o‘zbektilidaunliharflarimlosi

PPTX 35 стр. 496,6 КБ Бесплатная загрузка

35 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 496,6 КБ

Тип файла PPTX

Страницы 35

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (8 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 35

prezentatsiya powerpoint mavzu: o‘zbek tilida unli va undosh harflar imlosi reja: fonetika bo’limi to‘g‘risida ma’lumot tovush bilan fonemani o‘zaro farqi o‘zbek tilida unli harflar imlosi o‘zbek tilida undosh harflar imlosi fonetika tilshunoslikning bir bo‘limi bo‘lib, unda nutq tovushlari, ularning hosil bo‘lishi, turlari, o‘zgarishi, urg‘u, bo‘g‘in, ohang kabilar o‘rganiladi. fonetika grekcha phone so‘zidan olingan bo‘lib lug‘aviy ma’nosi tovush demakdir. fonologiya so‘zi tarjima qilinganda “tovush haqidagi ta’limot” degan ma’noni bildiradi (phone – tovush, logos - ta’limot). bu bo‘limda tovushlarning so‘z va morfemalar ma’nolarini farqlashdagi roli bayon qilinadi. agar fonetika bo‘limida tovushlarning fiziologik-akustik xususiyatlari tekshirilsa, fonologiyada tovushning ijtimoiy mohiyati o‘rganiladi. tovush bilan fonemani o‘zaro farqlash zarur. tovush nutqning fonetik jihatdan bo‘linmaydigan eng kichik birligidir, u ma’no ifodalamaydi, lekin har qanday so‘z tovushlar vositasida shakllanadi. masalan, a, d, m, o tovushlarini ma’lum bir tartibda talaffuz qilish orqali odam, omad, moda singari boshqa-boshqa ma’nodagi so‘zlar hosil qilinadi. so‘zlar tovush tarkibiga ko‘ra turlicha bo‘ladi. 1. bir …

2 / 35

chor, qor so‘zlari tarkibidagi birinchi tovushlar ( b, d, z, k, n, t, x, ch, q ) ham shunday vazifa bajargan. fonetik akustika nutq tovushlarining fizik xususiyatlarini tekshiradigan sohadir. akustik jihatdan har qanday tovush havo oqimining tebranishi va bu tebranishning quloqqa eshitilishidir. nutq tovushlari esa o‘pkadan kelayotgan havo oqimining un paychalari tebranishidan hosil bo‘ladigan ovoz va nutq organlarida hosil bo‘ladigan shovqinning quloqqa eshitilishidir. nutq tovushlarini hosil qilishda ishtirok etadigan organlar nutq a’zolari deb yuritiladi. artikulyatsiya deganda esa nutq a’zolarining nutq tovushlarini hosil qilishdagi faoliyati anglashiladi. nutq a’zolariga quyidagilar kiradi: 1. nafas apparati: o‘pka, bronxlar (bir juft), nafas yo‘li (traxeya). 2. bo‘g‘iz bo‘shlig‘ida xalqasimon, piramidasimon, qalqonsimon tog‘aylar hamda un paychalari joylashgan. 3. og‘iz bo‘shlig‘ida til, tanglay (qattiq va yumshoq), kichik til, lab va tishlar joylashgan. 4. burun bo‘shlig‘i. 5. markaziy nerv sistemasi. nutq a’zolarining jami nutq apparati deyiladi. so‘z ma’nolarini ajratish, chegaralash uchun xizmat qiladigan vositalar fonetik vositalar sanaladi. bunday vositalar …

3 / 35

r, undosh tovushlar. bular quyidagicha farqlanadi: 1) unli tovushlar hosil bo‘lishida o‘pkadan chiqayotgan havo og‘iz bo‘shlig‘ida hech qanday to‘siqqa uchramasdan o‘tadi, undosh tovushlarni hosil qilishda esa o‘pkadan chiqayotgan havo og‘iz bo‘shlig‘ida turli to‘siqlarga uchraydi va buning natijasida shovqin hosil bo‘ladi; 2) unli tovushlarni cho‘zib talaffuz qilish mumkin, undoshlarni esa cho‘zib talaffuz qilib bo‘lmaydi; 3) unli tovushlar talaffuzida tovush paychalari albatta titraydi, undoshlar talaffuzida esa tovush paychalari titrashi ham (jarangli va sonorlarda), titramasligi ham (jarangsizlarda) mumkin. unli tovushlar va ularning tasnifi har bir til o‘zining unli tovushlar tizimiga ega. bu tizim vokalizm deb ataladi. o‘zbek tilidagi unli tovushlar (a, i, o, u, o‘, e) uch tomondan tasnif qilinadi: 1.tilning gorizontal (yotiq) harakatiga ko‘ra. 2.tilning vertikal (tik) harakatiga ko‘ra. 3. lablarning ishtirokiga ko‘ra. lablarning ishtirokiga ko‘ra tilning gorizontal harakatiga ko‘ra tilning vertikal harakatiga ko‘ra old qator orqa qator lablanmagan i yuqori tor unlilar lablangan u lablanmagan e o‘rta (keng) unlilar lablangan o‘ …

