hozirgi zamon psixologiyasi tadqiqot metodlari

PPT 50 pages 417.5 KB Free download

50 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 417.5 KB

File type PPT

Pages 50

Updated Dec 2025

Page preview (10 pages)

Scroll down 👇

1 / 50

hozirgi zamon psixologiyasi tadqiqot metodlari. hozirgi zamon psixologiyasi tadqiqot metodlari. psixologiya fanida tadqiqot metodlari amal qilinadigan asosiy nazariy printsiplarga va psixologiya xal qiladigan konkret vazifalarga bog`liqdir. o`rganilayotgan predmet va xodisalar o`zaro aloqador, bir–birini taqozo etadi, doimo o`zgarishda, rivojlanishda, qarama–qarshi ziddiyatli jarayonlar mavjud deb qarashni tushunish zarurligidan kelib chiqadi. hozirgi zamon psixologiyasida fanning qanchalik qadimiyligiga qaramay qator xal qilinishi zarur muammolar, turli oqimlar va olimlar tomonidan ilgari surilayotgan taxmin va farazlar–gipotezalar mavjuddir. ba'zan bir–birini to`ldiradigan, yoki birini ikkinchisi inkor etadigan kontseptsiyalar va nazariyalar ham bor. bu singari turli muammo va qarashlarni to`g`ri anglab etish hozirgi zamon psixologiyasining asosiy printsiplarini–determinizm, ong va faoliyat birligi, psixika va ongning faoliyatda rivojlanishi printsiplariga suyangan xolda ilmiy tadqiqotlar olib borilishiga bog`liq xal qilinadi. hozirgi vaqtda psixologiyada xix asrda vujudga kelgan, lekin dastlabki ildizlari qadimgi yunon madaniyati tarixiga borib qadaladigan qator nazariyalar bor. ularning eng ko`p tarqalganlari quyidagilardir: biogenetik nazariya (v. shtern), sotsiogenetik nazariya (k. levin), bixevioristik …

2 / 50

muhim bo`lganligidan psixologik tadqiqotlar orqali aniqlanadi va tuzatishlar kiritiladi. psixologiyada inson psixikasini tadqiq qilish metodlarining turli tasnifi mavjud. har qanday psixologik tadqiqot o`z–o`zini tekshirish, boshqalardagi o`zgarish va rivojlanishni tekshirishdan iborat bo`ladi, shuning uchun ham bularni sub'ektiv va ob'ektiv tadqiqot metodlari deb aytish mumkin. haqiqiy ilmiy psixologiya psixikani o`rganishning ob'ektiv metodlaridan foydalanish asosiga ko`rilishi kerak. hozirgi zamon psixologiyasining ilmiy tadqiqotga nisbatan muhim talabi psixik faktlarini genetik (tarixiy) jihatdan o`rganish printsipiga amal qilishni taqozo etadi. genetik printsipning mohiyati shundan iboratki, o`rganilayotgan psixik xodisaga jarayon deb qaraladi va tadqiqotchi uning dialektik rivojlanishining barcha xolatlarini tiklashga, ular bir–birlarini qay yo`sinda olmoshtira olishlarini ko`rish va tushunib etishga harakat qiladi, o`rganilayotgan psixik faktni uning konkret tarixi jihatidan tasavvur etishga o`rinadi. psixologiyada genetik printsipdan foydalanish zarurligini p. p. blonskiy (1884–1941), l. s. vigotskiy (1896–1934), s.l.rubinshteyn (1889–1960), a.n. leontev (1903–1979) lar o`z asarlarida ta'kidlaganlar. tadqiqotlarni amalga oshirishning genetik printsipi keyingi yillarda, ayniqsa bolalar psixologiyasida bola shaxsini bo`ylama kesimi …

