar nomi bilan bir xil boʻlishi ham mumkin. bunday holatda lokal oʻzgaruvchining qiymati joriy funksiya ichidagini qiymatini oʻzgartiradi, funksiyadan chiqishi bilan global oʻzgaruvchilar ishlaydi. asosiy funksiya …

7 / 287

. bu funksiyadan chiqish uchun odatda return operatori ishlatiladi. 0 (nol) qiymatining qaytarilishi operasion tizimga ushbu dastur normal bajarilib turganini bildiradi. return orqali qaytadigan qiymat tipi funksiya eʻlonidagi qaytish tipi bilan bir xil boʻlishi kerak. masalan int main ( ) va 0 (nol) qiymat butun tiplidir. bu funksiyadan soʻng lokal oʻzgaruvchilar, qism dasturlar, ularning haqiqiy parametrlari eʻlon qilinadi. soʻngra dasturning asosiy operatorlari (kiritish/chiqarish, hisoblash va h.k.) yoziladi. agar bu operatorlar murakkab tipli boʻlsa, ularni alohida {} qavslarga olinadi. c++ tilida dastur kichik harflarda yoziladi. baʻzi operatorlar katta harflar bilan kelishi mumkin, bunday xollarda ular alohida aytib oʻtiladi. operatorlar oxiriga;belgisi qoʻyiladi. operatorlar bir qatorga ketma-ket yozilishi mumkin. dasturda izohlar ham kelishi mumkin, ular /* ....*/ belgisi orasiga olinadi. agar izoh bir qatorda tugasa, uni // belgisidan keyin yoziladi. masalan: main ( ) // c++ tilining asosiy funksiyasi tilda quyidagi amallardan foydalanish mumkin: arifmetik amallar: +, -, /, *, %. barcha amallar …

8 / 287

$asalan: int uzg=324; cout > ; bu yerda qiymat qabul qiluvchi oʻzgaruvchining nomi. misol: 13 int yosh; cout >yosh; butuntipidagiyoshoʻzgaruvchisikiritilganqiymatnioʻzlashtiradi. kiritilgan qiymatni oʻzgaruvchi tipiga mos kelishini tekshirish masʻuliyati dastur tuzuvchisining zimmasiga yuklanadi. bir paytning oʻzida probel vositasida bir nechta va har xil tipdagi qiymatlarni oqimdan kiritish mumkin. qiymat kiritish tugmasini bosish bilan tugaydi. agar kiritilgan qiymatlar soni oʻzgaruvchilar sonidan koʻp boʻlsa, «ortiqcha» qiymatlar bufer xotirada saqlanib qoladi. #include int main(){ int x,y; float z; cin>>x>>y>>z; cout harakati amalga oshiriladi. shuni qayd etish kerakki, oqimga qiymat kiritishda probel ajratuvchi hisoblanadi. haqiqiy sonning butun va kasr qismlari ʻ.ʻ belgisi bilan ajratiladi. s++ tilida leksemalar.s++ tili alfaviti va leksemalariga quyidagilar kiradi: alfavit belgilaridan tilning leksemalari shakllantiriladi: identifikatorlar; kalit (xizmatchi yoki zahiralangan) soʻzlar; oʻzgarmaslar;amallar belgilanishlari; ajratuvchilar. identifikatorlar va kalit soʻzlar. dasturlash tilining muhim asosiy tushunchalaridan biri - identifikator tushunchasidir.identifikator deganda katta va kichik lotin harflari, raqamlar va tag chiziq (ʻ_ʻ) belgilaridan tashkil topgan va …$