4 / 35

). bu nutqiy parchada uchta fraza bor. frazalar hajm jihatidan har xil bo‘lib, ular bir, ikki, uch va undan ortiq so‘zdan tashkil topishi mumkin. masalan, yuqorida keltirilgan misoldagi birinchi fraza beshta, ikkinchisi bitta, uchinchisi ikkita so‘zdan tashkil topgan. yana qiyoslang: ularning uyi qishloqning eng chekkasida, hovlilari baland tog‘ning shundoqqina etagida. // bahavo. // bog‘larining ortidan shovullab soy o‘tadi. (to‘lqin). 2. takt frazaning bir qismi bo‘lib, qisqa pauza bilan ajratib aytiladi. buning tarkibidagi so‘z yoki so‘zlar bir bosh urg‘u (bir havo oqimi) bilan talaffuz qilinadi. masalan: dunyoda / xushfe’l, / olijanob, / hamisha ezgu niyat bilan ish qiladigan odamlar / juda ko‘p (o.husanov). bu fraza tarkibida 6 ta takt bo‘lib, birinchi, ikkinchi, uchinchi, beshinchi taktlar bir so‘zdan, to‘rtinchi takt olti, oltinchi takt esa ikki so‘zdan tashkil topgan. fraza ba’zan bir taktga teng bo‘ladi. masalan, kech kuz edi. // qo‘qqisdan qorasovuq boshlanib, / cho‘ponlarni tashvishga solib qo‘ydi (m.qoriyev). bunda birinchi fraza – …

5 / 35

ham shuncha bo‘ladi. masalan, adolat so‘zida uch bo‘g‘in bor: a-do-lat. birinchi bo‘g‘in bir tovushdan, ikkinchi bo‘g‘in ikki tovushdan, uchinchi bo‘g‘in uch tovushdan iborat. 5. tovush nutqning bo‘g‘in (yoki so‘z) tarkibidagi eng kichik, fonetik jihatdan bo‘linmaydigan birligidir: bola so‘zi 4 ta tovushdan (b,o,l,a) iborat. so‘z bo‘g‘inlaridan birining yoki gap tarkibidagi so‘zlardan birining boshqalariga nisbatan kuchliroq yoki cho‘ziqroq talaffuz qilinishi urg‘u deb ataladi. nutq tovushlarining fonetik o’zgarishlari haqida ma’lumot har qanday tilda ham tovushlar yozuvda yozilganidek talaffuz qilinavermaydi. tovushlar kompleksini (tizimini) birga talaffuz qilish natijasida ayrim tovushlar o‘zaro bir-biriga ta’sir qiladi va bu ta’sir tovush o‘zgarishiga olib keladi. masalan, yurt so‘ziga o‘rin-payt kelishigi affiksi -da, chiqish kelishigi affiksi –dan qo‘shilganda, so‘z oxiridagi t tovushi affiksdagi d undoshiga ta’sir qilib, uni t tovushiga aylantiradi: nutq tovushlarining o‘zgarishi ikki turga bo‘linadi. i. kombinator o‘zgarishlar so‘z tarkibidagi tovushlarning bir-biriga o‘zaro ta’siri natijasida ro‘y beradigan tovush o‘zgarishi (fonetik o‘zgarish) kombinator o‘zgarish deyiladi. bunga assimilyatsiya, dissimilyatsiya, metateza …