3 / 50

psixologiyada, meditsina, sport, yuridik psixologiyada keng qo`llaniladi. longityud metodi bilan bir xolatni uzoq vaqt kuzatish, birdaniga bir necha sinaluvchini tekshirish, qiyoslash maqsadida qo`llaniladi. nemis olimi v. shtern, frantsuz olimi r. zazzo, rus olimlari n. a. menchinskaya, a. n. gvozdev, n. s. leytis, v. s. muxina va boshqalar bu usuldan keng foydalandilar. bu usulda kuzatish "ona kundaligi" singari nomda ham atalishi mumkin. psixologik tadqiqotlar ilmiyligini oshirishda bir necha fanlar hamkorligiga suyanib kompleks metod qo`llaniladi. (psixologiya, fiziologiya, genetika, falsafa, sotsiologiya, kibernetika, logika va boshqa fanlar hamkorligi). ikkinchi guruh–empirik metodlarga kuzatish (o`z–o`zini kuzatish), eksperiment (tabiiy va laboratoriya eksperimenti), test, anketa, so`rovlar, sotsiometriya, suhbat, intervyu, faoliyat jarayoni va uning mahsulini tadqiq qilish, tarjimai xol (shaxsiy guvohnomalarni, xujjat, turmush faoliyati voqealarini tahlil qilish) kabilar kiradi va ular sinash, tekshirish, diagnostika va prognozlash vazifalarini bajaradi. uchinchi guruh metodlar–natijalarni qayta ishlashga mo`ljallangan bo`lib, ular statistik (miqdoriy) va psixologik (sifat) tahlili turlariga bo`linadi. tadqiqot metodlarining to`rtinchi guruhi –genetik …

4 / 50

ial bilan tadqiqot gipotezasi alohida sharxlanadi; v) ikkilamchi tahlil (barqaror, ustuvor dalillar ajratiladi); g) ikqilamchi sintez–(psixik qonuniyat, topilgan dalil, omil va tadqiqot gipotezasini birlashtirib maxsus xulosalar chiqarish). tadqiqot natijalarini sharxlashning to`rtinchi bosqichi– sharxlashda xar bir fakt, alomat, ko`rsatkich, xossa psixik jihatdan so`z–mantiiq orqali tahlil qilinadi. ana shu bosqichda tadqiqot yakunlanadi, zarur xulosalar chiqariladi, amaliy tavsiyalar beriladi. psixologiyada eng ko`p qo`llaniladigan tadqiqot metodlari empirik metodlar guruhidir. empirik (amaliy ) metodlar guruhiga kuzatish, suhbat, test, eksperiment (tajriba), biografiya, sotsiometriya usullari kiradi. kuzatish metodi tashqi ob'ektiv va sub'ektiv (o`z–o`zini) o`rganishga imkon beradi. inson psixikasidagi o`zgarishlarni kuzatish uchun quyidagilar amalga oshirilishi kerak: 1) kuzatish maqsadi, vazifasi belgilanadi; 2) kuzatish ob'ekti tanlanadi; 3) sinaluvchining yoshi, jinsi aniqlanadi; 4) tadqiqot vaqti rejalashtiriladi; 5)kuzatish qancha davom etishi qat'iylashtiriladi; 6)qaysi faoliyat kuzatilishi belgilab olinadi; 7)kuzatish shakli (yakka, guruhiy, jamoaviy) belgilanadi; 8) kuzatishni qayd etib borish vositalari (kundalik, kino–video, foto, magnit yozuvi va boshqalar). kuzatish orqali turli yoshdagi odamlarning …

5 / 50

an tafakkur bo`yicha ham ma'lumotlar olish mumkin. ish ustidagi qayfiyatini. fikrning ob'ektga yo`naltirilganligini, ta'sirga berilishi yoki berilmasligini, chexrasidagi tashvish va iztirobni, teranlik, termulish kabi ruhiy xolatlarni o`rganish mumkin. bundan tashqari qo`lning titrashi, asabiylashish, nutqning buzilishi, xissiyotning beqarorlashuvi singarilar ham o`rganiladi. psixologiyada o`zini–o`zi kuzatish (introspektsiya) usuli ham keng qo`llaniladi. suhbat. inson psixikasini o`rganishda suhbatning maqsadi va vazifasi belgilanadi, uning ob'ekti va sub'ekti tanlanadi, mavzusi, vaqti, joyi aniqlanadi, yakka, guruhiy va jamoa bilan bog`liq savol–javob tartibi tayyorlanadi. suhbatning bosh maqsadi muayyan bir vaziyat yoki muammoni xal qilish jarayonida inson psixikasidagi o`zgarishlarni o`rganishdir. test. test–inglizcha so`z bo`lib, sinash, tekshirish demakdir. shaxsning aqliy o`sishini, qobiliyatini. irodaviy sifatlari va boshqa psixik xususiyatlarini tekshirishda qo`llanadigan qisqa standart masala–topshiriq, misol, masala, jumboqlar, boshqotirmalar ham test deb atalishi mumkin. test ayniqsa odamning qanday kasbni egallashi mumkinligini, kasbga yaroqliligi yoki yaroqsizligini, iste'dodli yoki iste'dli emasligini–aqli zaifligini aniqlashda, kishilarni saralashda keng qo`llaniladi. 1905 yilda, ya'ni frantsuz psixologi a. bine va …