9 / 287

, public, register, return, short, signed, sizeof, static, struct, swith, template, this, throw, try, typedef, typename, union, unsigned, virtual, void, volatile, while. yuqorida keltirilgan identifikatorlarni boshqa maqsadda ishlatish mumkin emas. protsessor registrlarini belgilash uchun quyidagi soʻzlar ishlatiladi: _ah, _al, _ax, _eax, _bh, _bl, _bx, _ebx, _cl, _ch, _cx, _ecx, _dh, _dl, _dx, _edx, _cs, _esp, _ebp, _fs, _gs, _di, _edi, _si, _esi, _bp, _sp, _ds, _es, _ss, _flags. bulardan tashqari «__» (ikkita tagchiziq) belgilaridan boshlangan identifikatorlar kutubxonalar uchun zahiralangan. shu sababli ʻ_ʻ va «__» belgilarni identifikatorning birinchi belgisi sifatida ishlatmagan maʻqul. identifikator belgilar orasida probel ishlatish mumkin emas, zarur boʻlganda uning oʻrniga ʻ_ʻ ishlatish mumkin: silindr_radiusi, aylana_diametiri. oʻzgarmaslar. oʻzgarmas (literal) - bu fiksirlangan sonni, satrni va belgini ifodalovchi leksemadir. oʻzgarmaslar beshta guruhga boʻlinadi - butun, haqiqiy (suzuvchi nuqtali), sanab oʻtiluvchi, belgi (literli) va satr («string», literli satr). kompilyator oʻzgarmasni leksema sifatida aniqlaydi, unga xotiradan joy ajratadi, koʻrinishi va qiymatiga (tipiga) …

10 / 287

ni belgilaydi. agar tilda belgilangan tiplar dastur tuzuvchini qanoatlantirmasa, u oshkor ravishda tipni koʻrsatishi mumkin. buning uchun butun oʻzgarmas raqamlari oxiriga, probelsiz l yoki l (long), u yoki u (unsigned) yoziladi. zarur hollarda bitta oʻzgarmas uchun bu belgilarning ikkitasini ham ishlatish mumkin: 45lu, 012ul, 0xa2l. haqiqiy oʻzgarmaslar. haqiqiy oʻzgarmaslar - suzuvchi nuqtali son boʻlib, u ikki xil formatda berilishi mumkin: - oʻnlik fiksirlangan nuqtali formatda. bu koʻrinishda son nuqta orqali ajratilgan butun va kasr qismlar koʻrinishida boʻladi. sonning butun yoki kasr qismi boʻlmasligi mumkin, lekin nuqta albatta boʻlishi kerak. fiksirlangan nuqtali oʻzgarmaslarga misollar: 24.56; 13.0; 66.; .87; - eksponensial shaklda haqiqiy oʻzgarmas 6 qismdan iborat boʻladi: 1) butun qismi (oʻnli butun son); 2) oʻnli kasr nuqta belgisi; 3) kasr qismi (oʻnlik ishorasiz oʻzgarmas); 4) eksponenta belgisi ʻeʻ yoki ʻeʻ; 5) oʻn darajasi koʻrsatkichi (oʻnli butun son); 6) qoʻshimcha belgisi ( ʻfʻ yoki ʻfʻ , ʻlʻ yoki ʻlʻ ). eksponensial shakldagi …

Want to read more?

Download all 287 pages for free via Telegram.

Download full file

About "dasturlash i fani uchun darslik"

3 kirish oʻzbekiston respublikasi prezidentining bir qator qaror va farmonlari axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini yanada jadal ruvojlantirish maqsadida qabul qilinmoqda. oʻzbekiston respublikasi prezidentining 2020 yilning 28-aprelidagi pq-4699-sonli “raqamli iqtisodiyot va elektron hukumatni keng joriy etish chora-tadbirlari toʻgʻrisi”dagi qarori va 2020 yil 5-oktabrda pf-6079-sonli “«raqamli oʻzbekiston — 2030» strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisi”dagi farmonlarida takidlanganidek «bir million dasturchi» loyihasi doirasida 500 ming nafar yoshlarni qamrab olish orqali kompyuter dasturlash asoslariga oʻqitishni tashkillashtirish maqsadida muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universitetining barcha yoʻnalish ta...

This file contains 287 pages in PDF format (3.3 MB). To download "dasturlash i fani uchun darslik", click the Telegram button on the left.

Tags: dasturlash i fani uchun darslik PDF 287 pages Free download Telegram