6 / 35

a o‘zgarib, noo‘xshash tovushga aylanib qoladi. masalan, zarur – zaril (zarar so‘zi tarkibidagi ikkita bir xil r undoshining biri talaffuzda l ga aylangan). yana qiyoslang: koridor>kalidor, devor>devol, nodon>lodon, biror>biron (yozilishi: zarur, koridor, devor, biror yoki biror, nodon). 3. metateza so‘z tarkibidagi ayrim tovushlarning talaffuzda o‘rin almashuvidir. masalan: daryo – dayro (bunda r va y undoshlarining o‘zaro o‘rin almashuvi yuz bergan); ahvol – avhol (hv-vh), aylanay – aynalay (ln-nl), tuproq-turpoq (pr-rp); yog‘mir-yomg‘ir (g‘m- mg‘ ); yozilishi: daryo, ahvol, aylanay, tuproq, yomg‘ir. ii. pozitsion o‘zgarishlar tovushning so‘z tarkibidagi o‘rni (joylashish tarkibi) uning pozitsiyasini tashkil qiladi. tovush so‘zning turli o‘rinlarida kela oladi. masalan, d undoshi dono, dehqon, doston so‘zlarining boshida; abadiy, aerodrom, badiiy, bayroqdor so‘zlarining o‘rtasida; taqlid, obod so‘zlarining esa oxirida kelgan. shu so‘zlarni talaffuz qilganimizda, ularning ayrimlari (masalan, dono, dehqon, doston, abadiy, aerodrom, badiiy, bayroqdor...) tarkibidagi d undoshi hech qanday o‘zgarishga uchramaydi, ammo taqlid, obod so‘zlari tarkibidagi bu undosh jarangsiz t tarzida …

7 / 35

banka, tank - tanka, kiosk - kioska kabi. 4) prokopa so‘z boshida unli yoki undosh tovushning tushib qolish hodisasidir: yigna - igna, yog‘och - og‘och, yirik - iri. 5) sinkopa hodisasiga binoan so‘z o‘rtasidagi va oxiridagi keng unlilar tor unlilar kabi talaffuz qlinadi va ayrim holatlarda tushib qoladi: traktor - traktir, direktor - direktir, generator - generatir kabi. 6) apakopa so‘z o‘zigidagi oxirgi unli yoki undoshning tushishi hodisasidir: do‘st - do‘s, xursand - xursan va hokazo. 7) sinerezis hodisasiga ko‘ra so‘z o‘rtasida bir joyda kelgan ikki unlining biri kuchsizlanadi va nutqda tushib qoladi, ikkinchi unli fonema esa cho‘ziq talaffuz qilinadi: maorif - mo:rif, saodat - so:dat, qiroat - qiro:t, jamoat - jamo:t 8) reduksiya so‘zning birinchi bo‘g‘inida biror unlining (odatda tor unlining) kuchsizlanib talaffuz qilinishidir. masalan, bir, bil, til so‘zlari bir bo‘g‘inli bo‘lganligi va urg‘u shu so‘zdagi i unlisiga tushganligi tufayli bu so‘zlardagi i unlisi normal holda talaffuz qilinadi va …

8 / 35

Хотите читать дальше?

Скачайте все 35 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "o‘zbektilidaunliharflarimlosi"

prezentatsiya powerpoint mavzu: o‘zbek tilida unli va undosh harflar imlosi reja: fonetika bo’limi to‘g‘risida ma’lumot tovush bilan fonemani o‘zaro farqi o‘zbek tilida unli harflar imlosi o‘zbek tilida undosh harflar imlosi fonetika tilshunoslikning bir bo‘limi bo‘lib, unda nutq tovushlari, ularning hosil bo‘lishi, turlari, o‘zgarishi, urg‘u, bo‘g‘in, ohang kabilar o‘rganiladi. fonetika grekcha phone so‘zidan olingan bo‘lib lug‘aviy ma’nosi tovush demakdir. fonologiya so‘zi tarjima qilinganda “tovush haqidagi ta’limot” degan ma’noni bildiradi (phone – tovush, logos - ta’limot). bu bo‘limda tovushlarning so‘z va morfemalar ma’nolarini farqlashdagi roli bayon qilinadi. agar fonetika bo‘limida tovushlarning fiziologik-akustik xususiyatlari tekshirilsa, fonologiyada tovushning ijtimoiy mohiya...

Этот файл содержит 35 стр. в формате PPTX (496,6 КБ). Чтобы скачать "o‘zbektilidaunliharflarimlosi", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: o‘zbektilidaunliharflarimlosi PPTX 35 стр. Бесплатная загрузка Telegram