6 / 50

h jarayonida sinaluvchilarning emotsional xolati va salomatliligiga bog`liq ruhiy kechinmalarni inobatga olmaydilar. hozirgi davrda nodir testlar qatoriga psixologlar rorshax, rozentsveyg, kettel. vartegg, veksler, meyli, ayzenk, agastazi, raven va boshqalar ijodining namunalarini kiritish mumkin. eng ko`p tarqalgan testlar qatoriga yutuqqa erishish harakatlari, intellekt testlari, shaxs testlari (psixodiagnostika), shaxs «loyixasi» (proektiv) testlari kiradi. misol: «ortiqcha so`zni chiqarib tashlang!»: a)enisey, dnepr, sirdaryo, amur (javob – dnepr) b) petrozavodsk, ijevsk, siktivkar, abakan (javob– abakan) v)futbol, voleybol, basketbol, xokkey, suv polosi (javob– basketbol) testlardan etishmagan so`z yoki raqamlarni topib, o`rniga qo`ying singari shakllaridan qobiliyatni, kuzatuvchanlikni, xotirani tekshirish maqsadida ham foydalanish mumkin. eng asosiysi testlardan o`quvchi bilimini tekshirish va baholashda qo`llanadiganlari bo`lib, o`quv materialining asosiy qismini aniq va to`liq bilishlarini aniqlashga qaratilganligidir. unda savol va 3-4 javob ham beriladi, shulardan javobning eng to`g`risini topish talab qilinadi. javoblarga ballar berilishi yoki berilmasligi ham mumkin. testlar yordamida ayrim qobiliyatlarning, ko`nikmalarning, malakalarning bor yoki yo`qligini aniqlashga yoki bu kasb …

7 / 50

chuqur, aniq tadqiq qilishda eng muhimi hisoblanadi. eksperiment metodi yordamida sun'iy tushuncha-larning shakllanishi, favkulodda xolatdan chiqish, muammoli vaziyatni xal qilish jarayonlari, shaxsning xis–tuyg`ulari, xarakteri va tipologik xususiyatlari o`rganiladi. inson psixi-kasining nozik ichki bog`lanishlari, munosabatlari, qonuniyatlari, qonunlari, xossalari, murakkab mexanizmlari tekshiriladi. eksperiment metodining ikkita asosiy turi farqlanadi: tabiiy eksperiment va laboratoriya eksperimenti. tabiiy eksperiment pedagogik–psixologik masalalarni hal qilishda qo`llaniladi. (sinfda sun'iy, odatdagidan boshqacha vaziyat va muhit yaratib kuzatish). bu metodning ilmiy asoslarini 1910 yilda aleksey fedorovich lazurskiy (1874–1917) ishlab chiqqan. bu metoddan ishlab chiqarish jamoalari a'zolarining, ilmiy muassasa xodimlarining, o`qituvchilarning, keksaygan kishilarning psixologik o`zgarishlarini, o`zaro munosabatlar, ish qobiliyatlari, mutaxassislikka yaroqliliklari muammolarini xal qilishda ko`proq foydalanish mumkin. tabiiy sharoitda inson psixikasini o`rganishda sinaluvchilarning o`zlari bexabar bo`lishi, kundalik mehnat tarzi doirasida amalga oshirilishi, zavod va fabrikada moddiy mahsulot ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga qaratilgan xolatlarda qo`llanilishi mumkin. laboratoriya (klinika) metodi ko`pincha individual (goxo guruhiy) shaklda sinaluvchilardan yashirmay, maxsus psixologik asbob–uskunalar, yo`l–yo`riqlar, tavsiyalar, ko`rsatma va …

8 / 50

layotganligini biladigan sinaluvchi (garchi odatda, sinalayotgan kishi eksperimentning mohiyati nimadan iboratligini, konkret nimani va nima maqsadda tadqiq qilishayotganligini bilmasa ham) kishining munosabati bilan ham belgilanadi. laboratoriya eksperimenti yordamida diqqatning xossalarini, idrok, xotira va boshqalarning o`ziga xos xususiyatlarini tadqiq qilish mumkin. ko`pincha laboratoriya sharoitida kishining (uchuvchi, xaydovchi, operator singarilarning) kutilmagan, tasodifiy (ekstremal) vaziyatdagi modellari yaratiladi. tajriba aniqlovchi, tarkib toptiruvchi va tekshirish qismlariga bo`linadi. tajribaning aniqlovchi qismida psixik xususiyat, jarayon yoki xolat, o`yin, mehnat, o`qish kabi faoliyat turlarida tadqiq qilinadi. tarkib toptiruvchi tajribada sinaluvchilarda biror fazilatni shakllantirish shuningdek ularga maqsadga mofiq muayyan malakani yo`l–yo`riq va usulni o`rgatish rejalashtiriladi. tekshirish qismida tarkib toptiruvchi bosqichda shakllantirilgan usul, vosita, yo`l–yo`riq, malaka va shaxs fazilatlarini darajasini, barqarorligini aniqlash, ta'sirchanligiga ishonch hosil qilish uchun mohiyati har xil mustaqil topshiriqlar beriladi. tekshirish tajribasi orqali tarkib toptiruvchi eksperimentning samarasi o`lchanadi. yig`ilgan ma'lumotlar miqdor–statistik usulda qayta ishlanib, turmushga tatbiq qilinadi. inson psixikasi xususiyatlarini tadqiq qilish orqali muxandis psixologlar eng zamonaviy …

9 / 50

di. anketa odatda uch xil tuziladi. birinchi xili anglashilgan motivlarni aniqlashga mo`ljallangan savollardan tuziladi. ikkinchi xilida xar bir savolning bir nechtadan tayyor javoblari beriladi. uchinchi xili anketada sinaluvchiga yozilgan to`g`ri javoblarni ballar bilan baholash tavsiya etiladi. (anketa namunalarini g`oziev e. psixologiya, toshkent, 1994 yil kitobining 28–29 betlarida ko`rish mumkin). anketa metodi. anketa odatda uch xil tuziladi. birinchi xili anglashilgan motivlarni aniqlashga mo`ljallangan savollardan tuziladi. ikkinchi xilida xar bir savolning bir nechtadan tayyor javoblari beriladi. uchinchi xili anketada sinaluvchiga yozilgan to`g`ri javoblarni ballar bilan baholash tavsiya etiladi. (anketa namunalarini g`oziev e. psixologiya, toshkent, 1994 yil kitobining 28–29 betlarida ko`rish mumkin). sinaluvchi har bir savolning uchta javobidan bittasini «eng maqbul» deb tanlash lozim. guruhiy tabaqalanishni ko`rsatish uchun sotsiogramma to`rtta «maydon» ga ajratiladi, qizlar doiracha bilan, o`g`il bolalar esa uchburchaklar bilan belgilanadi. doiracha va uchburchaklar soni familiyalar soniga to`g`ri keladi. guruh a'zolarining o`zaro munosabatlari doira va uchburchaklar strelkalar bilan biriktirilganda o`z ifodasini topadi. …

10 / 50

psixologiya a.v.petrovskiy tahririda, toshkent 1992 yil, 53–62 betlar. kazakov v.g., kondrateva l.l. psixologiya, m. 1989, 282–316 b. m.v., domashenko i.a. atlas po psixologii, m. 1990, 27–42 b. nemov r.s. psixologiya, m. 1990, 12–17 betlar (rus tilida) 5.g`oziev e. psixologiya, t. 1994, 13–31 betlar. 6. www.tdpu.uz

Want to read more?

Download all 50 pages for free via Telegram.

Download full file

About "hozirgi zamon psixologiyasi tadqiqot metodlari"

hozirgi zamon psixologiyasi tadqiqot metodlari. hozirgi zamon psixologiyasi tadqiqot metodlari. psixologiya fanida tadqiqot metodlari amal qilinadigan asosiy nazariy printsiplarga va psixologiya xal qiladigan konkret vazifalarga bog`liqdir. o`rganilayotgan predmet va xodisalar o`zaro aloqador, bir–birini taqozo etadi, doimo o`zgarishda, rivojlanishda, qarama–qarshi ziddiyatli jarayonlar mavjud deb qarashni tushunish zarurligidan kelib chiqadi. hozirgi zamon psixologiyasida fanning qanchalik qadimiyligiga qaramay qator xal qilinishi zarur muammolar, turli oqimlar va olimlar tomonidan ilgari surilayotgan taxmin va farazlar–gipotezalar mavjuddir. ba'zan bir–birini to`ldiradigan, yoki birini ikkinchisi inkor etadigan kontseptsiyalar va nazariyalar ham bor. bu singari turli muammo va qarashlarn...

This file contains 50 pages in PPT format (417.5 KB). To download "hozirgi zamon psixologiyasi tadqiqot metodlari", click the Telegram button on the left.

Tags: hozirgi zamon psixologiyasi tad… PPT 50 pages Free download Telegram